A short statement made in a video circulated by an Azerbaijani scholar carries serious implications: “Hamsı türk simvollarıdır” — “They are all Turkic symbols.”
The speaker is Ilhami Jafarsoy, Doctor of Philological Sciences and Associate Professor, affiliated with the Nasimi Institute of Linguistics of the Azerbaijan National Academy of Sciences. In the video, he presents carvings on stones, the image of a horse, ornamental motifs and other elements as unquestionable evidence of Turkic culture. At the same time, he complains that Azerbaijani historians have not studied this material sufficiently.
Yet the most important part of the video is not what he says, but what the camera simultaneously shows: clearly visible Armenian inscriptions on the stones.
Letters of the Armenian alphabet can be seen directly on the surfaces of the monuments. They cannot simply be ignored by a historian, a linguist or the public.
The issue here is not merely a difference of historical interpretation. The issue is that a visible written source is bypassed while the same monument is presented as belonging to another culture.
A horse, an ornament or any other individual motif cannot, by itself, determine the national or cultural identity of a monument. Similar motifs occur in the cultures of different peoples and may have different meanings.
An inscription, however, is a source of a fundamentally different kind. It contains language, writing, names, words, and sometimes dates and specific historical information.
Therefore, the first question in a scholarly investigation should not be “Is this symbol Turkic?” but rather: “What is written on this stone?”
In this case, the answer is visible to the viewer: the stones bear Armenian writing.
Where the distortion of fact begins
This is where the issue of false testimony arises.
False testimony generally means the deliberate presentation of information that does not correspond to reality. We cannot know Jafarsoy's internal intention, and therefore we cannot pass a definitive judgment on his motives.
But when a monument bearing a visible Armenian inscription is presented as carrying “Turkic symbols” without reading, analysing or refuting that inscription, the information presented to the audience at the very least contradicts the primary source visible in the video itself.
This is more than a simple difference of interpretation. It is a distortion of fact.
And if such a fact is knowingly presented in the opposite way, it can also be described as false testimony.
An academic title does not exempt a researcher from responsibility toward the primary source.
Who is Ilhami Jafarsoy?
According to official Azerbaijani scientific sources, Ilhami Jafarsoy is a Doctor of Philological Sciences and Associate Professor affiliated with the Nasimi Institute of Linguistics of the Azerbaijan National Academy of Sciences. He is also listed in the Academy's personnel database as head of the Department of Ancient Languages and Cultures.
This is therefore not a statement made by a random commentator unfamiliar with the history of writing. His professional field is directly connected with ancient languages, writing systems and cultures.
That makes the question even more serious:
If a specialist in ancient languages sees an Armenian inscription, why does he present the monument as carrying “Turkic symbols”?
The video provides no answer.
The broader context
Jafarsoy's statement cannot be viewed entirely in isolation from his broader historical and linguistic views.
His published works contain extensive historical-linguistic hypotheses in which Turkic connections are attributed to various ancient languages and cultures of the Near East.
For example, the official presentation of his 2014 monograph contains the claim that Turkic ethnic groups were hidden under the names “Armenians” and “Armens,” while the ancient “Hay” language is not regarded as the language of modern Armenians.
A work published in 2023 under his authorship and approved by the Academic Council of the Nasimi Institute of Linguistics of the Azerbaijan National Academy of Sciences also connects Shusha with Sumer, Elam, Troy and other ancient centres, advancing broad historical-linguistic hypotheses.
Against this background, the new video does not appear to be merely an isolated remark. It reflects a broader methodological approach: interpreting ancient cultural material within a predetermined framework of Turkic ownership.
The scientific answer is actually very simple
If Jafarsoy is convinced that the stones shown in the video are Turkic, the scholarly response can be presented in a very concrete form:
read the inscriptions, show the letters, provide a transcription and translation, conduct a linguistic analysis, establish the dating, and explain why monuments bearing Armenian writing should be regarded as Turkic.
Without such evidence, the statement “They are all Turkic symbols” is not scientific proof.
It is a claim.
And a claim about the identity of a historical monument is not, by itself, a scientific fact.
In this story, the most important witness is neither Jafarsoy nor his academic title.
The witness is the stone itself.
If an Armenian inscription is visible on the stone, the first responsibility of a researcher is to read it.
That inscription cannot be replaced by an image of a horse, an ornament or a politically desirable interpretation.
One of the easiest ways to appropriate historical heritage is to rename it. But attempting to alter the meaning of an inscription on a stone is already an attempt to alter history itself.
And the question here is not only what the Azerbaijani scholar says.
The question is:
Why does he say it when the camera simultaneously shows the very stone on which Armenian writing can be seen?
It is increasingly evident that presenting the Armenian heritage of Artsakh as “Albanian” (Caucasian Albanian) is not simply an isolated interpretive error. It forms part of a broader practice of suppressing Armenian inscriptions, renaming monuments and attributing them to another culture in an attempt to reshape historical memory.
В распространённом азербайджанским учёным видео звучит короткая, но имеющая серьёзные последствия фраза: «Hamsı türk simvollarıdır» — «Все это тюркские символы».
Автор видео — доктор филологических наук, доцент, представитель Института языкознания имени Насими Национальной академии наук Азербайджана Ильхами Джафарсой. Скульптурные изображения на камнях, фигуру лошади, орнаменты и другие мотивы он представляет как бесспорные свидетельства тюркской культуры. Одновременно он утверждает, что азербайджанские историки недостаточно занимаются изучением этих материалов.
Однако наиболее важная часть видео — не его комментарий, а то, что одновременно показывает камера: на камнях отчётливо видны армянские надписи. Буквы армянского алфавита различимы непосредственно на поверхности памятников и не могут быть проигнорированы ни историком, ни лингвистом, ни общественностью.
Проблема здесь не в различии исторических интерпретаций. Проблема в том, что видимый письменный источник обходится молчанием, а тот же памятник представляется как принадлежащий другой культуре.
Изображение лошади, орнамент или любой другой отдельный мотив сами по себе не могут определить национальную принадлежность памятника. Подобные изображения встречаются в культурах разных народов и могут иметь различное значение. Надпись же является источником совершенно иного порядка. Это язык, письменность, имена, слова, иногда даты и конкретные исторические сведения.
Поэтому первым вопросом научного исследования должно быть не «этот символ тюркский?», а «что написано на этом камне?». В данном случае ответ зритель может увидеть собственными глазами: на камнях имеются армянские письменные знаки.
Где начинается искажение факта
Именно здесь возникает вопрос о ложном свидетельствовании.
Под ложным свидетельствованием обычно понимается сознательное представление информации, не соответствующей действительности. Мы не можем знать внутреннего намерения Джафарсоя и поэтому не можем выносить ему юридический или моральный приговор относительно мотива. Но если памятник с видимой армянской надписью представляется как носитель «тюркских символов» без прочтения, анализа или опровержения этой надписи, то сообщаемая аудитории информация, по меньшей мере, противоречит первоисточнику, который присутствует в самом видео.
