«Նիդերլանդական օրագիրը» զրուցել է աստվածաբանության դոկտոր Խաչիկ Հովհաննիսյանի հետ
Այսօրվա մեր հարցազրույցը նվիրելու ենք Եկեղեցու հինգ տարբեր մոդելներին։ Այս մոդելները ներկայացված են կաթոլիկ կարդինալ Ավերի Դալլեսի (1918–2008) հայտնի աշխատության մեջ՝ Models of the Church։ Սակայն կարևոր է շեշտել, որ այն, ինչ այժմ կքննարկենք, Դալլեսի տեքստի պարզ վերապատմություն չէ։ Մեր մեկնաբանություններն ու գնահատականները կլինեն ազատ և անկախ՝ թեև մեկնարկային շրջանակը վերցնում ենք նրա առաջարկած մոդելներից։
Դրանք են՝
Եկեղեցին՝ որպես հաստատություն (ինստիտուտ),
Եկեղեցին՝ որպես միստիկական հաղորդություն,
Եկեղեցին՝ որպես սակրամենտ (խորհուրդ),
Եկեղեցին՝ որպես ավետաբեր/հռչակող (կերիգմատիկ),
Եկեղեցին՝ որպես ծառա (դիակոնիա)։
Մեր նպատակը պարզապես տեսություն ներկայացնելը չէ։ Մենք փորձում ենք հասկանալ՝ այս մոդելներից որոնք են իրականում անհրաժեշտ, ինչ դեր ունեն, ինչպես կարող են օգնել Եկեղեցուն լինել այն, ինչ կոչված է լինել՝ ոչ միայն որպես գաղափար կամ կառույց, այլ որպես կենդանի համայնք՝ հավատքի, հույսի, սիրո, վկայության և ծառայության մեջ։ Այս տրամաբանությամբ էլ քայլ առ քայլ կանդրադառնանք մոդելներին՝ տեսնելով դրանց ուժեղ կողմերը, սահմանափակումները և այն, թե իրական Եկեղեցու համար ինչն է առաջնային ու անփոխարինելի։
Եկեղեցին՝ որպես հաստատություն
Հարց. Սկսենք ամենադասական պատկերացումից՝ «Եկեղեցին որպես հաստատություն»։ Շատերն ասում են, որ առանց կառույցի Եկեղեցին չի կարող գոյատևել։ Դուք ինչո՞ւ եք այս մոդելը քննադատում։
Պատասխան. Ես մերժում եմ այն միտքը, թե պատմական իրականության մեջ Եկեղեցին «անխուսափելիորեն» պետք է ունենա տեսանելի ինստիտուցիոնալ կազմակերպվածություն՝ կարծես դա նորմա և նախապայման լինի։ Իմ քննադատությունը հենց ինստիտուտ ունենալու տրամաբանության դեմ է, որովհետև այդ տրամաբանությունը շատ արագ սկսում է թելադրել, թե ինչ է Եկեղեցին և ինչպես պիտի ապրի։
Այս մոդելը մեզ սովորեցնում է Եկեղեցու կյանքը տեսնել վարչական–իրավական գործողությունների շարքի մեջ․ ով ինչ լիազորություն ունի, ով ինչ կարգավիճակ ունի, ով է «օրինական», ով՝ «անօրինական»։ Այստեղ եմ տեսնում վտանգը․ Ավետարանը դառնում է հավելում կառույցի վրա, ոչ թե կառույցը՝ հավելում Ավետարանի հռչակման վրա։
Այս մոդելը հատկապես վտանգավոր է երեք ուղղությամբ։
Առաջինը՝ իշխանության սրբացումը։ Երբ ամեն ինչ կախված է «պաշտոնական» համակարգից, ցանկացած քննադատություն հեշտությամբ ընկալվում է որպես անհնազանդություն։ Ավետարանի մաքրագործող և սթափեցնող ձայնը՝ անգամ իշխանության չարաշահումները բացահայտելու կոչը, սկսում է ընկալվել որպես «կարգը խախտող» երևույթ։ Ես չեմ ուզում, որ Եկեղեցու ճշմարիտ ձայնը լռի միայն այն պատճառով, որ կառույցը պետք է պահել ցանկացած գնով։
