35 տարի անկախություն․ Հայաստանի անցած ճանապարհը

 20.09.2026/Նիդերլանդական օրագիր

1991–2026

2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի Հանրապետությունը նշում է անկախության 35-ամյակը։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի բնակչությունը հանրաքվեով պատասխանեց Խորհրդային Միությունից անկախանալու հարցին։ Քվեարկողների շուրջ 99 տոկոսը կողմ արտահայտվեց անկախությանը, և սեպտեմբերի 21-ը դարձավ Հայաստանի Հանրապետության Անկախության օրը։ Դրան նախորդել էր 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ընդունված Անկախության մասին հռչակագիրը։

35 տարի անց այդ օրը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես պետական տոն, այլև որպես առիթ՝ փաստերով վերադառնալու անցած ճանապարհին։

Ի՞նչ պետություն ստեղծվեց 1991-ից հետո։ Ինչպե՞ս փոխվեց Հայաստանի քաղաքական համակարգը։ Ի՞նչ գին ունեցավ անկախությունը պատերազմի և անվտանգության տարիներին։ Ինչպե՞ս փոխվեց երկրի բնակչությունն ու տնտեսությունը։ Եվ, վերջապես, ինչպիսի՞ տեղ ունի Հայաստանը 2026 թվականին միջազգային հարաբերություններում՝ մասնավորապես Եվրոպական միության և Նիդերլանդների հետ։

Անկախության առաջին տարիները․ պետականության ձևավորում և պատերազմ

1991 թվականի հանրաքվեից հետո Հայաստանը սկսեց ձևավորել անկախ պետական կառավարման ամբողջական համակարգ։ Հանրապետության առաջին նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։

Առաջին տարիներին պետության առջև միաժամանակ կանգնած էին պետական կառույցների ձևավորման, սեփական դրամավարկային համակարգի ստեղծման, արտաքին հարաբերությունների հաստատման, բանակի կազմակերպման, տնտեսական համակարգի վերափոխման և պատերազմի պայմաններում երկրի անվտանգության ապահովման խնդիրները։

1992 թվականի մարտի 2-ին Հայաստանը դարձավ Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ։ Նույն թվականին Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ։

Անկախության առաջին տարիները նաև տնտեսական ծանրագույն ճգնաժամի ժամանակաշրջան էին։ Խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզումը, արտադրական կապերի խզումը, էներգետիկ ճգնաժամը, շրջափակումը և պատերազմը խորացրին սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները։

1994 թվականին Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում հաստատված հրադադարից հետո սկսվեց երկարատև բանակցային գործընթաց։

1995 թվականի հուլիսի 5-ին հանրաքվեով ընդունվեց Հայաստանի առաջին Սահմանադրությունը՝ ձևավորելով անկախ պետության իրավական և սահմանադրական հիմքերը։

1998 թվականին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո նախագահի պաշտոնը ստանձնեց Ռոբերտ Քոչարյանը։

1998–2008․ տնտեսական աճ և քաղաքական ցնցումներ

Ռոբերտ Քոչարյանը Հայաստանի նախագահ ընտրվեց 1998 թվականին և վերընտրվեց 2003-ին։

Այս տարիներին Հայաստանը մտավ տնտեսական աճի փուլ։ Շուկայական տնտեսության համակարգը աստիճանաբար ամրապնդվեց, աճեց մասնավոր հատվածը, զարգացավ բանկային համակարգը և ավելացավ արտասահմանյան ներդրումների ծավալը։

Սակայն տնտեսական աճին զուգահեռ պահպանվեցին աղքատության, արտագաղթի, սոցիալական անհավասարության և իշխանության կենտրոնացման վերաբերյալ հասարակական քննարկումները։

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի Ազգային ժողովի ահաբեկչությունը դարձավ անկախ Հայաստանի պատմության ամենածանր քաղաքական հարվածներից մեկը․ սպանվեցին վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, Ազգային ժողովի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը և ևս վեց մարդ։

2001 թվականին Հայաստանը նշվեց որպես քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելու 1700-ամյակը։

2005 թվականին սահմանադրական փոփոխություններով փոխվեցին պետական կառավարման և իշխանությունների փոխհարաբերությունների մի շարք մեխանիզմներ։

2008–2018․ քաղաքական ճգնաժամից մինչև իշխանության փոփոխություն

2008 թվականին Հայաստանի նախագահ ընտրվեց Սերժ Սարգսյանը։

Նույն տարվա նախագահական ընտրություններից հետո տեղի ունեցած զանգվածային բողոքի ցույցերը վերածվեցին բախումների։ Մարտի 1-ի իրադարձությունները և դրանց հետևանքները երկար ժամանակ մնացին Հայաստանի քաղաքական օրակարգի առանցքային թեմաներից։

