Страницы

▼

Sunday, 25 October 2026

Սարատով Մոսկովիչը, «Վոլգան» և Մաքսային Միությունը

ԿԻՐԱԿՆՕՐՅԱ ընթերցման համար
Երգիծական պատմվածք
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Նկարը ստացվել է ԱԲ-ի միջոցով
Սարատով Մոսկովի Հախատուրյանն իր ծննդյան օրն արթնացավ մռայլ,
անտրամադիր: Նա դեռ չգիտեր օրվա բացառիկ լինելու մասին: Մտքի ծայրով չէր անցնի, որ այս անցողիկ աշխարհում կարող են իր ծննդյան օրից ավելի նշանակալից, անանցողիկ իրադարձություններ պատահել: Կինը վաղուց ոտքի վրա էր: Մոտեցավ ամուսնու անկողնուն, շնորհավորեց պատմական կարևոր փաստի առթիվ, համբուրեց ու մի բաժակ սուրճ հրամցրեց: Հոբելյարը խմեց տհաճությամբ, տրամադրությունն ավելի վատացավ: Հանկարծ ինչ-որ բան հիշեց, և սիրտն սկսեց արագ բաբախել: Զարկերակում զարկերն հաճախացան, հուժկու դարձան: Առանց լվացվելու, առանց մի խոսք ասելու դուրս եկավ տնից և ուղղվեց ավտոտնակ: Հասա՜վ, հեռու չէր: Սրտի անհուն թրթիռով բացեց ավտոտնակի փոքր դուռը, ապա՝ մետաղե մեծ, ծանր դարպասը: Առավոտվա արևի շողերի ներքո ցոլցլաց անցյալ դարի 60-ական թվականների արտադրության կաթնագույն «Վոլգա» մակնիշի ավտոմեքենան: Իր ավտոմեքենան: Իր անդավաճան Ընկերն ու Բարեկամը, աննման Կխտարը: Ամեն ինչ կարգին էր, մեքենան տեղում էր, կազմ ու պատրաստ՝ հեզորեն հրահանգի էր սպասում: Ջերմագին սիրով երկար, մի կուշտ նայեց երկաթե նժույգին: -Ո՜նց ես, ախպերս, - հարցրեց հալը, ապա անձայն փարվեց արևից ջերմացող մետաղին, ձեռքը սահեցրեց տանիքի ու դիմապակու վրայով, ափով մաքրեց նրանց վրայի չեղած փոշին: Ախր երեկ էր տաք ջրով մանրամասն լվացել՝ փոշի որտեղի՞ց լիներ: Բայց չէ, նրան թվաց, թե կատարյալ մաքուր չէ: Բջջայինով զանգեց կնոջը, տաք ջուր պատվիրեց: Ավտոտնակ մտնող ընկերներից մեկը լսեց Մոսկովիչի ոչ մի պատճառաբանություն չհանդուրժող հրահանգը. -Քեզ ասում են բեր, ուրեմն բեր, լղպոր ջան… Ի դեպ, մի անգամ մեկից լսել էր «լղպոր» բառը, կարծել էր գովեստ է, ու մշտապես օգտագործում էր այդ «կտրվածքով»: -Մաքուր է, էլի՜, -նկատեց ընկերը: -Քո գործը չէ, -չոր կտրեց նա: - Ասա, ի՞նչ ես կորցրել էս թաղերում: Աղից-մաղից խոսա, պակաս հո չե՜ն… - Տղերքն ուզում են շնորհավորել ծնունդդ: Ի՞նչ կասես: -Կորեք գրողի ծոցը՝ ահա ինչ կասեմ: Ռադ եղեք, կռվելու հավես չունեմ… Վաղուց ի վեր ընկերներին չէր հանդիպում: Հանդիպեին ու չվիճեին-չկռվեի՜ն: Այնպես էին տաքանում, իրար այնպես վիրավորում, կասեիր՝ արյունհեղությունն անխուսափելի է: Ու եթե մինչև օրս քարով-փայտով իրար գլուխ չեն ցխել, փաստն ակնառու խոսում է նրանց քաղաքակիրթ լինելու մասին: Վեճի թեման էլ գոնե մի բան լինե՜ր: Սարատով Մոսկովիչի ծեր մայրը մի անգամ փորձեց նախատել որդուն, որը հերթական ղալմաղալից հետո տուն էր աճապարել ընկճված սրտով ու տխուր մեկնվել կոտրած թախտին: -Այ որդի, էնպես ես աքլորանում, ոնց որ աշխարհի վերջը եկել է: Ախր մեջն իսկի նյութ չկա, է՜, նյո՜ւթ… Ավելի լավ է մի գործի մտնես, հազար պակաս-պռատի տեր ենք: - Այ մեր, բա դու ուրիշ բանուգործ չունե՞ս, գործիդ կաց, էլի՜, - կտրուկ ընդհատել էր որդին: Մայրը ցավոտ տեղին էր կպել: Հաստոցաշինական գործարանի նախկին հմուտ խառատ որդին, գործարանի լուծարումից և ջրի գնով վաճառվելուց հետո, տարիներ շարունակ աշխատանք չէր գտել: Նա աշխատանք փնտրելու ավելի քան 25 տարվա փորձառություն ուներ: Կրակին յուղ չավելացնելու համար ծեր մայրը լռեց ու մի կողմ քաշվեց: Որդին, իրենից բավարարված, միայն մռլտաց. «Դրա՜նց տեսեք, կուռկուռի ձագ եմ սարքելու: Օրը գա՝ բարին հետը»: Բայց օրերը գալիս-անցնում էին, հետները բարին չէին բերում: Ամեն ինչ սկսվեց այն օրը, երբ ընկերներից մեկը Գերմանիա տեղափոխված որդուց նվեր ստացավ նրբակազմ մի ավտոմեքենա: Առիթը քեֆի էր արժանի: Երբ հերթը հասավ մեքենայի կենացին, Սարատովի մոտակայքում ֆաշիստական գնդակից վիրավորված և հրաշքով կենդանի մնացած Մոսկով հոր որդին բաժակն արհամարհանքով մի կողմ հրեց. էդ ոջիլի կենացն ինքը չի խմի: Փորձեցին համոզել՝ ի՜նչ ոջիլ, ի՜նչ բան, գեղագիտական տեսանկյունից անթերի ավտո է: Թեթև է, փափուկ ու արագաշարժ, նստելդ ու քնելդ մեկ է լինում: Բա հո սովետի ավտոների նման չպիտի լինեն: Հոր միահեծան կամքով իր էկզոտիկ անունն ստացած Սարատովն անկոտրում էր.
-Հիմար են, բա ի՞նչ են: Որ հիմար չլինեն՝ էդ տեսակ ավտո կառնե՞ն: Իսկական ավտոն «Վոլգան» է, «Վոլգա» առեք: «Վոլգա» ասելիս նրա քիմքով մեղր էր ծորում, սիրտն ուռչում-փքվում էր եռման ջրում ընկած նրբերշիկի պես: - Բա՜ն գտար, ռսի տապոռով տաշած ավտո՞ն է ավտո, — ընդդիմացան ընկերները: — «Վոլգան» դիմացկուն է, համա թե կոշտուկոպիտ է, անճոռնի, բա վառելիքի ծա՞խսը: Ծարավ գոմեշի պես բենզինը խմում հա՜ խմում է: -Ժամանակը գա՝ կապացուցեմ, - բոլորին «հուսադրեց» նա: Շուտով առիթը ներկայացավ: Գերմանական արտադրության հիշյալ մեքենան խափանվեց: Որպես վարպետ՝ օգնության կանչեցին Սարատով Մոսկովիչին: Մտավ մեքենայի տակ, քննեց ու հայտնաբերեց փչացած դետալը: Ու երբ ասացին այդ դետալի ահռելի գինը, վարպետի սիրտն ընկերոջ համար մղկտաց.- Բա որ ասում եմ ավտո չի՞: Կնկա նման զադ է, փռշտաս՝ շունչը կփչի: Քանի շուտ է՝ ծախեք, պրծեք: Ի՞նչ ծախել-պրծնել: Տարիների ընթացքում մյուս ընկերները ևս ձեռք բերեցին արտասահմանյան ավտոմեքենաներ ու այժմ միահամուռ ուժերով նեղն էին գցում հնասեր ընկերոջը: Վեճերն արդեն վտանգավոր սրացումներ էին ունենում: Վերջին անգամ Սարատովին այնպես ձեռք առան, որ նա գործիքները դեն նետեց, փոսից դուրս եկավ ու հայտարարեց. «Գնացեք ձեր «խնջիլքները» (նրանց մեքենաներին խնջիլք անվանեց) ինքներդ սարքեք, ինձ հետ էլ գործ չունենաք»: Արդեն մի քանի տարի նրանց հետ չէր հանդիպում, տեսնելիս ճանապարհը թեքում էր: Հրեն՝ ավտոտնակում իր «Կխտարը», միշտ սարքին, իր կամքին հնազանդ կանգնած է, բայց անիրավները ձեռք են առնում՝ «հարգում ենք Վոլգայիդ պայծառ հիշատակը»: Ասում են՝ եթե հանգուցյալ չէ, քշի, էլի՜, գոնե մի քանի կիլոմետր քշի: Անտեր մեքենան առանց բենզինի դեռ ոչ մեկին չի հաջողվել գործի գցել: Աշխատանք չունի, մեքենան ո՞նց օգտագործի, բա դրա «ռեխը» պահե՞լ կլինի: Դրա համար էլ կանգնեցրել է ավտոտնակում, պետհամարանիշերը 