Ջիվան Սար Սարգսյանի գրական խոսքը՝ հավերժի ճամփորդ

Ասմունքի վարպետ Ջիվան Սար Սարգսյանի ծննդյան տարեդարձի առիթով

1958 թվականին ծնված Ջիվան Սար Սարգսյանի համար 2026-ը պարզապես հերթական տարեդարձը չէ։ 68 տարիների ճանապարհի մեջ տեղավորվում է հայ գրական խոսքին, թատրոնին, ասմունքին ու մշակութային ժառանգությանը նվիրված մի ամբողջ ստեղծագործական կյանք

Ջիվան Սար Սարգսյանը  ասմունքող է, դերասան, բեմարվեստի նվիրյալ, Վանաձորի պոեզիայի թատրոնի հիմնադիր, մշակութային գործիչ, իսկ այսօր նաև իր հայրենի Վանաձորի Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանի տնօրենի տեղակալը։ Սակայն այս բոլոր բնորոշումների խորքում մի բան է՝ գրական խոսքի հանդեպ հավատը։

Նրա համար բանաստեղծությունը պարզապես գրված տեքստ չէ, որ պետք է արտասանել բեմից։ Այն կենդանի խոսք է, հիշողություն, պատմություն, ազգային ինքնության մաս։ Եվ այդ խոսքը Ջիվան Սար Սարգսյանի ձայնով անցնում է բեմից դեպի ունկնդրի հոգին։

Գուցե հենց այդ պատճառով նրա արվեստը կարելի է բնութագրել նրա ամենանշանավոր բեմական ծրագրերից մեկի անունով՝ «Հավերժի ճամփորդը»։

Վանաձորից՝ դեպի հայ գրական խոսքի մեծ ճանապարհը

Ջիվան Սար Սարգսյանի անունը հատկապես ամուր է կապված Վանաձորի մշակութային կյանքի հետ։ Նա Վանաձորի պոեզիայի թատրոնի հիմնադիրն է՝ մի բեմ, որի գաղափարական հիմքում պոեզիան, գրական խոսքը և թատրոնն են։

Պոեզիայի թատրոնի գործունեության տարբեր փուլերում նրա ստեղծագործական ծրագրերը միավորել են հայ գրականության մեծ անուններին՝ Գրիգոր Նարեկացուն, Հովհաննես Թումանյանին, Եղիշե Չարենցին, Ավետիք Իսահակյանին, Հովհաննես Շիրազին, Պարույր Սևակին և ուրիշների։

Այս ճանապարհին ասմունքը նրա համար աստիճանաբար վերածվել է մշակութային առաքելության։ Այս ճանապարհին ասմունքը նրա համար աստիճանաբար վերածվել է մշակութային առաքելության ու այս ընթացքում բազմաթիվ երեխաներ են նրա մոտ ասմունքել սովորել, շատերը պարզապես կապվել են գիր ու գրականության հետ, ոմանք էլ լավ ընթերցողներ ու պոեզիայի սիրահարներ են դարձել:

Նա ոչ միայն ընթերցում է հայ բանաստեղծների տողերը, այլ փորձում է վերականգնել դրանց բեմական շունչը։ Բառը նրա կատարմամբ դառնում է կերպար, ռիթմ, զգացում և երբեմն՝ պատմական հիշողության ձայն։

«Հավերժի ճամփորդը»՝ որպես արվեստագետի ճանապարհ

«Հավերժի ճամփորդը» Ջիվան Սար Սարգսյանի ստեղծագործական աշխարհում պարզապես ներկայացման վերնագիր չէ։

Այն կարծես նրա արվեստի ներքին բանաձևն է։

Հայ ժողովուրդը՝ իր պատմությամբ, կորուստներով, հաղթանակներով, գրականությամբ ու մշակույթով, մշտապես ճանապարհի վրա է։ Այդ ճանապարհը անցնում է սերունդների միջով, իսկ գրական խոսքն այդ ճանապարհի ամենակայուն ուղեկիցներից մեկն է։

2000 թվականին Հայաստանի մամուլում հրապարակված հարցազրույցն անգամ վերնագրված էր՝ «Յուրաքանչյուր հայ մարդ հավերժի ճամփորդ է...»։ Այդ վաղ շրջանի ձևակերպումը տարիներ անց կարծես նոր կյանք ստացավ նրա «Հավերժի ճամփորդը» բեմական ծրագրում։

Այսօր արդեն կարելի է ասել՝ Ջիվան Սար Սարգսյանն ինքն էլ այդ ճանապարհի ճամփորդներից է՝  հայ գրական խոսքը Հայաստանից դուրս տանող և այն նոր սերունդներին փոխանցող արվեստագետ։