2008–2018 թվականներին երկիրը շարունակեց տնտեսական զարգացումը, սակայն հասարակության մեջ պահպանվեցին քաղաքական և սոցիալական լարվածության հարցերը։

2015 թվականի սահմանադրական հանրաքվեով Հայաստանը անցում կատարեց խորհրդարանական կառավարման համակարգի։

2018 թվականի ապրիլին Սերժ Սարգսյանը դարձավ վարչապետ, սակայն նրա պաշտոնավարման դեմ սկսված զանգվածային բողոքի շարժումը վերաճեց լայն հասարակական շարժման։ Սերժ Սարգսյանը հրաժարական տվեց, իսկ 2018 թվականի մայիսին վարչապետ դարձավ Նիկոլ Փաշինյանը։

2018 թվականի արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած «Իմ քայլը» դաշինքը ստացավ խորհրդարանական մեծամասնություն։

Նոր իշխանության օրակարգում հայտնվեցին կոռուպցիայի դեմ պայքարը, դատական համակարգի բարեփոխումը, պետական կառավարման փոփոխությունը, ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդումը և տնտեսական նոր քաղաքականությունը։

2020․ պատերազմ և նոր անվտանգային իրականություն

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսվեց Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի ամենածանր փուլերից մեկը։

44 օր տևած պատերազմը ավարտվեց 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ։

ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ պատերազմի ընթացքում և դրա հետևանքով Հայաստան տեղափոխվեց մոտ 90 հազար մարդ։

Պատերազմը փոխեց Հայաստանի ներքին և արտաքին քաղաքական օրակարգը։ Երկիրը կանգնեց նոր անվտանգության, սոցիալական և քաղաքական խնդիրների առաջ։

2021 թվականին անցկացվեցին արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացավ խորհրդարանական մեծամասնություն։

2022 և 2023 թվականներին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանային ու տարածաշրջանային զարգացումները շարունակեցին մնալ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրներից։

2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողություններից հետո ավելի քան 100 հազար հայեր տեղափոխվեցին Հայաստան։

ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի տվյալներով՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին ավելի քան 100 հազար մարդ մեկ շաբաթվա ընթացքում հասավ Հայաստան։ 2024 թվականի տվյալներով՝ այդ հոսքի ընդհանուր թիվը գնահատվել է մոտ 115 հազար։

Սա անկախ Հայաստանի պատմության մեջ դարձավ ոչ միայն արտաքին և անվտանգային, այլև ժողովրդագրական ու սոցիալական խոշորագույն մարտահրավերներից մեկը։

Ժողովրդագրություն․ անկախության ամենածանր մարտահրավերներից մեկը

Անկախության 35 տարիների ամենանշանակալի փոփոխություններից մեկը Հայաստանի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունն է։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ Հայաստանի բնակչությունը 1990 թվականին կազմել է շուրջ 3,55 միլիոն մարդ, մինչդեռ 2025 թվականի գնահատականը՝ մոտ 3,09 միլիոն։

Անկախության առաջին տասնամյակներում բնակչության նվազման հիմնական գործոններից են եղել արտագաղթը, բնական աճի նվազումը և ժողովրդագրական կառուցվածքի փոփոխությունները։

Միևնույն ժամանակ վերջին տարիներին բնակչության ցուցանիշը որոշ չափով աճել է։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ Հայաստանի բնակչությունը 2023 թվականին կազմել է մոտ 2,964 միլիոն, 2024-ին՝ 3,033 միլիոն, իսկ 2025-ին՝ մոտ 3,087 միլիոն։

Այս փոփոխությունը պետք է դիտարկել նաև 2022–2023 թվականների տարածաշրջանային միգրացիոն գործընթացների և Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան տեղափոխված բնակչության համատեքստում։

Հետևաբար բնակչության վերջին տարիների աճը ինքնին չի նշանակում, որ Հայաստանի երկարաժամկետ ժողովրդագրական խնդիրները լուծված են։

Տնտեսություն․ ճգնաժամից դեպի վերականգնում

1991 թվականի Հայաստանի տնտեսությունը և 2026 թվականի տնտեսությունը չափերով ու կառուցվածքով էապես տարբեր են։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ Հայաստանի անվանական ՀՆԱ-ն 1990 թվականին կազմել է մոտ 2,26 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, իսկ 2025 թվականին՝ մոտ 29,24 միլիարդ դոլար։

Այս թվերի համեմատությունը պետք է զգուշությամբ կատարել․ դրանք ընթացիկ դոլարով հաշվարկված անվանական ցուցանիշներ են և չեն արտացոլում գնաճի, փոխարժեքների ու գնողունակության փոփոխությունները։

Տնտեսական պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի 2000-ականների բարձր աճի շրջանը։

