Ադրբեջանական աջափսանդալ․ երբ պատմությունը խառնվում է քաղաքականությանը

 

Երևանը՝ «իմ սրտում ապրող հայրենիք»
Հիշողությո՞ւն, պատմությո՞ւն, թե՞ քաղաքական նարատիվ

 ԴԱՏԱՊԱՐՏՈՒՄ ԵՆՔ հոդվածի հետքերով

Ստոկհոլմում ներկայացվել է Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Մուհամմադ Ֆուզուլիի անվան Ձեռագրերի ինստիտուտի հետազոտող Զարիֆե Հագվերդիևայի «İrəvan – qəlbimdə yaşayan yurdum»՝ «Երևան՝ իմ սրտում ապրող հայրենիք» գիրքը։

Միջոցառումը կազմակերպվել է Շվեդիա-Ադրբեջան միության կողմից՝ Ադրբեջանի Սփյուռքի հետ աշխատանքի պետական կոմիտեի և Շվեդիայում Ադրբեջանի դեսպանության աջակցությամբ։ Ուշագրավ է, որ Ադրբեջանի Սփյուռքի պետական կոմիտեն իր հաղորդագրության մեջ հրատարակությունը ներկայացրել է որպես «Արևմտյան Ադրբեջանի մասին» գիրք։

Ադրբեջանի ԳԱԱ-ի հաղորդագրության համաձայն՝ աշխատությունն անդրադառնում է «հին ադրբեջանական քաղաք Իրևանի» պատմությանը, իսկ հեղինակի նպատակն է ուսումնասիրել Իրևանի տեղը ադրբեջանական ժողովրդի պատմության և մշակութային ժառանգության մեջ։ Գրքում, ըստ նույն աղբյուրի, ներառված են նաև հեղինակի մանկության հիշողությունները և նրա պապի՝ Մեշհադի Թեյմուրի ընտանիքի պատմությունը։

Այսպիսով, առաջանում է մի հարց, որը դուրս է  գրքի շրջանակներից․ որտե՞ղ է ավարտվում անձնական հիշողությունը և սկսվում պատմության քաղաքական վերաշարադրումը։

Անձնական հիշողությունը պատմական իրավունքի ապացույց չէ

Եթե հեղինակի ընտանիքն ապրել է Երևանում, և այդ քաղաքի մասին պահպանվել են ընտանեկան հիշողություններ, դրանց գոյությունը որևէ մեկը չի կարող վիճարկել։

Մարդն իրավունք ունի իր մանկության քաղաքը համարել իր հայրենիքը։

Սակայն ընտանեկան հիշողությունը, որքան էլ կարևոր լինի անձնական և սոցիալական պատմության համար, ինքնին չի կարող ապացուցել քաղաքի պատմական կամ տարածքային պատկանելությունը որևէ ժամանակակից պետության։

Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել անձնական հիշողությունը, պատմական փաստը և դրա քաղաքական մեկնաբանությունը։

«Ադրբեջանական» հասկացության ժամանակագրական խնդիրը

Ադրբեջանի ԳԱԱ-ի պաշտոնական ներկայացման մեջ Երևանը բնորոշվում է որպես «հին ադրբեջանական քաղաք»։

Այս ձևակերպումը պահանջում է պարզ պատմագիտական հարցի պատասխան․

Ո՞ր ժամանակաշրջանի համար և ի՞նչ իմաստով է այստեղ օգտագործվում «ադրբեջանական» հասկացությունը։

Երևանի պատմությունը ներառում է տարբեր պետական կազմավորումների, վարչական համակարգերի, ժողովուրդների և մշակույթների բազմաթիվ ժամանակաշրջաններ։ Ժամանակակից Ադրբեջանի Հանրապետությունը ձևավորվել է 1918 թվականին։

Հետևաբար, եթե ավելի վաղ դարաշրջանների պատմությունը ներկայացվում է ժամանակակից ադրբեջանական ազգային ինքնության շրջանակում, անհրաժեշտ է ցույց տալ այն աղբյուրներն ու մեթոդաբանությունը, որոնց միջոցով կատարվում է այդ պատմական կապը։

Ժամանակակից ազգային ինքնությունը հետադարձաբար անցյալի վրա տարածելը պատմագիտական հիմնավորման կարիք ունի։

Երևանի խանությունը՝ պատմական փաստ, բայց ոչ Ադրբեջանի Հանրապետություն

Երևանի խանության պատմությունը Երևանի տարածաշրջանի անցյալի կարևոր մասն է և, բնականաբար, պետք է ուսումնասիրվի։

Սակայն Երևանի խանությունը և 1918 թվականին ստեղծված Ադրբեջանի Հանրապետությունը նույն քաղաքական միավորը չեն։