Это уже не просто ошибка интерпретации. Это искажение факта. А если факт сознательно представляется противоположным образом — тогда это может быть названо и ложным свидетельствованием.
Учёная степень не освобождает исследователя от ответственности перед первоисточником.
Кто такой Ильхами Джафарсой
Согласно официальным данным азербайджанских научных структур, Ильхами Джафарсой — доктор филологических наук, доцент, сотрудник Института языкознания имени Насими Национальной академии наук Азербайджана. В базе кадров Национальной академии наук он также указан как руководитель отдела древних языков и культур.
Иными словами, речь идёт не о случайном комментаторе, далёком от истории письменности. Его профессиональная сфера непосредственно связана с древними языками, письменностью и культурами.
И именно поэтому вопрос становится ещё более принципиальным: если специалист по древним языкам видит армянскую надпись, почему он представляет этот памятник как носитель «тюркских символов»?
Видео ответа на этот вопрос не даёт.
Более широкий контекст
Сказанное Джафарсоем в видео нельзя рассматривать полностью изолированно от его более широких историко-лингвистических взглядов.
В опубликованных им работах встречаются масштабные историко-лингвистические гипотезы, в рамках которых тюркские связи приписываются различным древним языкам и культурам Ближнего Востока.
Например, в официальном представлении его монографии 2014 года утверждается, что под названиями «армяне» и «армены» скрывались тюркские этносы, а древний «айский» язык не рассматривается как язык современных армян.
В работе, опубликованной в 2023 году при его авторстве и с одобрением учёного совета Института языкознания имени Насими НАН Азербайджана, Шуша связывается с Шумером, Эламом, Троей и другими древними центрами, при этом выдвигаются широкие историко-лингвистические гипотезы.
На этом фоне новое видео выглядит не как случайная оговорка, а как продолжение определённого метода: интерпретировать древний культурный материал в заранее заданной системе тюркской принадлежности.
Научный ответ может быть очень простым
Если Джафарсой убеждён, что представленные в видео камни являются тюркскими, научный ответ можно дать в совершенно конкретной форме:
прочитать надписи, показать буквы, дать транскрипцию и перевод, провести лингвистический анализ, определить датировку и объяснить, почему памятники с армянской письменностью следует считать тюркскими.
Если всего этого нет, утверждение «Все это тюркские символы» не является научным доказательством.
Это утверждение.
А утверждение о принадлежности исторического памятника ещё не является научным фактом.
В этой истории главным свидетелем является не Джафарсой и не его научная степень.
Главный свидетель — сам камень.
И если на камне видна армянская надпись, первая обязанность исследователя — прочитать её.
Эту надпись нельзя заменить изображением лошади, орнаментом или политически желательной интерпретацией.
Самый простой способ присвоить историческое наследие — изменить его название. Но попытка изменить смысл надписи на камне — это уже попытка изменить саму историю.
И здесь вопрос не только в том, что говорит азербайджанский учёный. Вопрос в другом:
почему он говорит это, когда камера одновременно показывает тот самый камень, на котором можно увидеть армянское письмо?
Сегодня становится всё очевиднее, что представление армянского наследия Арцаха как «албанского» (кавказско-албанского) — это не отдельная ошибка интерпретации, а часть более широкой практики: замалчивания армянских надписей, переименования памятников и приписывания их другой культуре в попытке изменить историческую память.
Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի ներկայացուցիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, դոցենտ Իլհամի Ջաֆարէսոյի տարածած տեսանյութում հնչում է մի կարճ, բայց ծանր հետևանքներ ունեցող արտահայտություն՝ «Hamsı türk simvollarıdır»՝ «Բոլորը թյուրքական խորհրդանիշեր են»։ Նա քարերի վրայի քանդակները, ձիու պատկերը, զարդանախշերն ու այլ մոտիվները ներկայացնում է որպես թյուրքական մշակույթի անվիճելի ապացույց։ Միաժամանակ դժգոհում է, որ ադրբեջանցի պատմաբանները բավարար չափով չեն ուսումնասիրում այդ նյութը։ Սակայն տեսանյութի ամենակարևոր մասը նրա խոսքը չէ, այլ այն, ինչ միաժամանակ ցույց է տալիս տեսախցիկը՝ քարերի վրա հստակ երևում են հայերեն արձանագրություններ։ Հայկական այբուբենի տառերը նկատելի են քարի մակերեսին, և դրանք չեն կարող անտեսվել ոչ պատմաբանի, ոչ լեզվաբանի, ոչ էլ հանրության կողմից։