Երկրորդը՝ սահմանների հիվանդագին կարևորացումը։ Ինստիտուցիոնալ մտածողությունը սիրում է հստակ գծեր՝ ներս/դուրս, ենթարկվում/չի ենթարկվում, պատկանում է/չի պատկանում։ Բայց Ավետարանը գործում է ավելի բարդ իրականության մեջ․ կան որոնողներ, կասկածողներ, խոցվածներ, մարդիկ, որոնք չեն «տեղավորվում» վարչական չափանիշների մեջ, բայց իրականում բաց են լսելու համար։ Երբ առաջին հարցը դառնում է՝ «դու որտեղի՞ց ես՝ ներսի՞ց, թե՞ դուրսի՞ց», Եկեղեցին վտանգում է կորցնել իր ավետարանական շունչը։
Երրորդը՝ Եկեղեցու ինքնանպատակ դառնալը։ Կառույցը սկսում է ապրել իր սեփական տրամաբանությամբ, ինքնապահպանման մղումով․ գործերն արվում են, որովհետև «միշտ այսպես է եղել»։ Այդ պահին Եկեղեցին կարող է գործել ոչ թե Քրիստոսի առաքելության, այլ սեփական վերարտադրության համար։ Ես ուզում եմ հակառակ ուղղությունը․ Եկեղեցին պիտի չափվի ոչ թե իր համակարգի հզորությամբ, այլ Ավետարանի կենդանի ներկայությամբ։
Եկեղեցին՝ որպես միստիկական հաղորդություն
Հարց. Շատերի համար սա ամենաջերմ ու «հոգևոր» պատկերացումն է։ Բայց դուք ասում եք, որ այստեղ էլ կան լուրջ ռիսկեր։ Ո՞րն է գլխավոր վտանգը։
Պատասխան. Գլխավոր վտանգն այն է, որ հաղորդությունը կարող է վերածվել սուբյեկտիվ «լավ զգալու» փորձառության։ Երբ կենտրոնանում եմ հաղորդության վրա, ես կարող եմ աննկատ սկսել Եկեղեցին չափել իմ ներսային տրամադրությամբ․ ինձ այստեղ հարմար է, ջերմ է, ինձ ընդունում են։ Այդ դեպքում Եկեղեցին դառնում է «իմ համար հաճելի միջավայր»։
Բայց Ավետարանը միշտ չէ, որ հաճելի է։ Այն սթափեցնում է, բացահայտում ինքնախաբեությունը, խաչի տրամաբանություն է բերում։ «Հաղորդության» մոդելի խոցելի կողմն այն է, որ այն կարող է շղարշել մեղքի, դատաստանի, ներքին պայքարի և պատասխանատվության ծանր թեմաները։ Մնում է ջերմություն՝ առանց ճշմարտության սրության։
Երկրորդ վտանգը համայնքի իդեալականացումն է։ Երբ մարդիկ սպասում են «կատարյալ հոգևոր ընտանիք», հիասթափությունն անխուսափելի է։ Եվ այդ հիասթափությունը կրկնակի ցավոտ է, որովհետև մարդը զգում է, թե խաբվել է։ Ավելի ազնիվ է ընդունել, որ Եկեղեցին առաջանում է Խոսքի կանչից, ոչ թե համայնքային տրամադրությունից։ Հավատքը լսումից է, և Եկեղեցին ծնվում է այդ լսումից ու պատասխան տալուց։
Եկեղեցին՝ որպես սակրամենտ
Հարց. Սակրամենտալ մոդելը հաճախ ներկայացվում է որպես կամուրջ ինստիտուտի և հաղորդության միջև։ Ինչպե՞ս եք գնահատում այն։