40 տարի առաջ հանել-հանձնել է, որ տույժեր չգան: Այնուամենայնիվ, հույսը չէր կորցնում: Տղան Սարատովում լավաշ էր թխում, խոսք էր տվել. «Հայրիկ, համբերիր, գործերս լավանա, փող կուղարկեմ, ավտոյիդ գազի բալոն կդնես, կքշես»: Այդ «մի քիչը» տարիներ շարունակ ձգվում էր... Ամեն առավոտ այցելում էր Նրան, փոշիները հանում էր փափուկ շորով, շաբաթը մեկ տակնուվրա լվանում էր, երկու-երեք տարին մեկ փոխում շարժիչի յուղը, քսայուղում ժանգոտ դետալները, հինգ տարին մեկ հակակոռոզիոն նյութով ներկում հատակը, 10 տարին մեկ էլ շարժիչը քանդում, նորից հավաքում: Բանալիի մեկ պտույտ, և մեքենան հռնդում էր: Ոչ, գեղգեղում էր անուշ, համաչափ: Երբ սովում էր, ձեռքը դնում էր թափքին ու մեղավոր աղերսում. «Կներես, ախպերս, էս է՝ տուն մտնեմ-գամ»: Ընկերոջը կոպտորեն ճամփելուց հետո ավտոտնակ մտավ կինը.
-Դամբուլ Վաղոն է եկել, ծննդիդ դամբուլի օղի է բերել… Սարատով Մոսկովիչն իր 65-ամյակը նշեց կնոջ, մոր և հարևան Դամբուլ Վաղոյի հետ: - Կենացդ, ախպերս, -բաժակը բարձրացրեց Վաղոն, - աչքիս քոքացել ես… - Աչքով չտանք, դու էլ պակասը չես, - մռթմռթաց Սարատովը: - Քեֆդ քոք պահի, ամեն ինչ դուզ է: Հենց այդ պահին հեռուստացույցով հաղորդեցին առավել կարևոր իրադարձության մասին. Հայաստանը միանում է Մաքսային Միությանը: Ասել է թե՝ վերստին միանում ենք հզոր Ռուսաստանին:Երբ էկրանին հայտնվեց նրա չսիրած հաղորդավարուհին, կնոջը հրամայեց.
- Էդ սրսկած ալրաթաթախին ռադ արա, կորցրու… Կինը, բոլոր կանանց նման, ականջի հետև գցեց ամուսնու հանձնարարությունը: Սարատով Մոսկովիչը ականջի ծայրով որսաց վաղուց սպասված լուրը և հասկացավ, որ իր ծննդից առավել նշանակալից իրադարձություններ էլ կարող են պատահել այս անցողիկ աշխարհում: Նա իմացավ, որ հայ-եվրոպական չորս տարվա «մոլեգին» շփումների արդյունքում որոշվեց անդամակցել ոչ թե Եվրոպական Միությանը, այլ... Մաքսային Միությանը: Նա ասես 50 տարով ջահելացավ, տեղից վեր թռավ և պիոների պես «ուռռռա՜» գոռաց: Քիչ անց հողաթափերով վազեց «կուռկուռի ձագ դառնալու» ենթակա ընկերների մոտ: Հերթական խափանված մեքենայի մոտ նրանք անհույս կանգնած մտորում էին՝ գնա՞ն, չգնա՞ն Մոսկովիչի ծննդին, ախր կլոր դատա է, բայց տնից վռնդի՞… Վարպետը առաջացավ, բոլորին ոտքից-գլուխ չափեց ու հրամայեց.
- Շարվե՛ք: Շվարած շարվեցին: -Այ կուռկուռի ձագեր, տեսա՞ք ճիշտն ով է… Հաղթեցինք: - Ո՞վ հաղթեց, -վախվորած հարցրեցին: - Ես հաղթեցի: «Վոլգաս» հաղթեց, ոջլոտներ… Միացանք Ռուսաստանին՝ «Վոլգայի» հայրենիքին: Ընկերների հոմերական ծիծաղի ներքո Սարատով Մոսկովիչը հպարտ, հաղթանակած հեռացավ: Գնաց, մտավ ավտոտնակ: Մի ուրիշ կարոտով փարվեց իր հին, անխոս ու լուռ, միշտ կազմուպատրաստ Ընկերոջը: Սիրտը խաղաղ էր՝ տղերքի պորտները տեղն էր դրել: - Դու ուրիշ ես, ախպերս, — նվաղուն ձայնով ասաց նա, ապա ձեռքով ծանրացավ ազդանշանի կոճակին: Ավտոտնակի փակ պատերից դուրս թռավ ու թաղով մեկ որոտաց «Վոլգայի» հաղթական խրխինջը ՝ իր ողջույնն հղելով ՄՄ-ին միանալու պատմական որոշմանը:

No comments:

Post a Comment