Խնդիրն այստեղ պատմության տարբեր մեկնաբանության մասին չէ։ Խնդիրն այն է, որ տեսանելի գրային փաստը շրջանցվում է, իսկ նույն հուշարձանը ներկայացվում է որպես մեկ այլ մշակույթի պատկանող։ Ձին, զարդանախշը կամ որևէ այլ պատկեր ինքնին չի կարող որոշել հուշարձանի ազգային պատկանելությունը։ Նման պատկերներ տարբեր ժողովուրդների մշակույթներում կարող են ունենալ տարբեր կիրառություններ և իմաստներ։ Բայց արձանագրությունը այլ բնույթի աղբյուր է։ Այն լեզու է, գիր է, անուններ են, բառեր են, երբեմն՝ թվականներ և կոնկրետ պատմական տեղեկություններ։ Ուստի գիտական ուսումնասիրության առաջին քայլը պետք է լինի ոչ թե «այս պատկերը թյուրքական է», այլ «ի՞նչ է գրված այս քարի վրա»։ Այս դեպքում պատասխանը տեսանյութի դիտողը կարող է տեսնել հենց իր աչքով՝ քարերի վրա առկա են հայերեն գրեր։
Հենց այստեղ է սկսվում սուտ վկայության խնդիրը։ Սուտ վկայություն ասելով սովորաբար հասկանում ենք գիտակցաբար իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկություն ներկայացնելը։ Ջաֆարէսոյի ներքին մտադրությունը մենք չենք կարող իմանալ, և դրա վերաբերյալ դատավճիռ կայացնել, թեև դա հայերի համար պարզից էլ պարզ է։ Բայց երբ տեսանելի հայերեն արձանագրությամբ հուշարձանը ներկայացվում է որպես «թյուրքական խորհրդանիշերի» կրող՝ առանց այդ արձանագրությունը կարդալու, բացատրելու կամ հերքելու, ապա հանրությանը ներկայացվող տեղեկությունը առնվազն հակասում է տեսանյութում առկա սկզբնաղբյուրին։ Սա պարզապես սխալ մեկնաբանություն չէ։ Սա փաստի խեղաթյուրում է, իսկ եթե այդ փաստը գիտակցաբար ներկայացվում է հակառակ ձևով՝ նաև սուտ վկայություն։ Գիտական կոչումը որևէ մեկին չի ազատում սկզբնաղբյուրի նկատմամբ պատասխանատվությունից։
Ջաֆարէսոյի դեպքում սա հատկապես կարևոր է։ Ադրբեջանի ԳԱԱ պաշտոնական տվյալներով՝ նա բանասիրական գիտությունների դոկտոր և դոցենտ է, նրա հիմնական աշխատավայրը Ադրբեջանի ԳԱԱ Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտն է, իսկ ԳԱԱ մարդկային ռեսուրսների բազայում նա նշված է նաև որպես Հին լեզուների և մշակույթների բաժնի վարիչ։ Այսինքն՝ խոսքը պատմությունից հեռու պատահական մեկնաբանի մասին չէ։ Նրա մասնագիտական դաշտն անմիջականորեն կապված է հին լեզուների, գրերի և մշակույթների հետ։ Եվ հենց դրա պատճառով հարցն ավելի լուրջ է. եթե հին գրերի մասնագետը տեսնում է հայերեն արձանագրություն, ինչո՞ւ է այն ներկայացնում որպես «թյուրքական խորհրդանիշ»։ Այս հարցի պատասխանը տեսանյութը չի տալիս։
Սա նաև նրա գիտական մոտեցումների ավելի լայն համատեքստի մաս է։ Ջաֆարէսոյի հրապարակված աշխատություններում առկա են լայն պատմալեզվաբանական վարկածներ, որոնցում թյուրքական կապեր են վերագրվում հին Մերձավոր Արևելքի տարբեր լեզուներին և մշակույթներին։ Օրինակ՝ նրա 2014 թվականի մենագրության պաշտոնական ներկայացման մեջ պնդվում է, որ «հայ» և «արմեն» անվանումների տակ թաքնված են թյուրքական էթնոսներ, իսկ հին «հայ» լեզուն չի համարվում ներկայիս հայերի լեզուն։ 2023 թվականին նրա հեղինակությամբ և Ադրբեջանի ԳԱԱ Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ հրատարակված աշխատությունն էլ Շուշան կապում է Շումերի, Էլամի, Տրոյայի և այլ հին կենտրոնների հետ՝ առաջադրելով լայնածավալ պատմալեզվաբանական վարկածներ։ Այս համատեքստում նոր տեսանյութը պարզապես առանձին արտահայտություն չէ։ Այն նույն մեթոդաբանական խնդիրը կրկին առաջ է բերում՝ հին մշակութային նյութի մեկնաբանությունը նախապես որոշված թյուրքական պատկանելության շրջանակում։
Գիտության համար գոյություն ունի շատ պարզ չափանիշ։ Եթե Ջաֆարէսոն համոզված է, որ տեսանյութում ներկայացված քարերը թյուրքական են, ապա գիտական պատասխանը կարելի է տալ ընդամենը մեկ հրապարակմամբ՝ կարդալ արձանագրությունները, ցույց տալ դրանց տառերը, ներկայացնել ընթերցումը, տալ լեզվաբանական վերլուծությունը, նշել թվագրությունը և հիմնավորել, թե ինչու են հայերեն գրերով հուշարձանները համարվում թյուրքական։ Եթե այդ ամենը չկա, «բոլորը թյուրքական խորհրդանիշեր են» ձևակերպումը գիտական ապացույց չէ։ Դա հայտարարություն է։ Իսկ պատմական հուշարձանի վերաբերյալ հայտարարությունը դեռևս գիտական փաստ չէ։
Այս պատմության մեջ ամենակարևոր վկան ոչ Ջաֆարէսոյն է, ոչ էլ նրա գիտական կոչումը։ Վկան քարն է։ Եվ երբ քարի վրա տեսանելի է հայերեն արձանագրություն, առաջին պարտականությունը այն կարդալն է։ Այդ գրությունը չի կարելի փոխարինել ձիու պատկերով, զարդանախշով կամ քաղաքականապես ցանկալի մեկնաբանությամբ։ Պատմական ժառանգությունը սեփականացնելու ամենահեշտ ճանապարհը կարող է լինել դրա անունը փոխելը։ Բայց քարի վրայի գրությունը փոխելն արդեն պատմությունը փոխելու փորձ է։ Եվ այստեղ հարցը միայն այն չէ, թե ինչ է ասում ադրբեջանցի գիտնականը։ Հարցն այն է՝ ինչո՞ւ է նա ասում դա, երբ տեսախցիկը միաժամանակ ցույց է տալիս այն քարը, որի վրա գրվածը կարելի է կարդալ։
Այժմ ակնհայտ է դառնում, որ Արցախի հայկական ժառանգությունը «աղվանական» (կովկասյան ալբանական) ներկայացնելը ոչ թե առանձին սխալ մեկնաբանություն է, այլ գիտակցված մեթոդ՝ հայերեն արձանագրությունները լռեցնելու, հուշարձանները վերանվանելու և դրանք այլ մշակույթի վերագրելու միջոցով պատմական հիշողությունը յուրացնելու փորձ։
Լրտեսության շղթան շարունակվում է, ձերբակալվել է Գերմանիայի նախկին հետախուզության ղեկավար Օգոստ Հանինգը` պետական գաղտնիքների և լրտեսության կասկածանքով։
Քննության մեջ հայտնվել է նաև Ադրբեջանի հետախուզության հնարավոր հետքը։