Պատասխան. Տեսականորեն այն գեղեցիկ կամուրջ է, բայց գործնականում կարող է վերածվել ծիսական–տեխնիկական կենտրոնացման։ Երբ ասում ենք «նշան և գործիք», հաճախ դա լսվում է այնպես, կարծես Եկեղեցին ունի հատուկ մեխանիզմներ, որոնց մասնակցելը արդեն բավարար է։ Այդ դեպքում հավատքը դառնում է երկրորդական, իսկ արտաքին մասնակցությունը՝ առաջնային։
Այս մոդելի վտանգներից մեկը ես կանվանեի կատարողականություն։ Երբ ուշադրությունը կենտրոնանում է արարողության «ճիշտ» ձևի վրա՝ առանց կենդանի լսման ու դարձի, խորհուրդը դառնում է սովորություն։ Ոչ թե Քրիստոսի հետ իրական հանդիպում, այլ պարզապես մի բան, որ անում ենք։
Երկրորդ վտանգը սահմանների կեղծ վստահությունն է․ «մենք ունենք նշանը»։ Բայց Ավետարանը մշտապես խոցում է ինքնավստահությունը և պահանջում զղջում, հավատք ու նոր կյանք։ Եթե այդ կենտրոնը կորցվում է, սակրամենտալը վերածվում է պատկանելիության կնիքի՝ ինստիտուցիոնալ վտանգի ավելի նուրբ ձևով։
Եկեղեցին՝ որպես ավետաբեր (կերիգմատիկ)
Հարց. Դուք այս մոդելն եք դնում կենտրոնում։ Ինչո՞ւ։
Պատասխան. Որովհետև սա Եկեղեցուն վերադարձնում է իր սկզբնաղբյուրին։ Եկեղեցին գոյություն ունի, որովհետև Աստված խոսում է, և մարդիկ՝ լսելով, պատասխանում են հավատքով։ Եկեղեցին առաջանում է կանչից և ամեն անգամ, երբ Խոսքը հնչում է ու ընդունվում է հավատքով, Եկեղեցին նորից «ծնվում է»։
Այս մոդելը չի թողնում թաքնվել երկրորդական բաների հետևում։ Կամ մենք Քրիստոս ենք հռչակում, կամ զբաղված ենք ինքներս մեզանով։ Կամ մարդուն կանգնեցնում ենք Ավետարանի որոշման առաջ, կամ պարզապես տեղեկատվություն ենք փոխանցում։ Սա Եկեղեցու կյանքի ամենախիստ, բայց ամենաանհրաժեշտ չափորոշիչն է։
Եկեղեցին իրավունք չունի իրեն նույնացնելու պատմության «հաջող ընթացքի» կամ աշխարհիկ առաջընթացի հետ։ Նրա կոչումն առաջին հերթին վկայությունն է՝ խաչի տրամաբանությամբ՝ խոնարհ, սթափ և ուժեղ։
Եկեղեցին՝ որպես ծառա (դիակոնիա)
Հարց. Չկա՞ վտանգ, որ այս մոդելով Եկեղեցին պարզապես լուծվի սոցիալական ծրագրերի մեջ։
Պատասխան. Եթե այս մոդելը առանձնացվի Ավետարանից, ապա այո։ Բայց դիակոնիան հենց պաշտպանում է Ավետարանի հավաստիությունը։ Քարոզը չի կարող մնալ լոկ բառ։ Եթե ես խոսում եմ ողորմության մասին, բայց իմ համայնքը չի կանգնում աղքատի կողքին, իմ խոսքը դառնում է անհավատալի։
Այս մոդելը կոտրում է իշխանության գայթակղությունը։ Քրիստոնեական իշխանությունը ծառայություն է։ Ոտնլվայի պատկերն այստեղ չափանիշ է․ ով ուզում է մեծ լինել, պիտի ծառայի։ Եկեղեցին աշխարհում գոյություն ունի ուրիշների համար, հատկապես նրանց, ովքեր քիչ պաշտպանված են։
