Страницы

▼

Friday, 6 November 2026

Թուրքիայում ոտքի վրա մահանում են հայկական լուռ վկաները

Էրգեն հայկական եկեղեցին․ հազարամյա պատմության քարե վկան, որն այսօր օգնության կարիք ունի

06.10.2026/Nid.oragir

Պատմությունը երբեմն չի կորչում գրքերում։ Այն շարունակում է ապրել քարերի մեջ՝ հին եկեղեցիների պատերին, խաչաքանդակների, կամարների ու լուռ ավերակների տեսքով։ Սակայն ժամանակը, անտարբերությունն ու մարդկային միջամտությունը կարող են ոչնչացնել նույնիսկ այն վկայությունները, որոնք դարեր շարունակ դիմացել են պատերազմներին ու պատմական ցնցումներին։

Թուրքիայի ներկայիս Թունջելի նահանգի Հոզաթ գավառի Գեչիմլի գյուղում՝ պատմական Դերսիմի տարածքում, պահպանվել է այդպիսի մի հուշարձան՝ Էրգեն հայկական եկեղեցին (Ergen Kilisesi)։

Այսօր այն հիմնականում ավերակ է։ Փլուզվել է տանիքը, կառույցի զգալի հատվածները չեն պահպանվել, բայց կանգուն մնացած պատերը, քարե կամարներն ու քանդակազարդ հատվածները դեռ պատմում են այստեղ երբեմնի գոյություն ունեցած հայկական քրիստոնեական կյանքի մասին։

Հազարամյա քարերի պատմությունը

Էրգեն եկեղեցու պատմության ամենահետաքրքիր կողմերից մեկը դրա թվագրումն է։

2019 թվականին Վանի Յուզունջու Յըլ համալսարանի գիտական հանդեսում հրապարակվել է թուրք հետազոտողներ Մեհմեթ Քուլազի և Իլթեր Իգիթի ուսումնասիրությունը՝ «Tunceli-Hozat Geçimli Köyü (Erkayn-Enkuzik) Kilisesi Taş Süsleme Örnekleri» վերնագրով։

Հեղինակները եկեղեցին թվագրում են 975 թվականով՝ հայկական ժամանակաշրջանին վերագրելով դրա կառուցումը։ Հոդվածում ուսումնասիրվում են կառույցի ճարտարապետական առանձնահատկությունները, քարերի մշակման վարպետությունը և զարդաքանդակները։

Եկեղեցին կառուցված է բազիլիկ հատակագծով։ Նրա ճարտարապետական հարդարանքում առանձնանում են երկրաչափական և բուսական զարդանախշերը, կամարային լուծումները և խաչապատկերները։

Միաժամանակ Թուրքիայի մշակութային ժառանգության պաշտոնական պորտալում նշվում է, որ եկեղեցու կառուցման ստույգ ժամանակաշրջանը հայտնի չէ։ Հետևաբար 975 թվականը ներկայացնում ենք որպես գիտական ուսումնասիրության մեջ առաջարկված թվագրում։

Երբեմնի վեհաշուք կառույցը

Եկեղեցու պատմական տեսքը պատկերացնելու համար մենք պատրաստել ենք դրա ամբողջական տեսքի գեղարվեստական վերակազմությունը։

Պատկերում վերակենդանացրել ենք քարաշեն կառույցի ճարտարապետական ծավալները, մուտքերը, կամարները, զարդաքանդակները և երկթեք տանիքը՝ հիմք ընդունելով պահպանված ճարտարապետական առանձնահատկությունները։

Իհարկե, սա պատմական լուսանկար կամ ճշգրիտ գիտական վերականգնում չէ, այլ մեր պատկերային մեկնաբանությունը, որը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին մտովի տեղափոխվել դեպի այն ժամանակները, երբ եկեղեցին իր ամբողջական տեսքով կանգնած էր Դերսիմի լեռնային բնապատկերում։

Պահպանության կարգավիճակ կա, իսկ պահպանությո՞ւնը

Էրգեն եկեղեցու ճակատագիրը մտահոգիչ է։

Թուրքական մամուլի 2025 թվականի նոյեմբերի 4-ի հրապարակման համաձայն՝ 2012 թվականին Էրզրումի մշակութային արժեքների պահպանության խորհուրդը եկեղեցին ճանաչել է առաջին աստիճանի հնագիտական պահպանվող տարածք։