Ուստի խանության պատմությունից դեպի «ադրբեջանական հայրենիք» հասկացությունը կատարվող ցանկացած անցում պետք է հիմնավորվի կոնկրետ աղբյուրներով։

Այստեղ հարցը ոչ թե այն է, թե ով ինչ պատմական ժառանգություն կարող է ուսումնասիրել, այլ՝ ինչպիսի՞ պատմական կապ է հաստատվում տարբեր ժամանակաշրջանների միջև և ինչո՞վ է այն հիմնավորվում։

Երևանի պատմությունը չի սկսվում խանությունից

Երևանի պատմական շերտերը հասնում են շատ ավելի վաղ ժամանակաշրջաններ։ Քաղաքի տարածքում գտնվող Էրեբունի ամրոցի հիմնադրումը կապված է Ուրարտուի Արգիշտի Ա թագավորի հետ։ Երևանի և Արարատյան դաշտի պատմությունը ներառում է նաև հին և միջնադարյան հայկական պետականության ու մշակույթի բազմաթիվ շերտեր։

Հետևաբար, երբ Երևանի պատմությունը ներկայացվում է որպես «հին ադրբեջանական քաղաքի» պատմություն, կարևոր է հասկանալ՝

• ո՞ր պատմական ժամանակաշրջաններն են ընդգրկված,
• ո՞ր աղբյուրներն են ընտրված,
• ինչպե՞ս են մեկնաբանվում դրանք,
• և արդյո՞ք ներկայացվում են նաև այն աղբյուրները, որոնք չեն համապատասխանում հեղինակի հիմնական տեսակետին։

Պատմական ամբողջականությունը պահանջում է ոչ միայն սեփական վարկածի աղբյուրները, այլև հակադիր փաստերի ներկայացում։

«Գիտական աշխատանք» բնորոշումը նույնպես ստուգման կարիք ունի

Գիրքը ներկայացվում է որպես երկար տարիների ուսումնասիրության արդյունք և Ադրբեջանի պատմագրության մեջ ներդրում ունեցող աշխատություն։

Սակայն գիտական բնույթը որոշվում է ոչ միայն հեղինակի պաշտոնով կամ հրատարակության ակադեմիական ներկայացմամբ։

Այն գնահատվում է՝

աղբյուրների որակով, դրանց քննադատական վերլուծությամբ, մեթոդաբանությամբ և ստուգելիությամբ։

Հետևաբար, եթե գիրքը ներկայացվում է որպես պատմագիտական ուսումնասիրություն, բնական է ակնկալել մի քանի հարցերի պատասխաններ ․

Որո՞նք են հիմնական առաջնային աղբյուրները։ Ինչպե՞ս են դրանք մեկնաբանվել։ Ներկայացվա՞ծ են արդյոք հակադիր աղբյուրները։ Կարո՞ղ է անկախ հետազոտողը նույն աղբյուրների հիման վրա ստանալ նույն եզրակացությունը։

Սրանք քաղաքական հարցեր չեն։ Սրանք պատմագիտական աշխատանքի նկատմամբ կիրառվող սովորական չափանիշներ են։

Գրքի շուրջ ամենաուշագրավ հանգամանքը

Թերևս ամենակարևոր փաստը հենց գրքի բովանդակությունից դուրս է։

Գիրքը Ստոկհոլմում ներկայացվել է Ադրբեջանի պետական կառույցների և դեսպանության աջակցությամբ, իսկ Ադրբեջանի Սփյուռքի պետական կոմիտեն այն ներկայացրել է «Արևմտյան Ադրբեջանի մասին»։

Այսպիսով, «Արևմտյան Ադրբեջան» ձևակերպումը պարզապես առանձին մեկնաբանի բնորոշումը չէ։ Այն արդեն տեղ է գտել գրքի պետական ներկայացման շրջանակում։

Հենց այստեղ է, որ մեկ ընտանիքի հիշողությունը մտնում է ավելի լայն՝ քաղաքական և պատմական նարատիվի շրջանակ։

Ինչո՞ւ է այս նարատիվը ներկայացվում Եվրոպայում

Գրքի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել Ստոկհոլմում՝ ադրբեջանական պետական կառույցների և դեսպանության աջակցությամբ։ Միջոցառմանը մասնակցել են նաև տարբեր ազգային համայնքների ներկայացուցիչներ։

Նրանց մասնակցությունը ինքնին որևէ քաղաքական դիրքորոշում չի ապացուցում և չպետք է ներկայացվի որպես մեղադրանք։

Սակայն որպես լրագրողական հարց կարելի է ձևակերպել.