Գերմանիայում սկանդալային զարգացում է տեղի ունեցել։ Հոկտեմբերի 6-ին Գերմանիայի Դաշնային քրեական ոստիկանությունը ձերբակալել է Գերմանիայի արտաքին հետախուզության՝ BND-ի նախկին նախագահ Օգոստ Հանինգին, ինչպես նաև նրա նախկին աշխատակից Մանֆրեդ Դ.-ին։
Գերմանիայի Դաշնային գլխավոր դատախազության համաձայն՝ Հանինգը կասկածվում է պետական գաղտնիքների հետախուզման, դավաճանական լրտեսության, պետական դավաճանության փորձի և օտարերկրյա հետախուզական ծառայության օգտին գործելու մեջ։ Հանինգը BND-ն ղեկավարել է 1998–2005 թվականներին։
Գրեթե 2000 գաղտնի փաստաթուղթ
Քննության առանցքային դրվագներից մեկը Հանինգի և նրա նախկին աշխատակից Մանֆրեդ Դ.-ի համագործակցությունն է։
Ըստ գերմանական քննիչների՝ 2010 թվականից Դ.-ն Հանինգին գումարի դիմաց փոխանցել է BND-ի ներքին օգտագործման համար նախատեսված տեղեկատվություն։ Մինչև 2022 թվականի հունիսը խոսքը կարող է լինել մոտ 2000 փաստաթղթի մասին, որոնց թվում եղել են գաղտնի նյութեր։
Դրանց հիման վրա Հանինգը, ըստ դատախազության, առնվազն մեկ դեպքում պատրաստել է վերլուծություն օտարերկրյա հետախուզական ծառայության ներկայացուցչի համար։ Թե արդյոք այդ նյութը հասել է նախատեսված հասցեատիրոջը, դեռ պարզված չէ։
Այս հանգամանքը հատկապես ուշագրավ է, քանի որ խոսքը պարզապես նախկին պաշտոնյայի մասնավոր խորհրդատվության մասին չէ․ ենթադրյալ աղբյուրը գործող BND-ի ներսում հասանելիություն ունեցող անձ էր։
Իսկ որտե՞ղ է այստեղ Ադրբեջանը
Գերմանիայի դատախազությունը պաշտոնապես չի հրապարակել այն երկրի անունը, որի հետ կապված է օտարերկրյա հետախուզական ծառայության դրվագը։
Սակայն Der Spiegel-ի հաղորդմամբ՝ գերմանացի քննիչները ուսումնասիրում են Հանինգի կապը ադրբեջանական հետախուզության աշխատակցի հետ։ Այս տեղեկությունը հաստատել են նաև գերմանական մի շարք լրատվամիջոցներ՝ հղում անելով Spiegel-ի հրապարակմանը։
Այսինքն՝ այս փուլում ճիշտ չէ գրել, թե «Հանինգը լրտեսել է Ադրբեջանի համար»։ Դա դեռ դատարանի կողմից հաստատված փաստ չէ։
Ճիշտ ձևակերպումն է՝ գերմանական քննիչները, ըստ Der Spiegel-ի, ուսումնասիրում են Հանինգի հնարավոր կապը ադրբեջանական հետախուզության ներկայացուցչի հետ։
Մեկ դեպք չէ, այլ ավելի լայն համատեքստ
Հանինգի գործը հայտնվում է Գերմանիայում Ադրբեջանի ազդեցության վերաբերյալ տարիներ շարունակվող քննարկումների ֆոնին։
Ադրբեջանի հետ կապված «խավիարային դիվանագիտության» և քաղաքական ազդեցության գործերով Գերմանիայում արդեն դատական գործընթացներ են եղել։ 2025 թվականին նախկին պատգամավոր Էդուարդ Լինտները Մյունխենի բարձրագույն շրջանային դատարանի կողմից դատապարտվել է Ադրբեջանի հետ կապված կոռուպցիոն գործով։
Սակայն կարևոր է չխառնել այս գործերը Հանինգի գործի հետ։ Դրանք տարբեր քրեական գործընթացներ են և ներկայում չկա հիմք դրանք մեկ միասնական լրտեսական գործի մաս ներկայացնելու համար։
Հանինգի գործի առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ խոսքը Գերմանիայի նախկին արտաքին հետախուզության ղեկավարի մասին է, որի նկատմամբ այժմ քննվում է պետական գաղտնիքների հնարավոր փոխանցման հարցը։
Հարցերը դեռ շատ են
Այս գործը դեռ գտնվում է նախաքննության փուլում։ Հետևաբար վերջնական գնահատական տալը վաղ է։
Բայց արդեն իսկ առաջանում են մի քանի կարևոր հարցեր.
Ո՞ր երկրի հետախուզական ծառայությանն էր նախատեսված փոխանցվող տեղեկատվությունը։
Ի՞նչ տեղեկություններ են հայտնվել Հանինգի ձեռքում։
Ո՞ւմ են դրանք փոխանցվել։
Ի՞նչ դեր է ունեցել ադրբեջանական կողմը, եթե քննության այդ վարկածը հաստատվի։
Եվ ամենակարևորը՝ ինչպե՞ս կարող էր Գերմանիայի նախկին BND ղեկավարին տարիներ շարունակ հասանելի դառնալ գործող հետախուզական ծառայության գաղտնի տեղեկատվությունը։
Այս հարցերի պատասխանները պետք է տա ոչ թե քաղաքական քարոզչությունը, այլ Գերմանիայի իրավապահների քննությունն ու դատարանը։
Մի բան, սակայն, արդեն իսկ պարզ է․ Բեռլինում տեղի ունեցած այս ձերբակալությունը պարզապես նախկին պաշտոնյայի քրեական գործ չէ։ Այն հարցեր է առաջացնում Գերմանիայի պետական գաղտնիքների պաշտպանության, նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնավոր գործունեության և օտարերկրյա հետախուզական ազդեցության նկատմամբ վերահսկողության մասին։
Եթե ադրբեջանական հետքը քննության արդյունքում հաստատվի, Հանինգի գործը կարող է դառնալ Գերմանիայում Ադրբեջանի հնարավոր ազդեցության շուրջ վերջին տարիների ամենածանր պատմություններից մեկը։
Ադրբեջանական մամուլը լուռ` ինչպես ձուկը ջրում
Այս պատմության մեջ ուշագրավ է նաև տեղեկատվական լռության հարցը։
Ադրբեջանական պետական և իշխանամերձ տեղեկատվական դաշտում նման պատմությունները սովորաբար չեն ներկայացվում այն նույն խորությամբ, որով դրանք քննարկվում են գերմանական դատական, իրավական և միջազգային կառույցներում։
Բայց այստեղ մենք կարիք չունենք սպասելու Բաքվի մեկնաբանությանը։
Կոռուպցիոն փաստերը հրապարակել են Գերմանիայի Դաշնային գլխավոր դատախազությունը, գերմանական դատարանները, Եվրոպայի խորհուրդը, Reuters-ը, Associated Press-ը, Deutsche Welle-ն, Tagesschau-ն, OCCRP-ն և գերմանական առաջատար լրատվամիջոցները։
Նիդերլանդական Օրագիրը հետևելու է այս գործի զարգացումներին։
Լուսանկարում` Գերմանիայի դաշնության (BND) հետախուզության շենքը Բեռլինում