Սակայն պահպանության կարգավիճակն ինքնին դեռ չի նշանակում, որ հուշարձանը պաշտպանված է ժամանակի քայքայիչ ազդեցությունից։

2025 թվականի նոյեմբերին թուրքական լրատվամիջոցներում հրապարակումներ եղան եկեղեցու տարածքում գանձ որոնողների հնարավոր ապօրինի գործողությունների և պատերին հայտնաբերված փորումների հետքերի մասին։ Գյուղի բնակիչները կոչ էին արել համապատասխան կառույցներին՝ ուշադրություն դարձնել հուշարձանի վիճակին, իրականացնել անհրաժեշտ ամրակայման և վերականգնման աշխատանքներ։

Նոյեմբերի 8-ին, սակայն, Թունջելիի թանգարանի տնօրեն Քենան Օնջելը հայտարարեց, որ ժանդարմերիայի, գյուղի բնակիչների և գյուղապետի մասնակցությամբ կատարված ուսումնասիրության արդյունքում եկեղեցու տարածքում ապօրինի պեղումներ չեն հայտնաբերվել։

Այսպիսով, վնասման մասին ահազանգերը և դրանց վերաբերյալ պաշտոնական հերքումը պետք է դիտարկել առանձին։ Բայց անկախ այդ վիճահարույց տեղեկություններից՝ եկեղեցու ֆիզիկական վիճակն ու պահպանության անհրաժեշտությունը մնում են օրակարգային։

Դերսիմի հայկական ժառանգությունը՝ ընդհանուր հիշողության մաս

Էրգեն եկեղեցին մեկուսացված պատմական հուշարձան չէ։ Դերսիմն ու հարակից շրջանները հարուստ են հայկական պատմական ներկայության հետքերով։ Տարածքի եկեղեցիները, մատուռները, գերեզմանատներն ու խաչքարերը պատմում են այստեղ դարեր շարունակ ապրած համայնքների մասին։

Այս կառույցները լուռ վկաներ են։ Դրանք չեն խոսում, բայց քարերը պահպանել են այն, ինչ երբեմն բացակայում է պաշտոնական պատմական հիշողությունից։

Դրանց կորուստը միայն մեկ ժողովրդի մշակութային կորուստը չէ։ Դա նաև մարդկության ընդհանուր պատմության մի հատվածի անհետացում է։


Քարերը դեռ կարող են խոսել

Էրգեն հայկական եկեղեցին մեզ հիշեցնում է, որ պատմական ժառանգությունը պահպանելու համար բավական չէ այն պարզապես գրանցել կամ ճանաչել որպես հուշարձան։ Անհրաժեշտ է նաև հոգ տանել դրա մասին։

Միջնադարյան վարպետների ձեռքերով կերտված քարերը շուրջ հազար տարի դիմացել են ժամանակին։ Բայց այսօր դրանց ապագան կախված է ժամանակակից մարդկանց պատասխանատվությունից։

Թուրքիայի տարածքում պահպանված հայկական եկեղեցիներն ու մյուս հուշարձանները պետք է ուսումնասիրվեն, փաստագրվեն և պաշտպանվեն՝ անկախ դրանց ներկայիս ֆիզիկական վիճակից։

Որովհետև երբ փլվում է վերջին պատը, երբ անհետանում է վերջին խաչաքանդակը, երբ ոչնչանում է պատմական հիշողության վերջին նյութական վկայությունը, այն վերականգնելն արդեն շատ ավելի դժվար է։

Էրգենը դեռ կանգուն է։ Նրա քարերը դեռ պատմում են։ Հարցն այն է՝ արդյոք կհասցնե՞նք լսել ու պահպանել այդ պատմությունը։

Նկարում` Էրգեն հայկական եկեղեցին` իրականում և եկեղեցու համակարգչային գեղարվեստական վերակազմությունը։

Նիդերլանդական Օրագիր


No comments:

Post a Comment