Ալեքսանդր Մակեդոնացին և Հայաստանը․ ինչպիսի՞ հարաբերություններ ուներ աշխարհի մեծագույն նվաճողը հայոց երկրի հետ
Պատմական աղբյուրները բացահայտում են մի հետաքրքիր իրականություն․ Հայաստանը Ալեքսանդրի կայսրության սովորական նահանգ չդարձավ
Ալեքսանդր Մակեդոնացու անունը կապված է մարդկության պատմության ամենամեծ ռազմական արշավանքներից մեկի հետ։ Ք.ա. IV դարում նա ստեղծեց մի կայսրություն, որը ձգվում էր Բալկաններից մինչև Հնդկաստան՝ փոխելով հին աշխարհի քաղաքական և մշակութային քարտեզը։
Սակայն նրա նվաճումների պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Հայաստանը։ Հարցը, թե ինչպիսի հարաբերություններ ուներ Ալեքսանդրը հայոց երկրի հետ, մինչ այսօր հետաքրքրում է պատմաբաններին։
Արդյո՞ք Հայաստանը դարձավ նրա նվաճած տարածքներից մեկը, թե՞ պահպանեց իր ինքնուրույնությունը։
Հայաստանը Ալեքսանդրի արշավանքների ժամանակ
Ալեքսանդրի արևելյան արշավանքի ժամանակ Հայաստանը գտնվում էր Աքեմենյան Պարսկական կայսրության ազդեցության ներքո։ Հայկական զորքերը մասնակցեցին Ք.ա. 331 թվականի Գավգամելայի ճակատամարտին՝ Դարեհ III-ի բանակի կազմում։
Սակայն Ալեքսանդրի հաղթանակից հետո տեղի ունեցավ մի կարևոր հանգամանք․ նա չիրականացրեց Հայաստանի դեմ այնպիսի լայնածավալ ռազմական գործողություն, ինչպիսին իրականացրել էր Պարսկաստանի կենտրոնների, Եգիպտոսի կամ Միջագետքի նկատմամբ։
Արիանոսի լռությունը՝ կարևոր վկայություն
Ալեքսանդրի արշավանքների գլխավոր պատմիչներից մեկը՝ հույն հեղինակ Արիանոսը, մանրամասն նկարագրել է նրա ռազմական գործողությունները։
Ուշագրավ է, որ Արիանոսը չի հիշատակում Հայաստանի նվաճման որևէ խոշոր արշավանք։ Պատմաբանների մի մասը հենց այս հանգամանքն է համարում ապացույց, որ Հայաստանը Ալեքսանդրի կողմից չի ենթարկվել սովորական նվաճման։
Եթե Հայաստանը վերածվեր մակեդոնական վարչական տարածքի, այդ իրադարձությունը դժվար թե դուրս մնար ժամանակի գլխավոր պատմագրություններից։
Հայաստանը՝ տեղական իշխանության պահպանմամբ
Ալեքսանդրի մահից հետո նրա հսկայական կայսրությունը բաժանվեց զորավարների միջև։ Այդ շրջանում հիշատակվում է Միհրանեսի (Միթրինեսի) անունը, որը նշանակվեց Հայաստանի կառավարիչ։
Սակայն իրական իրավիճակը ցույց է տալիս, որ Հայաստանում շարունակեցին պահպանվել տեղական իշխանական կառույցները, հատկապես՝ Երվանդունիների արքայատոհմի ազդեցությունը։
Այս փաստը կարևոր է․ Հայաստանը չվերացավ որպես քաղաքական միավոր և շարունակեց իր պատմական զարգացումը։
Ստրաբոնի վկայությունը
Հույն աշխարհագրագետ և պատմիչ Ստրաբոնը իր աշխատություններում Հայաստանը ներկայացնում է որպես առանձնահատուկ երկիր՝ սեփական աշխարհագրական, քաղաքական և մշակութային նկարագրով։
Նրա տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ Ալեքսանդրի ժամանակաշրջանից հետո հայկական պետական ավանդույթը շարունակվեց։
Հետագայում Հայաստանը դարձավ հելլենիստական աշխարհի կարևոր մասնակիցներից մեկը՝ միավորելով տեղական մշակույթն ու հունական ազդեցությունը։
Ալեքսանդրի հայկական հետքը՝ պատմությո՞ւն, թե՞ լեգենդ
Ալեքսանդրի մասին դարերի ընթացքում ստեղծվել են բազմաթիվ պատմություններ, որոնց մի մասը միավորում է իրական պատմությունը և լեգենդը։
Հատկապես հայտնի է «Ալեքսանդրի վեպը»՝ ստեղծագործություն, որը տարածվել է տարբեր ժողովուրդների շրջանում և պահպանվել նաև հայկական ձեռագրական ավանդույթում։
Այս պատմությունների մեջ Ալեքսանդրը հաճախ ներկայացվում է ոչ միայն որպես նվաճող, այլև որպես համաշխարհային մշակույթների հանդիպման խորհրդանիշ։
Սակայն պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ նրա իրական հարաբերությունները Հայաստանի հետ առավել բարդ էին․ նա Հայաստանը չէր ոչնչացրել, այլ այն հայտնվեց նոր աշխարհաքաղաքական համակարգի մեջ՝ պահպանելով իր ազգային և պետական հիմքերը։
Հայ պատմիչ Մովսես Խորենացին, անդրադառնալով հին աշխարհի իրադարձություններին, Ալեքսանդրի կերպարը ներառում է հայկական պատմական հիշողության մեջ։
Թեև Խորենացու աշխատությունը գրվել է Ալեքսանդրի ժամանակներից դարեր անց և պահանջում է աղբյուրագիտական զգուշություն, այն կարևոր է նրանով, որ ցույց է տալիս՝ Ալեքսանդրի կերպարը մտել էր նաև հայկական պատմական մտածողության շրջանակ։
Պատմական աղբյուրների համադրությունը թույլ է տալիս ասել, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին Հայաստանը չի նվաճել այն ձևով, ինչպես բազմաթիվ այլ երկրներ։
Ավելի հավանական է, որ Հայաստանը հայտնվել է նրա ստեղծած նոր աշխարհակարգի ազդեցության ներքո՝ պահպանելով ներքին ինքնուրույնության զգալի մասը։
Հայաստանը դարձավ այն հին երկրներից մեկը, որը Ալեքսանդրի հսկայական կայսրության փլուզումից հետո չանհետացավ, այլ շարունակեց իր պետական և մշակութային ճանապարհը։
Եվ հենց այդ պատճառով Ալեքսանդրի ու Հայաստանի հարաբերությունները պատմության մեջ մնում են ոչ միայն ռազմական, այլև քաղաքական ու մշակութային հետաքրքիր էջ։
No comments:
Post a Comment