250 հազար՝ ներս մտնելու համար։ 1,5 միլիոն՝ դուրս գալու։
Ի՞նչ է առաջարկվում
ՀՀ ներքին գործերի նախարարությունը 2026 թվականի սեպտեմբերին հանրային քննարկման է ներկայացրել օրենսդրական նախագիծ, որով առաջարկվում է էապես բարձրացնել քաղաքացիության հետ կապված պետական տուրքերը։
Քաղաքացիություն ստանալու տուրքը 50 հազար դրամից նախատեսվում է դարձնել 250 հազար՝ 5 անգամ ավելի, իսկ քաղաքացիությունից հրաժարվելու տուրքը՝ 150 հազարից հասցնել 1,5 միլիոն դրամի՝ 10 անգամ ավելի։
Նախատեսվող ուժի մեջ մտնելու ժամկետը՝ 2028 թվականի հունվարի 1-ն է։
Բայց այս պատմության ամենակարևոր թիվը 250 հազարը չէ։ 1,5 միլիոնն է։
Եթե սա ողջամիտ պետական տուրք է, ապա ինչո՞ւ հանրությանը չի ներկայացվում, թե ինչպես է հաշվարկվել հենց այդ գումարը։ Իսկ եթե այն կարող է վերածվել ֆինանսական պատնեշի, ապա ինչո՞ւ այդ պատնեշը պետք է կանգնի քաղաքացիության փոփոխության իրավունքի ճանապարհին։
Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունը պարզապես անձնագիր չէ։ Այն պետության և մարդու միջև իրավական կապ է՝ իրավունքներով, պարտականություններով և պատասխանատվությամբ։
Բայց երբ այդ կապից դուրս գալու համար առաջարկվում է վճարել 1,5 միլիոն դրամ, հարցը միայն քաղաքացիության արժեքի մասին չէ։ Հարցն այն է, թե որքանո՞վ է այդ իրավունքը գործնականում հասանելի քաղաքացուն։
Ինչո՞ւ հենց 1,5 միլիոն
ՆԳՆ-ի հիմնավորմամբ՝ քաղաքացիությունը «առանձնահատուկ և կայուն իրավական կապ» է, ուստի դրա ձեռքբերումն ու դադարեցումը սովորական վարչական գործողություններ չեն։
Մի պահ համաձայնենք։
Բայց եթե քաղաքացիության ձեռքբերումն ու դադարեցումը սովորական վարչական գործողություններ չեն, ապա ինչպե՞ս է հիմնավորվում դրանց համար սահմանվող հստակ ֆինանսական գինը։ Եվ ամենակարևորը՝ ի՞նչ հաշվարկով է ընտրվել հենց 1,5 միլիոն դրամը։
Նախագծի հիմնավորման մեջ չի ներկայացվում 1,5 միլիոն դրամի ձևավորման մանրամասն հաշվարկ՝ վարչական ծախսերի, աշխատաժամանակի կամ մեկ դիմումի իրական արժեքի տեսքով։
Կա քաղաքացիության՝ որպես «առանձնահատուկ և կայուն իրավական կապի» ընդհանուր հիմնավորում։ Բայց քաղաքացիության արժեքը և դրանից հրաժարվելու համար սահմանվող պետական տուրքը նույն բանը չեն։
Ի՞նչ է ասում Սահմանադրական դատարանը
ՀՀ Սահմանադրական դատարանը քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքը դիտարկել է որպես քաղաքացիության հիմնարար իրավունքի բաղադրիչ։
Դատարանի ձևակերպմամբ՝ անձն է որոշում, թե որ պետության իրավազորության և պաշտպանության ներքո է ցանկանում լինել։
Այո՛, այդ իրավունքը բացարձակ չէ։ Պետությունը կարող է սահմանել դրա իրականացման ընթացակարգ և պայմաններ։
Բայց այստեղ առաջանում է առանցքային հարցը.
Կարո՞ղ է ընթացակարգի գինը այնքան բարձր լինել, որ իրավունքը գործնականում անհասանելի դառնա քաղաքացիների մի մասի համար։
1,5 միլիոն դրամը՝ գրեթե 32 ամսվա կենսաթոշակ
Թվերը երբեմն ավելի խոսուն են, քան իրավական ձևակերպումները։
2027 թվականի հունվարից նվազագույն կենսաթոշակը կհասնի 47 հազար դրամի։
Քաղաքացիությունից հրաժարվելու առաջարկվող վճարը՝ 1,5 միլիոն դրամ է։
Հաշվարկը պարզ է.
1,500,000 ÷ 47,000 ≈ 32 ամիս։
Այսինքն՝ մոտ երկու տարի և ութ ամիս նվազագույն կենսաթոշակ։
Պատկերացնենք տարեց քաղաքացու, որը ստանում է նվազագույն կենսաթոշակ և որոշել է դադարեցնել ՀՀ քաղաքացիությունը՝ մեկ այլ երկրի քաղաքացիություն ստանալու պատճառով։
1,5 միլիոն դրամը նրա համար պարզապես բարձր պետական տուրք չէ։ Այդ գումարը համարժեք է մոտ 32 ամսվա ամբողջ կենսաթոշակին՝ այն պայմանով, որ այդ ընթացքում նա իր կենսաթոշակից ոչինչ չծախսի։
Ուստի հարցն այն չէ միայն, թե մարդը կկարողանա՞ հավաքել այդ գումարը։
Հարցն այն է, թե որքանո՞վ է իրականում հասանելի քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքը, եթե դրա իրականացման համար նվազագույն կենսաթոշակ ստացող քաղաքացուց պահանջվում է գրեթե երեք տարվա կենսաթոշակ։
Նոր ու հին քաղաքացիների համար կա՞ն տարբերություններ
Այստեղ կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք։
Պատկերացնենք երկու տարբեր իրավիճակ։
Առաջին դեպքում օտարերկրյա քաղաքացին կամ սփյուռքահայը վերջերս է ձեռք բերել ՀՀ քաղաքացիություն և որոշ ժամանակ անց որոշել է հրաժարվել դրանից։
Երկրորդ դեպքում մարդը ծնվել է ՀՀ քաղաքացի, տասնամյակներ շարունակ ունեցել է այդ կարգավիճակը, իսկ հետագայում այլ երկրի քաղաքացիություն ձեռք բերելու պատճառով ցանկանում է դադարեցնել ՀՀ քաղաքացիությունը։
Երկրորդ դեպքում մարդը որևէ նոր կարգավիճակ չի «վերադարձնում»։ Նա իրականացնում է իր իրավունքը։
Պետությունը կարող է ցանկանալ, որ քաղաքացիությունը չդիտարկվի որպես ժամանակավոր կարգավիճակ։ Դա հասկանալի նպատակ է։ Բայց այս երկու իրավիճակների նկատմամբ նույն՝ 1,5 միլիոն դրամանոց ֆինանսական պատնեշի կիրառումը առնվազն լրացուցիչ հիմնավորում է պահանջում։
Ի՞նչ են անում այլ երկրները
Միջազգային համեմատությունը ևս կարևոր է։
Հանրային քննարկման նյութերում որպես օրինակներ ներկայացվել են տարբեր երկրների քաղաքացիությունից հրաժարվելու վճարները.
Երկիր
Քաղաքացիությունից հրաժարվելու վճար
Գերմանիա
. €0.
Կիպրոս
.€30.
Էստոնիա
. €150.
Միացյալ Թագավորություն
.£513.
Ֆինլանդիա
.€650.