2020 թվականին COVID-19 համավարակի և պատերազմի հետևանքով Հայաստանի տնտեսությունը գրանցեց 7,2 տոկոս անկում։ Հաջորդ տարիներին տնտեսությունը վերականգնվեց․ 2021-ին աճը կազմեց 5,8 տոկոս, 2022-ին՝ 12,6 տոկոս, 2023-ին՝ 8,3 տոկոս, 2024-ին՝ 5,9 տոկոս, իսկ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2025-ին՝ 7,2 տոկոս։

Այսպիսով, 35 տարվա տնտեսական ճանապարհը ներառում է խոր ճգնաժամ, շուկայական տնտեսության ձևավորում, բարձր աճի փուլեր, համաշխարհային և ներքին ցնցումներ և նոր տնտեսական վերականգնում։

Հայաստան–Եվրոպական միություն․ հարաբերությունների ընդլայնվող շրջանակ

Հայաստանի եվրոպական ուղղությունը նույնպես անցել է մի քանի փուլ։

Եվրոպական համայնքների և Հայաստանի միջև Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագիրը ստորագրվել է 1996 թվականին և ուժի մեջ մտել 1999 թվականի հուլիսի 1-ին։

2004 թվականին Հայաստանը ընդգրկվեց Եվրոպական հարևանության քաղաքականության շրջանակում, իսկ 2009 թվականին՝ Արևելյան գործընկերության նախաձեռնության մեջ։

2017 թվականի նոյեմբերին ստորագրվեց Հայաստան–ԵՄ Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը՝ CEPA-ն։ Այն ամբողջությամբ ուժի մեջ մտավ 2021 թվականի մարտի 1-ին։

Համաձայնագիրը ներառում է ժողովրդավարության, իրավունքի գերակայության, մարդու իրավունքների, տնտեսական համագործակցության, առևտրի, կրթության, շրջակա միջավայրի և այլ ոլորտներ։

2024 թվականին մեկնարկեց Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև վիզաների ազատականացման երկխոսությունը, իսկ 2025 թվականի նոյեմբերին ԵՄ-ն Հայաստանին ներկայացրեց Վիզաների ազատականացման գործողությունների ծրագիրը։

2025 թվականի մարտին Հայաստանի Ազգային ժողովը ընդունեց ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքը։ Եվրոպական խորհրդարանի փաստաթուղթը հստակ արձանագրում է, որ այդ օրենքը ինքնին ԵՄ անդամակցության պաշտոնական հայտ չէ, սակայն արտահայտում է Հայաստանի եվրոպական ուղղության վերաբերյալ քաղաքական որոշումը։

2025 թվականի դեկտեմբերին ԵՄ-ն և Հայաստանը ընդունեցին նոր ռազմավարական օրակարգ։

2026 թվականի մայիսի 4–5-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստան–ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը։ Քննարկվեցին տնտեսական, էներգետիկ, տրանսպորտային, թվային, անվտանգային և այլ ուղղություններով համագործակցության խորացման հարցերը։

Այսպիսով, 35-րդ տարեդարձի պահին Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունները 1990-ականների սկզբի նորաստեղծ դիվանագիտական կապերից հասել են բազմաոլորտ համագործակցության մակարդակի։

Հայաստան–Նիդերլանդներ․ հարաբերություններ անկախության առաջին տարիներից

Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականին։

Առաջին տասնամյակներին Նիդերլանդների դեսպանությունը Հայաստանի հարցերը ներկայացնում էր Թբիլիսիում գտնվող դեսպանության միջոցով։ 2020 թվականին Նիդերլանդները Երևանում բացեց իր դեսպանությունը և նշանակեց Հայաստանում առաջին մշտական դեսպանին։

Այսօր երկու երկրների համագործակցությունը ներառում է տնտեսական, քաղաքական, հասարակական և մշակութային ուղղություններ։

Նիդերլանդների դեսպանատունը Հայաստանում առանձնացնում է մասնավորապես գյուղատնտեսությունը, ՏՏ ոլորտը և զբոսաշրջությունը՝ որպես տնտեսական համագործակցության ուղղություններ։ Այն նաև աջակցում է քաղաքացիական հասարակության ծրագրերին՝ մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության, իրավական պետության և լավ կառավարման ոլորտներում։

2025 թվականի մարտին Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարար Կասպար Վելդկամպը Երևանում պաշտոնապես բացեց Նիդերլանդների նոր դեսպանության շենքը։

Հայաստան–Նիդերլանդներ հարաբերություններում առանձնահատուկ դեր ունի նաև Նիդերլանդների հայկական համայնքը։ Նիդերլանդների կառավարության պաշտոնական հրապարակման համաձայն՝ Ամստերդամի հայկական եկեղեցին հիմնադրվել է դեռևս 1713 թվականին։