Ինչո՞ւ է Երևանի պատմությունը Եվրոպայում ներկայացվում «Արևմտյան Ադրբեջանի» շրջանակում, և ի՞նչ նպատակ է հետապնդում այդ պատմական նարատիվի միջազգային տարածումը։

Այս հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն առանձին գրքերը, այլև դրանց ներկայացման պետական քաղաքականությունը։

Պատմական հիշողությունը պետք է հարգել, բայց այն չի կարող վերածվել տարածքային քարտեզի

Նիդերլանդական օրագիրը չի վիճարկում որևէ ընտանիքի՝ Երևանում ապրած լինելու պատմությունը և չի փորձում որևէ մեկին զրկել իր անձնական հիշողությունից։

Վիճարկման առարկան այլ է՝ անձնական հիշողությունից դեպի պատմական կամ քաղաքական իրավունք կատարվող անցումը։

Երևանում ադրբեջանական կամ թյուրքալեզու մահմեդական բնակչության պատմական ներկայությունը չի նշանակում, որ Երևանը եղել է Ադրբեջանի Հանրապետության տարածք։

Երևանի խանության գոյությունը չի նշանակում, որ այն եղել է Ադրբեջանի Հանրապետություն։

Իսկ ժամանակակից «Արևմտյան Ադրբեջան» քաղաքական ձևակերպումը չի դառնում պատմական փաստ միայն այն պատճառով, որ այն ամրագրվում է պետական հաղորդագրություններում։

Նիդերլանդական օրագիրը առաջարկում է մեկ պարզ չափանիշ

Այս պահին ամբողջական 88 էջանոց գիրքը մեզ հասանելի չէ։ Հետևաբար մենք չենք պատրաստվում դրա չտեսած էջերի վերաբերյալ վերջնական դատողություններ անել։

Սակայն արդեն հրապարակված պաշտոնական նյութերը բավարար են հարցադրումը ձևակերպելու համար։

Եթե գիրքը հիշողության մասին գիրք է, ապա անձնական հիշողությունը պետք է հարգել։

Եթե այն պատմագիտական ուսումնասիրություն է, ապա դրա պնդումները պետք է ստուգելի լինեն։

Եվ եթե այն ներկայացվում է որպես «Արևմտյան Ադրբեջանի» պատմության մաս, ապա այդ պատմական կապը պետք է հիմնավորվի աղբյուրներով։

Հետևաբար Նիդերլանդական օրագրի հակափաստարկը պարզ է՝

Ցույց տվեք աղբյուրները։ Մենք դրանք կստուգենք։

Ոչ վիրավորանք։

Ոչ հակաքարոզչություն։

Փաստերի ստուգում։

Որովհետև պատմական ճշմարտության ուժը ոչ թե նրա կրկնության, այլ ստուգելիության մեջ է։

Նիդերլանդական օրագիր

The Azerbaijani Ashakhandal: When History Becomes Entangled with Politics

Yerevan — “The Homeland That Lives in My Heart”

Memory, History, or Political Narrative?

A book entitled İrəvan – qəlbimdə yaşayan yurdum — “Yerevan: The Homeland That Lives in My Heart” — by Zarifa Hagverdiyeva, a researcher at the Institute of Manuscripts named after Muhammad Fuzuli of the Azerbaijan National Academy of Sciences, was recently presented in Stockholm.

The event was organized by the Sweden-Azerbaijan Association with the support of Azerbaijan’s State Committee for Work with the Diaspora and the Embassy of Azerbaijan in Sweden. Particularly noteworthy is the fact that the State Committee itself described the publication in its official announcement as a book about “Western Azerbaijan.”

According to the Azerbaijan National Academy of Sciences, the book examines the history of what it describes as “the ancient Azerbaijani city of Irevan.” The author reportedly seeks to explore Irevan’s place in the history and cultural heritage of the Azerbaijani people. The book also contains the author’s childhood memories and the story of her grandfather, Meshadi Teymur, and his family.

This raises a question that goes beyond the book itself:

Where does personal memory end, and where does the political reinterpretation of history begin?

Personal Memory Is Not Evidence of Historical Sovereignty

If the author’s family lived in Yerevan and preserved personal memories of the city, the existence of those memories cannot and should not be disputed.

Everyone has the right to regard the city of their childhood as their homeland.

But family memories, however valuable they may be as part of personal and social history, cannot by themselves establish the historical or territorial belonging of a city to any modern state.

This is where an important distinction must be made between personal memory, historical fact, and political interpretation.

The Chronological Problem with the Term “Azerbaijani”

In its official presentation of the book, the Azerbaijan National Academy of Sciences refers to Yerevan as “an ancient Azerbaijani city.”

That description raises a basic historical question:

For which historical period — and in what sense — is the term “Azerbaijani” being used?

The history of Yerevan encompasses numerous periods, political entities, administrative systems, peoples and cultural traditions. The modern Republic of Azerbaijan was established in 1918.

