Ձյունածածկ լեռների մեջ՝ հայկական պատմության լուռ վկան․ Չենգիլիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Կարսի նահանգի լեռնային գյուղում պահպանված միջնադարյան հայկական եկեղեցին այսօր այլ իրականության մեջ է հայտնվել։ Նրա պատերի ներսում ժամանակին անասուններ են պահել, գմբեթն առանց խաչի է, իսկ հարակից քարապատ տարածքում երեխաները ֆուտբոլ են խաղում։ Այս տեսարանը միաժամանակ պատմական հիշողության և կորսված հոգևոր ժառանգության մասին է։

Թուրքիայի արևելքում՝ Կարսի նահանգի Քաղզվանի (Kağızman) շրջանի Չենգիլի (Çengilli) գյուղում, ձյունածածկ լեռների ֆոնին կանգուն է մի հինավուրց եկեղեցի, որը հայտնի է Եղեգնամորի վանք կամ Չենգիլիի եկեղեցի անուններով։ Հայկական ավանդության մեջ այն հիշատակվում է որպես Սուրբ Աստվածածին։

Հրապարակվող տեսանյութում առաջին հերթին ուշադրություն է գրավում եկեղեցու հզոր քարաշեն կառուցվածքը։ Ժամանակի ու բնության ազդեցությանը ենթարկված շինությունը դեռ պահպանում է իր ճարտարապետական ամբողջականության զգալի մասը։ Բարձր գմբեթի գագաթին, սակայն, խաչ չկա։ Շրջապատի ձյունածածկ լեռների և մռայլ երկնքի ներքո այս տեսարանն առանձնահատուկ տպավորություն է թողնում։

Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի ճարտարապետական ժառանգությունը

Եկեղեցին գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Մասնագետները, ելնելով ճարտարապետական առանձնահատկություններից, դրա կառուցումը վերագրում են X դարի վերջին կամ XI դարի սկզբին։ Թվագրման հարցում, այնուամենայնիվ, վերջնական համաձայնություն չկա։

Կառույցն առանձնանում է խաչաձև հատակագծով, կենտրոնական գմբեթով, քարե զարդաքանդակներով և ճարտարապետական ինքնատիպ լուծումներով։ Պահպանվել են երեք արձանագրություններ, որոնցից մեկը թվագրվում է 1362 թվականով և վկայում է եկեղեցու միջնադարյան պատմության մասին։

Հուշարձանի ճարտարապետական ծագման վերաբերյալ ուսումնասիրություններում տարբեր տեսակետներ կան։ Որոշ մասնագետներ այն կապում են վրացական կամ քաղկեդոնական հայկական ճարտարապետական ավանդույթների հետ։ Միաժամանակ պատմական տեղեկությունները փաստում են, որ գյուղի հայ բնակիչներն այն անվանել են Սուրբ Աստվածածին։

Հայկական բնակչության հեռանալուց հետո

1920 թվականից հետո տարածաշրջանի պատմական իրադարձությունները հանգեցրին գյուղի հայ բնակչության հեռանալուն։ Դրա հետ փոխվեց նաև եկեղեցու նախկին հոգևոր և հասարակական նշանակությունը։

Հուշարձանի հետագա վիճակի մասին կարևոր տեղեկություններ է պարունակում 2021 թվականին Heritage & Society գիտական հանդեսում հրապարակված «Armenian Ecclesiastical Sites in the Kars Province (Turkey): Current State, Preservation and Revalorization» ուսումնասիրությունը։

Հետազոտության հեղինակները 2019 թվականի մայիսին այցելել են Կարսի նահանգի հայկական եկեղեցական հուշարձաններ և տեղում ուսումնասիրել դրանց պահպանվածությունը։