2026․ նոր քաղաքական փուլ

2026 թվականի հունիսի 7-ին Հայաստանում տեղի ունեցան Ազգային ժողովի հերթական ընտրությունները։

ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի նախնական տվյալների համաձայն՝ քվեարկելու իրավունք ուներ 2,505,228 քաղաքացի, մասնակցությունը կազմել է 58,94 տոկոս։ Երեք քաղաքական ուժ հաղթահարեց խորհրդարան անցնելու շեմը, իսկ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացավ խորհրդարանական մեծամասնություն։

Այսպիսով, 2026 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանը մտել է նոր խորհրդարանական փուլ։

Եվրոպական միության պաշտոնական հաղորդագրություններում 2026 թվականի ընտրությունները դիտարկվում են նաև Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունների հետագա զարգացման համատեքստում։

Հայաստանի քաղաքական ղեկավարները՝ 35 տարվա ընթացքում

Անկախ Հայաստանի քաղաքական պատմությունը կարելի է դիտարկել նաև նախագահների և կառավարման համակարգի փոփոխությունների միջոցով։

Լևոն Տեր-Պետրոսյան — 1991–1998
Հայաստանի առաջին նախագահը։ Նրա նախագահության տարիներին ձևավորվեցին անկախ պետականության հիմնական կառույցները։

Ռոբերտ Քոչարյան — 1998–2008
Երկրորդ նախագահը։ Նրա նախագահության տարիներին Հայաստանը անցավ տնտեսական բարձր աճի և պետական համակարգի զարգացման փուլերով։

Սերժ Սարգսյան — 2008–2018
Երրորդ նախագահը։ Նրա նախագահության ընթացքում Հայաստանը 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխություններից հետո անցավ խորհրդարանական կառավարման համակարգի։

Արմեն Սարգսյան — 2018–2022
Առաջին նախագահը, որն ընտրվեց արդեն խորհրդարանական համակարգի պայմաններում։

Վահագն Խաչատուրյան — 2022-ից
Հայաստանի գործող նախագահը։

2018 թվականից հետո վարչապետի պաշտոնը դարձավ գործադիր իշխանության հիմնական կենտրոնը։

Նիկոլ Փաշինյան — վարչապետ 2018-ից
2018 թվականի իշխանափոխությունից հետո ղեկավարում է Հայաստանի կառավարությունը։ 2021 և 2026 թվականների խորհրդարանական ընտրություններից հետո նրա գլխավորած քաղաքական ուժը պահպանել է խորհրդարանական մեծամասնությունը։

35 տարին՝ առանցքային թվականներով

1991 — անկախության հանրաքվե։

1992 — ՄԱԿ-ին անդամակցություն և Նիդերլանդների հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում։

1994 — հրադադար Ղարաբաղյան պատերազմի առաջին փուլից հետո։

1995 — Հայաստանի առաջին Սահմանադրություն։

1998 — իշխանության փոփոխություն՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո։

1999 — ԵՄ–Հայաստան Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելը։

2008 — նախագահական ընտրություններից հետո մարտյան բախումներ։

2009 — Հայաստանի ընդգրկումը ԵՄ Արևելյան գործընկերության մեջ։

2015 — սահմանադրական փոփոխություն և անցում խորհրդարանական կառավարման։

2018 — համաժողովրդական շարժում և իշխանության փոփոխություն։

2020 — պատերազմ և մոտ 90 հազար տեղահանված անձի տեղափոխում Հայաստան։

2021 — CEPA-ի ամբողջական ուժի մեջ մտնելը և արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։

2023 — ավելի քան 100 հազար հայերի տեղափոխում Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան։

2025 — ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին Հայաստանի օրենք և Հայաստան–ԵՄ նոր ռազմավարական օրակարգ։

2026 — Հայաստան–ԵՄ առաջին գագաթնաժողով և Հայաստանի հերթական խորհրդարանական ընտրություններ։

35 տարի անց

1991 թվականին անկախությունը Հայաստանի համար պետականություն ձեռք բերելու պատմական քայլ էր։ Հաջորդ 35 տարիները այդ պետականության ձևավորման և փոփոխությունների պատմությունն են՝ պատերազմներով ու անվտանգության խնդիրներով, տնտեսական ճգնաժամերով ու աճի փուլերով, ժողովրդագրական փոփոխություններով, իշխանությունների փոփոխությամբ և միջազգային հարաբերությունների ընդլայնմամբ։

2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանը նշում է ոչ միայն անկախության տարեդարձը, այլև իր անկախ պետականության 35 տարվա պատմությունը։

1991-ին սկսված ճանապարհը շարունակվում է։

Նիդերլանդական օրագիր