Ամփոփում
Պատասխան. Որովհետև 4-րդ մոդելը պահում է Եկեղեցու ճշմարտության կենտրոնը՝ Ավետարանի հռչակումը, իսկ 5-րդը՝ նրա հավատալի լինելը՝ ծառայությունը։ Առաջինը պաշտպանում է բովանդակությունը, երկրորդը՝ այդ բովանդակության մարմնավորումը կյանքում։ Ես ուզում եմ, որ Եկեղեցին լինի Խոսքի շուրջ ծնվող և ծառայության մեջ ապրող համայնք։
Եկեղեցին և քաղաքականությունը
Եկեղեցին չի կարող քաղաքականության նկատմամբ անտարբեր լինել, բայց չպետք է դառնա կուսակցություն կամ նույնացնի Աստծու թագավորությունը որևէ գաղափարախոսության հետ։ Նրա գործը խղճի արթուն ձայն լինելն է՝ պաշտպանել մարդուն, քննադատել անարդարությունը և հիշեցնել, որ վերջնական հավատարմությունը պատկանում է միայն Աստծուն։
Եկեղեցական կանոնների հարցը
Ինչպես ասում է Ռուդոլֆ Սոմը․ «Եկեղեցու էությունը հոգևոր է, իրավունքի էությունը՝ աշխարհիկ է, իսկ եկեղեցական իրավունքի էությունը հակասության մեջ է Եկեղեցու էության հետ»։ Եկեղեցին իր էությամբ շնորհի և սիրո իրականություն է, մինչդեռ իրավունքը գործում է վերահսկման և հարկադրանքի տրամաբանությամբ։ Երբ իրավականությունը դառնում է գերիշխող, Եկեղեցին վտանգում է կորցնել իր հոգևոր կենտրոնը։
Նոր Կտակարանը մեզ չի առաջարկում կանոնական իրավունքի համակարգ, որովհետև նրա նպատակը այլ է։ Եկեղեցին Աստծուց կանչված և աշխարհ ուղարկված ժողովուրդ է, Քրիստոսի ներկայության կենդանի նշան, որը ապրում է շնորհով, հավատքով և ծառայությամբ՝ ապագային ուղղված հույսով։
********************************
Մագիստրատուրան ավարտել է «Աստծո զավակների վիճակը և արդարացումը Վ. Պանենբերգի մոտ և բանավեճ Լյութերի աստվածաբանության շուրջ» թեմայով, պրոֆեսոր Օլիվյե Ռիոդելի ղեկավարությամբ։ Այս աշխատանքը թույլ տվեց նրան խորացնել բողոքական աստվածաբանության մասին գիտելիքները՝ գերմանական աստվածաբանության հետ կապված հատուկ հետաքրքրություններով: Մաստեր աշխատանքը ավարտելուց հետո պրոֆեսորի կողմից առաջարկություն է ստացել դոկտորական ատենախոսություն գրելու և պաստպանելու գիտական թեզը:
Նիդերլանդական օրագիրը տարբեր տարիներին զրուցել է Խաչիկ Հովհաննիսյանի հետ՝ անդրադառնալով թե՛ նրա գիտական աշխատանքի բովանդակությանը, թե՛ Հայ Եկեղեցու վերափոխման և նորացման թեմաներին։
📎 Նախորդ զրույցները՝
🔹 Լուվենի կաթոլիկ համալսարանի առաջին հայ դոկտորը իր և Հայ Եկեղեցու բարեփոխումների մասին
🔹 Աստծու շնորհը որպես մարդու փրկության առաքելություն
🔹Ինչ է եկեղեցին, ըստ աստվածաբան Խաչիկ Հովհաննիսյանի
No comments:
Post a Comment