Չենգիլիի եկեղեցու վերաբերյալ արձանագրվել է, որ այն գյուղի բնակիչների կողմից օգտագործվել է որպես ընդհանուր անասնագոմ։ Հետազոտողները ներսում նկատել են խոտի, թափոնների և այլ կուտակումներ։ Այսպիսով, դարեր շարունակ հոգևոր կենտրոն ծառայած կառույցը մի ժամանակ վերածվել էր անասնապահական տարածքի։

2022 թվականին Anadolu գործակալությունը ևս անդրադարձել է եկեղեցուն՝ ներկայացնելով դրա պատմական և զբոսաշրջային նշանակությունը։ Սակայն այդ հրապարակումը բավարար հիմք չէ պնդելու, որ 2019 թվականին արձանագրված օգտագործման ձևը շարունակվում է նաև այսօր։

Ֆուտբոլի գնդակը՝ պատմական պատերի ներսում

Տեսանյութի մեկ այլ դրվագում երեխաները ֆուտբոլ են խաղում եկեղեցու հարակից՝ քարե պատերով առանձնացված տարածքում։ Ձյան վրա վազող երեխաների առօրյա խաղը կարծես կյանքի բնականոն շարունակությունն է այս լեռնային գյուղում։

Նրանց համար դա պարզապես խաղահրապարակ է, մինչդեռ այդ տարածքի հարևանությամբ կանգնած կառույցը մի ամբողջ պատմություն է պահպանում։ Հենց այս հակադրությունն է տեսանյութին հաղորդում առանձնահատուկ իմաստ․ ժամանակակից գյուղական կյանքը շարունակվում է մի միջավայրում, որի անցյալն էապես տարբերվում է ներկայից։

Երեխաներին, բնականաբար, որևէ պատասխանատվություն չի կարելի վերագրել պատմական հուշարձանի ճակատագրի համար։ Խնդիրը մշակութային ժառանգության պահպանության հարցն է, որը պահանջում է մասնագիտական ուշադրություն և համապատասխան վերաբերմունք։

Ժառանգություն, որը պահպանության կարիք ունի

Չենգիլիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին Կարսի նահանգի հայկական միջնադարյան ճարտարապետության կարևոր հուշարձաններից է։ Դրա ուսումնասիրությունն արժեքավոր է ոչ միայն հայկական, այլև ամբողջ տարածաշրջանի պատմության ու ճարտարապետական ժառանգության տեսանկյունից։

Այսօր կառույցը պահպանված է, բայց ժամանակի ազդեցությունն ու նախկինում արձանագրված անբարեկարգ վիճակը մտահոգվելու առիթ են տալիս։ Անհրաժեշտ են մասնագիտական ուսումնասիրություն, ամրակայման և պահպանության աշխատանքներ, ինչպես նաև հուշարձանի պատմական պատկանելության ու անցյալի արժանահավատ ներկայացում։

Ցավալի է, որ երբեմնի հայկական հոգևոր կենտրոնն այսօր իր պատմական միջավայրից կտրված է։ Այնուամենայնիվ, քանի դեռ կանգուն են նրա քարերը, կա նաև պատմությունը վերականգնելու, ուսումնասիրելու և հաջորդ սերունդներին փոխանցելու հնարավորություն։

Ձյունածածկ լեռների մեջ վեր խոյացող այս եկեղեցին լուռ վկա է մի ժամանակաշրջանի, երբ այստեղ ապրել է հայկական համայնք՝ իր հավատքով, ավանդույթներով ու մշակութային կյանքով։ Նրա ներկա տեսքը մեզ հիշեցնում է, որ պատմական հուշարձանները միայն անցյալի մնացորդներ չեն․ դրանք ժողովուրդների հիշողության անբաժանելի մասն են։

Լուսանկարում` Չենգիլիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին՝ ձմեռային տեսքով։ Կարսի նահանգի Քաղզվանի շրջանի միջնադարյան հայկական հուշարձանը։ Լուսանկարում երևում են նաև եկեղեցու հարակից տարածքում ֆուտբոլ խաղացող երեխաները։