Բեմից մինչև զինվորական դիրքեր

Նրա ստեղծագործական գործունեության կարևոր էջերից մեկը կապված է նաև Հայաստանի սահմանների ու զինվորների հետ։

«Հավերժի ճամփորդ» ծրագրով նա հանդես է եկել ոչ միայն թատրոնի կամ մշակութային կենտրոնների բեմերում, այլև սահմանամերձ զորամասերում ու կալանավայրերում՝ փորձելով գրական խոսքը հասցնել այն մարդկանց, որոնց համար այդ հանդիպումները երբեմն դառնում էին հայրենիքի հետ անմիջական հոգևոր կապի ձև։

Այստեղ է, թերևս, բացահայտվում ասմունքի նրա ընկալման կարևոր առանձնահատկությունը․ գրական խոսքը պետք է հասնի մարդուն այնտեղ, որտեղ մարդն է։

Նարեկացին՝ որպես ձայնի և հոգևոր խոսքի աշխարհ

Ջիվան Սար Սարգսյանի ստեղծագործական ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»-ը։

Նրա ընթերցմամբ Նարեկացու խոսքը ձայնագրվել է նաև առանձին ձայնագրության տեսքով, որը տարածվել է «Հայոց պատմություն և պոեզիա» մշակութային ծրագրի շրջանակներում։

Նարեկացու տեքստը բեմականացնելը միայն արտիստական վարպետության խնդիր չէ։ Դա պահանջում է բառի ներքին իմաստի, հոգևոր շնչի և հայերեն լեզվի հնչերանգի խոր զգացողություն։

Այդ իմաստով Ջիվան Սար Սարգսյանի ասմունքը գրական տեքստի և լսողի միջև կամուրջ ստեղծելու փորձ է։

Երբ պատմությունը և պոեզիան միասին են ճանապարհ ընկնում

2022 թվականի վերջին Ջիվան Սար Սարգսյանը Նիդերլանդներում էր «Հայոց պատմություն և պոեզիա» ծրագրի շրջանակում՝ գրականագետ, պատմագետ Կարո Վարդանյանի և «Ինտերկապ» բարեգործական կենտրոնի հիմնադիր Նորայր Զուլոյանի հետ։

Ծրագիրը միավորում էր պատմությունն ու պոեզիան։ Կարո Վարդանյանի պատմական պատումները ընդմիջվում էին հայ մեծ բանաստեղծների ստեղծագործությունների Ջիվան Սարգսյանի կատարումներով։ Ծրագիրը շրջեց եվրոպական մի շարք քաղաքներում՝ Գերմանիայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Նիդերլանդներում։

2022 թվականի դեկտեմբերի 10-ին նրանք Հաագայում էին՝ «Աբովյան» մշակութային միությունում, իսկ դեկտեմբերի 11-ին՝ Ալմելոյում, «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» կիրակնօրյա դպրոցի դահլիճում։

Ալմելոյի հանդիպումը հատկապես տպավորիչ էր։ Պատմական խոսքը, պոեզիան, երեխաների ասմունքը, երգն ու պարը միավորվեցին մեկ մշակութային տարածքում։ Ջիվան Սար Սարգսյանի ներկայությունը այդ ծրագրում ցույց տվեց, թե ինչպես կարող է ասմունքը դառնալ ոչ միայն գեղարվեստական կատարում, այլև Հայաստան-Սփյուռք կենդանի կապի միջոց։

Նիդերլանդներ՝ կրկին «Հավերժի ճամփորդով»

Երկու տարի անց նա վերադարձավ Նիդերլանդներ։

2024 թվականի հուլիսի 7-ին՝ Վարդավառի օրը, Ալմելոյի հայկական եկեղեցու մարդաշատ դահլիճում Ջիվան Սար Սարգսյանը երկրորդ անգամ հանդիպեց նիդերլանդահայ հանդիսատեսին։

Այս անգամ՝ «Հավերժի ճամփորդը» մոնոներկայացմամբ։

Ծրագիրը նվիրված էր նաև Ալմելոյի հայկական եկեղեցու հիմնադրման 20-ամյակին և Պարույր Սևակի ծննդյան 100-ամյակին։ Նրա ելույթը համադրվեց հայկական կիրակնօրյա դպրոցի աշակերտների ասմունքի, «Պատերազմ» խորագրով ներկայացման, պարերի և հայրենասիրական երգերի հետ։

Այդ օրը «Հավերժի ճամփորդը» բառացիորեն դարձավ ճամփորդող հայ ժողովրդի պատմության ու հիշողության բեմական պատկեր։

Եվրոպական բեմերը՝ որպես հայրենիքի ձայնի շարունակություն

Ջիվան Սար Սարգսյանի ստեղծագործական գործունեությունը տարիների ընթացքում դուրս է եկել Հայաստանի սահմաններից։