Therefore, when the history of earlier periods is presented through the framework of modern Azerbaijani national identity, the historical sources and methodology used to establish that connection should be clearly demonstrated.

Projecting a modern national identity backward onto earlier historical periods requires historical evidence and methodological justification.

The Yerevan Khanate: A Historical Reality, but Not the Republic of Azerbaijan

The Yerevan Khanate is an important part of the region’s history and, like any historical period, deserves serious scholarly study.

But the Yerevan Khanate and the Republic of Azerbaijan, established in 1918, were not the same political entity.

Consequently, any attempt to move from the history of the khanate to the concept of an “Azerbaijani homeland” requires a clearly documented historical connection.

The question is not who has the right to study a particular historical heritage. The question is:

What historical connection is being established between different periods, and what evidence supports that connection?

Yerevan’s History Does Not Begin with the Khanate

The historical layers of Yerevan reach much further back.

The foundation of the Erebuni fortress, located within present-day Yerevan, is associated with Argishti I, king of Urartu. The history of Yerevan and the Ararat Plain also encompasses numerous layers of ancient and medieval Armenian statehood, culture and settlement.

Therefore, when Yerevan is presented as “an ancient Azerbaijani city,” several fundamental questions arise:

• Which historical periods are being included?
• Which sources have been selected?
• How are those sources interpreted?
• Are sources that contradict the author’s principal argument also presented?

A comprehensive historical account requires not only evidence supporting a particular thesis, but also serious consideration of evidence that may challenge it.

The Claim That the Book Is a Scholarly Study Also Requires Examination

The book is presented as the result of many years of research and as a contribution to Azerbaijani historiography.

However, the scholarly character of a work is not determined simply by the author’s institutional position or by the academic status of the institution associated with its publication.

It is determined by the quality of its sources, the critical analysis of those sources, the methodology employed, and the ability of others to verify its conclusions.

If the book is presented as a historical study, it is therefore reasonable to ask:

What are its principal primary sources? How are those sources interpreted? Are alternative or opposing sources considered? Could an independent researcher reach the same conclusions on the basis of the evidence presented?

These are not political questions.

They are standard questions applied to historical scholarship.

The Most Significant Aspect of the Book’s Presentation

Perhaps the most important aspect lies not in the book itself, but in the way it has been officially presented.

The book was launched in Stockholm with the support of Azerbaijani state institutions and the Azerbaijani Embassy, while Azerbaijan’s State Committee for Work with the Diaspora explicitly presented it as a book about “Western Azerbaijan.”

This is significant because the term “Western Azerbaijan” is therefore not merely a phrase used by an individual author or commentator. It has entered the framework of an official, state-supported narrative.

This is the point at which the memory of one family becomes part of a broader political and historical narrative.

Why Is This Narrative Being Presented in Europe?

The book was presented in Stockholm with the support of Azerbaijani state institutions and the Azerbaijani Embassy. Representatives of various national communities also attended the event.

Their participation, by itself, proves nothing about their political views and should not be interpreted as an accusation.

Nevertheless, from a journalistic perspective, a legitimate question can be asked:

Why is the history of Yerevan being presented in Europe within the framework of “Western Azerbaijan,” and what purpose does the international promotion of this historical narrative serve?

Answering that question requires looking beyond individual publications and examining the broader context in which such narratives are being promoted by state institutions.

Historical Memory Deserves Respect — but It Cannot Become a Territorial Claim

Niderlandakan Oragir does not dispute the fact that individual Azerbaijani families may have lived in Yerevan, nor does it seek to deny anyone their personal memories of the city.

The issue is the transition from personal memory to a broader historical or territorial claim.

The historical presence of an Azerbaijani or Turkic-speaking Muslim population in Yerevan does not mean that Yerevan was part of the Republic of Azerbaijan.

The existence of the Yerevan Khanate does not mean that it was the Republic of Azerbaijan.

And the modern political concept of “Western Azerbaijan” does not become an established historical fact simply because it appears in official state communications.

One Simple Standard

At present, the complete 88-page book is not available to us. For that reason, we will not make definitive judgments about passages or arguments we have not been able to examine ourselves.

However, the official information already published is sufficient to raise legitimate questions.

If the book is a work of personal memory, then those memories should be respected.

If it is a work of historical scholarship, then its claims should be supported by verifiable evidence.

And if it is presented as part of the history of “Western Azerbaijan,” then the historical connection underlying that concept should be demonstrated through reliable sources.

Therefore, the position of Niderlandakan Oragir is simple:

Show us the sources. We will examine them.

No insults.

No counter-propaganda.

Just fact-checking.

Because the strength of historical truth lies not in how often it is repeated, but in whether it can withstand verification.

Niderlandakan Oragir