Սլովակիա
.€1,000.
ՀՀ-ում առաջարկվող 1,5 միլիոն դրամը մոտավորապես €3,500–€3,800 է՝ կախված փոխարժեքից։
Իհարկե, տարբեր երկրների իրավական համակարգերը նույնը չեն, և միայն թվերի համեմատությունը բավարար չէ իրավական եզրակացության համար։
Բայց այս համեմատությունը մեկ պարզ հարց է առաջացնում.
Ինչո՞ւ պետք է Հայաստանում քաղաքացիությունից հրաժարվելու տուրքը լինի այդքան բարձր, և հատկապես՝ ինչո՞ւ հենց 1,5 միլիոն դրամ։
«Ողջամիտ վճարի» հարցը
Եվրոպական քաղաքացիության մասին կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը նախատեսում է, որ քաղաքացիության հետ կապված վճարները պետք է լինեն ողջամիտ։
Կոնվենցիայի բացատրական նյութերը նաև շեշտում են, որ վճարները չպետք է օգտագործվեն մարդկանց քաղաքացիության հետ կապված իրենց իրավունքներն իրականացնելուց հետ պահելու նպատակով։
Այս չափանիշի պայմաններում 1,5 միլիոն դրամը հատուկ և համոզիչ հիմնավորում է պահանջում։
Հանրային քննարկման ընթացքում հենց այս խնդիրը բարձրացվել է։ Ներկայացված դիտողություններից մեկում առաջարկվել է 1,5 միլիոն դրամը նվազեցնել մինչև 500 հազար՝ այն ավելի համաչափ դարձնելու նպատակով։
Այդ առաջարկը հաշվի կառնվի՞։
Հիմա է պետք հստակ պատասխան պահանջել
1,5 միլիոն դրամը դեռ գործող պետական տուրք չէ։ Այն ՆԳՆ-ի ներկայացրած օրենսդրական նախագծի առաջարկն է, որը պետք է անցնի օրենքով նախատեսված ընթացակարգերը և ընդունվի Ազգային ժողովի կողմից։ Նախատեսվող ուժի մեջ մտնելու ժամկետը՝ 2028 թվականի հունվարի 1-ն է։
Այսինքն՝ հարցը դեռ բաց է։
Եվ հենց հիմա է անհրաժեշտ հանրային քննարկումը ոչ թե շրջանցել, այլ ընդլայնել։
Պետությունը պետք է հանրությանը ներկայացնի 1,5 միլիոն դրամի հստակ հաշվարկը։
Որքա՞ն են քաղաքացիությունից հրաժարվելու իրական վարչական ծախսերը։ Ինչո՞ւ է ընտրվել հենց այս չափը։ Ի՞նչ հաշվարկով է այն որոշվել։ Եվ ինչո՞վ է հիմնավորվում դրա համաչափությունը։
Այս հարցերին անհրաժեշտ են ոչ թե ընդհանուր ձևակերպումներ, այլ թվերով, փաստաթղթերով և հանրությանը հասկանալի հիմնավորմամբ պատասխաններ։
Հանրային քննարկման մասնակիցները, իրավաբանները, իրավապաշտպան կազմակերպությունները, սփյուռքի կառույցները և ՀՀ քաղաքացիները նույնպես կարող են իրենց դիրքորոշումը ներկայացնել մինչև նախագծի վերջնականացումը։
Որովհետև այստեղ խոսքը միայն 1,5 միլիոն դրամի մասին չէ։
Խոսքը քաղաքացու՝ իր իրավական կարգավիճակը փոխելու հնարավորության մասին է։
Եթե քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքը հիմնարար իրավունք է, ապա հանրությունն իրավունք ունի ստանալու մեկ պարզ պատասխան.
Ինչո՞ւ հենց 1,5 միլիոն դրամ։
Օրենքի հեղինակներից պետք է պահանջել ոչ թե քաղաքացիության արժեքի մասին ընդհանուր բացատրություն, այլ այդ կոնկրետ գումարի ամբողջական և հաշվարկված հիմնավորումը։
Մինչև այդ հիմնավորումը ներկայացված չէ, 1,5 միլիոն դրամի ողջամտության հարցը մնում է բաց։
Քաղաքացիությունը արժեք է։ Բայց քաղաքացու իրավունքը նույնպես պետք է ունենա իրական, ոչ միայն ձևական արժեք։
Բենոն Սևան․ Կիպրոսի հայկական թաղամասից մինչև ՄԱԿ-ի բարձունքներ
05.10.2026/Նիդ.օրսգիր
Հիշատակի և ճանաչողական ակնարկ
2026 թվականի հոկտեմբերի 5-ին կյանքի 88-րդ տարում մահացավ կիպրահայ անվանի դիվանագետ, ՄԱԿ-ի երկարամյա բարձրաստիճան պաշտոնյա, հասարակական գործիչ և հայ համայնքային կյանքի նվիրյալ Բենոն Վահե Սևանը (Benon V. Sevan)։
Նրա մահվան լուրը ցավով ընդունվեց ոչ միայն Կիպրոսի հայ համայնքում, այլև միջազգային շրջանակներում, որտեղ Բենոն Սևանը հայտնի էր որպես ՄԱԿ-ի ամենաերկարամյա և փորձառու պաշտոնյաներից մեկը։ Ավելի քան չորս տասնամյակ նա ծառայեց միջազգային կազմակերպության տարբեր կառույցներում՝ մասնակցելով աշխարհի ամենաբարդ քաղաքական և հումանիտար խնդիրների լուծման գործընթացներին։
Բենոն Սևանը ծնվել է 1937 թվականին Կիպրոսի մայրաքաղաք Նիկոսիայում՝ հայկական ընտանիքում։ Նրա նախնիները Ադանայից էին և Կիպրոս էին հասել 1922 թվականին՝ փրկվելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ իրականացված զանգվածային բռնություններից։ Այդ պատմական հիշողությունը, հայկական ընտանիքի ավանդույթներն ու համայնքային միջավայրը մեծ ազդեցություն ունեցան ապագա դիվանագետի աշխարհայացքի ձևավորման վրա։
Նա կրթություն է ստացել Նիկոսիայի նշանավոր Մելքոնյան կրթական հաստատությունում, որը տասնամյակներ շարունակ կարևոր դեր է ունեցել սփյուռքահայ բազմաթիվ սերունդների դաստիարակության գործում։ Հետագայում ուսումը շարունակել է Միացյալ Նահանգներում՝ սովորելով պատմություն, փիլիսոփայություն և միջազգային հարաբերություններ։