Նրա ելույթները սփյուռքահայ համայնքներում ունեցել են մի առանձնահատուկ նպատակ՝ հայ գրականությունը հայերենով վերադարձնել իր լսարանին։

2024 թվականին «Հավերժի ճամփորդը» ներկայացումը նախատեսված էր նաև Փարիզում՝ սոպրանո Վարդուհի Թորոյանի մասնակցությամբ։ Ծրագրում ընդգրկված էին հայ դասականների ստեղծագործությունները։

Այսպիսի հանդիպումներում բեմը դառնում է մի փոքրիկ Հայաստան, իսկ գրական խոսքը՝ հայրենիքից հեռու ապրող մարդու հիշողության ձայնը։

Թատրոնից դեպի գրական ժառանգության տուն

Ջիվան Սար Սարգսյանի գործունեության մյուս կարևոր ուղղությունը կապված է Վանաձորի Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանի հետ, որտեղ նա այսօր տնօրենի տեղակալն է։

Սա նրա ստեղծագործական ճանապարհի տրամաբանական շարունակությունն է։

Եթե բեմում նա կենդանի է դարձնում գրական խոսքը, ապա թանգարանում իր աշխատանքով մասնակցում է այդ խոսքի, գրողի կյանքի ու ստեղծագործական ժառանգության պահպանմանը։

Թանգարանը պարզապես անցյալի պահպանման վայր չէ։ Այն նաև հիշողության փոխանցման տարածք է։ Եվ այստեղ Ջիվան Սար Սարգսյանի երկու աշխարհները՝ բեմը և գրական ժառանգությունը, հանդիպում են։

Վարպետություն, որը գնահատվել է

Ջիվան Սար Սարգսյանը ՀՀ Ասմունքի ժողովրդական վարպետ է։ Նրա արվեստը գնահատվել է նաև պետական տարբեր պարգևներով։ Նա արժանացել է Մովսես Խորենացու և Գրիգոր Նարեկացու մեդալների, ինչպես նաև տարբեր գերատեսչական ոսկե մեդալների և «Մայրենիի դեսպան» կոչման։

Սակայն արվեստագետի իրական գնահատականը, թերևս, միայն շքանշաններով ու կոչումներով չի չափվում։

Այն չափվում է այն պահով, երբ դահլիճում լռում են մարդիկ, և բեմից հնչող հայերեն բառը դառնում է իրենց սեփական հիշողությունը։

Գրական խոսքը՝ որպես ճանապարհ

Ջիվան Սար Սարգսյանի արվեստի մասին խոսելիս դժվար է առանձնացնել դերասանին ասմունքողից, ասմունքողին թատրոնի հիմնադրից, թատրոնի հիմնադրին՝ մշակութային գործչից։

Այս բոլոր դերերը միավորվում են մեկ գաղափարի շուրջ՝ հայ գրական խոսքը կենդանի պահելու և այն մարդուն հասցնելու գաղափարի։

Գրականությունը գրքի էջերում կարող է մնալ որպես անցյալի ժառանգություն։ Բայց երբ այն հնչում է կենդանի ձայնով, այն կրկին դառնում է ներկա։

Գուցե հենց այստեղ է Ջիվան Սար Սարգսյանի արվեստի ամենամեծ արժեքը։

Նա մեզ հիշեցնում է, որ հայ գրականությունը միայն այն չէ, ինչ գրվել է։ Հայ գրականությունը նաև այն է, ինչ այսօր հնչում է մեր ձայնով։

Եվ այդ ձայնը շարունակում է իր ճանապարհը՝ Վանաձորից դեպի Երևան, Հայաստանից դեպի Սփյուռք, բեմից դեպի մարդ, սերնդից սերունդ։

Հավերժի ճամփորդը շարունակում է ճանապարհը։

Hay Azian

Ծննդյան օրվա առիթով

«Նիդերլանդական Օրագիրը» սիրով շնորհավորում է Ջիվան Սար Սարգսյանին ծննդյան տարեդարձի առիթով։

Մաղթում ենք առողջություն, ստեղծագործական նոր ուժ, բեմական նոր հանդիպումներ և երկար ճանապարհ՝ հայ գրական խոսքի հետ։

Թող նրա ձայնով հնչող Նարեկացին, Թումանյանը, Չարենցը, Շիրազը, Սևակը և հայ գրականության մյուս մեծերը շարունակեն հասնել մարդկանց՝ Հայաստանում և աշխարհի տարբեր անկյուններում։

Որովհետև քանի դեռ հնչում է հայ գրական խոսքը, ճանապարհը շարունակվում է։

Նիդերլանդներում