1965 թվականին Բենոն Սևանը սկսեց իր գործունեությունը Միավորված ազգերի կազմակերպությունում։ Այդ քայլը դարձավ մի երկար ճանապարհի սկիզբ, որը նրան հասցրեց միջազգային դիվանագիտության ամենաբարձր մակարդակներ։ Տասնամյակների ընթացքում նա աշխատեց ՄԱԿ-ի տարբեր ստորաբաժանումներում, մասնակցեց ապագաղութացման գործընթացներին, զբաղվեց միջազգային քաղաքական հարցերով, աշխատեց Իրան–Իրաք պատերազմի, Աֆղանստանի խնդիրների և մի շարք հումանիտար ծրագրերի ուղղությամբ։
1992 թվականին նա նշանակվեց ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի օգնական (Assistant Secretary-General), իսկ հետագայում ղեկավարեց Իրաքի հումանիտար ծրագրերը։ Նրա անունը միջազգային մամուլում առավել լայնորեն հնչեց «Oil-for-Food» ծրագրի հետ կապված քննարկումների ընթացքում, որոնք դարձան ՄԱԿ-ի պատմության ամենաքննարկված թեմաներից մեկը։ Սակայն այդ վիճահարույց էջերից անկախ՝ Բենոն Սևանի կենսագրությունը ներառում է նաև միջազգային ծառայության երկար տարիներ, ճգնաժամային գոտիներում իրականացված առաքելություններ և մեծ փորձառություն բազմակողմ դիվանագիտության ոլորտում։
ՄԱԿ-ում իր գործունեությանը զուգահեռ Բենոն Սևանը երբեք չկտրվեց հայկական կյանքից։ Նա ակտիվ մասնակցություն ունեցավ Կիպրոսի հայ համայնքի գործունեությանը, երկար տարիներ համագործակցեց հայկական կրթական և մշակութային կազմակերպությունների հետ, մասնավորապես՝ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության (AGBU) շրջանակներում։
Նրան ճանաչողները հիշում են որպես լայն աշխարհայացք ունեցող, բազմալեզու, համեստ և հայկական ինքնությանը հավատարիմ անհատականության։ Նրա կյանքը յուրահատուկ օրինակ էր, թե ինչպես կարող է ցեղասպանությունից փրկված ընտանիքի ժառանգը հասնել միջազգային բարձրագույն պաշտոնների՝ պահպանելով իր ազգային արմատներն ու համայնքային կապերը։
Բենոն Սևանի կյանքը միավորում էր մի քանի աշխարհներ՝ Կիպրոսի հայկական թաղամասի հիշողությունները, Մելքոնյանի կրթական ավանդույթները, ՄԱԿ-ի դիվանագիտական բարդ միջավայրը և հայկական համայնքային ծառայությունը։
Նրա մահը կորուստ է ոչ միայն կիպրահայության, այլև ողջ հայկական աշխարհի համար։
«Նիդերլանդական Օրագիրը» իր ցավակցությունն է հայտնում Բենոն Սևանի ընտանիքին, հարազատներին, Կիպրոսի հայ համայնքին և բոլոր նրանց, ովքեր գնահատում էին նրա երկարամյա ծառայությունը։
Կան հիշողություններ, որոնք տարիները չեն մարում… դրանցից մեկը՝ ամեն Ուսուցչի օր իմ ձեռքում պահած այն մեկ վարդն է։ 🌹
Ամեն տարի ես իմ Հայոց լեզվի ուսուցչուհուն մի վարդ էի նվիրում։ Այն ժամանակ չգիտեի, որ այդ փոքրիկ ծաղկի մեջ մի ամբողջ աշխարհ սեր, հարգանք ու երախտագիտություն կար։
Այսօր նա այլևս մեզ հետ չէ… Բայց նրա տվածը մնացել է մեր մեջ՝ սեր մեր լեզվի, բառ ու բանի ու ինքնության հանդեպ։
Եվ այսօր, տարիների հեռվից, մտքով նորից ծաղիկ եմ նվիրում նրան։
Մի վարդ՝ երախտիքի, հիշողության ու հավերժության համար։ 🌹
Շնորհավոր Ուսուցչի օրը։
Խոնարհ երախտագիտություն բոլոր ուսուցիչներին, իսկ նրանց, ովքեր այլևս մեզ հետ չեն բացակա չենք դնում՝ լուսավոր ու հավերժ հիշատակ բոլորիդ, թանկագիններ, դուք մեր հոգում եք ։
********
Հոկտեմբերի 5 – Ուսուցչի օր
05.10.2026/Նիդ.օրագիր/Վ.Բեկչյան
Սիրելի՛ ուսուցիչներ։
Սրտանց շնորհավորում եմ ձեզ մասնագիտական տոնի կապակցությամբ։
Այն միավորում է տաղանդավոր, պայծառ, ստեղծագործ, անկեղծ, պատասխանատու և խելացի մանկավարժների, ովքեր իրենց աշակերտների համար բացում են նոր հորիզոններ, բացահայտում նրանց ներուժը, ձևավորում նրանց աշխարհայացքը, օգնում գտնել իրենց ուղին և կայացնել կյանքը փոխող որոշումներ։ Ձեր աշակերտների անհատականությունը և նրանց ապագան կախված են ձեր հմտությունից և իմաստությունից։
Դուք ոչ միայն փոխանցում եք գիտելիքներ, այլև երիտասարդ սերնդի մեջ սերմանում եք նոր իմաստներ, որոնք կձևավորեն երկրի զարգացումը առաջիկա տասնամյակների ընթացքում։
Ձեր մասնագիտությունը միշտ պահանջված կլինի և հատկապես կարևոր։ Ժամանակակից ժամանակները անընդհատ ձեզ համար նոր մարտահրավերներ են առաջադրում, որոնք պահանջում են նոր հմտություններ, բայց դուք արագ արձագանքում եք և առատաձեռնորեն կիսվում ձեր փորձով գործընկերների և աշակերտների հետ։
Շնորհակալություն ձեր նվիրված, բարեխիղճ, ազնիվ և մարտահրավերներով լի աշխատանքի համար։ Ձեր կոչմանը հավատարմության և ձեր աշխատանքի ու երեխաների հանդեպ սիրո համար։
Մաղթում եմ ձեզ առողջություն, բարգավաճում, ոգեշնչում և արձագանքող աշակերտներ։
Երկու օտարերկրյա զինծառայող, երկու ինքնակամ հեռացում ծառայության վայրից, երկու հայկական բնակավայր, զենք, կրակոցներ և՝ երկու տարբեր «Ավետիսյան» ընտանիք: Երբ փաստերը համընկնում են մեկը մյուսի հետ, մենք այն անվանում ենք պատահականություն։ Երբ համընկնումները դառնում են մի ամբողջ շարք, լրագրողի պարտքն արդեն ոչ թե ուսերը թոթվելն է, այլ հարցեր տալը։ 2015 թվականի հունվարին Գյումրիում ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի զինծառայող Վալերի Պերմյակովը ինքնակամ լքեց ծառայության վայրը, զինված հայտնվեց քաղաքում, մտավ Ավետիսյանների տուն և սպանեց ընտանիքի անդամներին։ 2026 թվականի սեպտեմբերին ադրբեջանցի զինծառայող Նասիմի Ռահիմ օղլու Մուսաևը նույնպես ինքնակամ լքեց իր ծառայության վայրը, ապօրինի անցավ Հայաստանի տարածք, հայտնվեց Սյունիքի Շաքի բնակավայրում, մտավ մեկ այլ Ավետիսյան ընտանիքի տուն և կրակ բացեց։ Երկու դեպքերը տարբեր են։ Երկու ընտանիքները տարբեր են։ Երկու զինծառայողները տարբեր են։ Բայց զուգահեռների շարքը չափազանց ուշագրավ է։
2015․ Պերմյակովը՝ Գյումրիում
2015 թվականի հունվարի 12-ին Վալերի Պերմյակովը, որը ծառայում էր Ռուսաստանի 102-րդ ռազմաբազայում, ինքնակամ լքեց իր պահակակետը։ Նրա նախաքննական ցուցմունքների համաձայն՝ նա մոտավորապես ժամը 01։00-ին հերթապահություն էր իրականացնում, իսկ մոտ 02։00-ին լքեց ռազմաբազան՝ իր հետ վերցնելով զենք և սվին-դանակ։ Մոտ ժամը 06։00-ին նա հասավ Գյումրիի Մյասնիկյան փողոց։ Այստեղ նրա ճանապարհը հասավ Ավետիսյանների տունը։ Հայաստանի քննչական մարմնի հաղորդագրության համաձայն՝ Պերմյակովը տուն էր ներթափանցել՝ մուտքի դռան շրջանակները հանելով և ապակին կոտրելով։ Հետագա իրադարձությունները հայտնի են։ Տան վեց բնակիչները սպանվեցին։ Վեց ամսական Սերյոժա Ավետիսյանը ծանր վիրավորումներով տեղափոխվեց հիվանդանոց և հունվարի 19-ին մահացավ։ Զոհերի ընդհանուր թիվը դարձավ յոթ։ Պերմյակովը հետագայում իր ցուցմունքներում ասել էր, որ ծառայության վայրը լքելու պատճառը ծառայել չցանկանալն ու տուն վերադառնալու ցանկությունն էր։
2026․ Մուսաևը՝ Սյունիքում
Տասնմեկ տարի անց Հայաստանի մեկ այլ մարզում հայտնվում է մեկ այլ օտարերկրյա զինծառայող։ Այս անգամ՝ Ադրբեջանի զինված ուժերի զինծառայող Նասիմի Մուսաևը։ Ադրբեջանի համապատասխան մարմինները Հայաստանի կողմին տեղեկացրել էին, որ զինծառայողը լքել է ծառայության վայրը։ Հայաստանի ԱԱԾ-ն հետագայում հաստատեց, որ սեպտեմբերի 29-ին ստացել էր այդ տեղեկությունը։ 2026 թվականի հոկտեմբերի 1-ին՝ մոտավորապես ժամը 14։00-ին, նա ապօրինի մուտք գործեց Սյունիքի Սիսիան համայնքի Շաքի բնակավայրի 6-րդ փողոցի 20-րդ տուն։ Հայտնաբերվելուց հետո նա զենքից կրակոցներ արձակեց։ Տուժեց 1987 թվականին ծնված Ա.Ա.-ն, որը հետագայում նույնացվել է որպես Անի Ավետիսյան։ Նրա երկու երեխաներն էլ բուժօգնության դիմեցին․ նրանցից մեկը ստացել էր դաստակի կոտրվածք, մյուսը՝ փափուկ հյուսվածքների վնասվածք։ Մուսաևը հանդիպեց դիմադրության, վիրավորվեց, փախավ, սակայն կարճ ժամանակ անց հայտնաբերվեց նույն բնակավայրում և ձերբակալվեց։ Ներկայում նա կալանավորված է, իսկ գործով իրականացվում է քրեական վարույթ։
Եվ այստեղ սկսվում է ամենատարօրինակ զուգահեռը
Պերմյակով - Ավետիսյան։ Մուսաև - Ավետիսյան։ Երկու տարբեր ընտանիքներ։ Նույն ազգանունը։ Բայց ազգանունը միայն առաջին համընկնումն է։ Շարունակենք։ Առաջինը՝ զինծառայող Պերմյակովը՝ ռուսական ռազմաբազայի զինծառայող։ Մուսաևը՝ ադրբեջանական զինված ուժերի զինծառայող։ Երկրորդը՝ Երկու դեպքում էլ զինծառայողը ինքնակամ լքել է ծառայության վայրը` Պերմյակովը՝ 2015-ին։ Մուսաևը՝ 2026-ին։ Երրորդը՝ զենք Երկու դեպքում էլ զինված զինծառայողը հայտնվում է Հայաստանի քաղաքացիական բնակավայրում։ Պերմյակովի դեպքում՝ ինքնաձիգ և զինամթերք։ Մուսաևի դեպքում՝ հրազեն, որով նա կրակ է արձակել։ Չորրորդը՝ հայկական բնակարան Երկու դեպքում էլ զինծառայողի ճանապարհը հանգեցնում է հայկական ընտանիքի բնակարան։ Եվ այստեղ կրկին նույն ազգանունն է՝ Ավետիսյան։
Բայց այստեղ մենք պետք է կանգ առնենք
Լրագրությունն այն չէ, որ փաստերի կողքին դնենք այնպիսի մանրամասներ, որոնք դեռ հաստատված չեն։
Օրինակ՝ հաճախ շրջանառվում է, որ երկու դեպքում էլ զինծառայողը պատուհանից է մտել։
Պերմյակովի դեպքում Հայաստանի քննչական մարմնի հրապարակած տվյալը խոսում է մուտքի դռան շրջանակները հանելու և ապակին կոտրելու մասին։ Ուստի «պատուհանից մտավ» ձևակերպումը որպես հաստատված փաստ օգտագործելը ճիշտ չէ։
Մուսաևի դեպքում էլ պաշտոնական հաղորդագրությունը հաստատում է բնակարան ապօրինի մուտքը, բայց չի մանրամասնում, որ նա պատուհանից է ներթափանցել։
Ուրեմն այդ երկու հանգամանքը պետք է թողնել քննության հարցերի շարքում, ոչ թե ներկայացնել որպես արդեն ապացուցված զուգահեռ։
Եվս մեկ կարևոր տարբերություն
Պերմյակովի դեպքը տեղի ունեցավ գիշերային ժամերին։ Նա մոտավորապես ժամը 02։00-ին լքեց պահակակետը և մոտ 06։00-ին հասավ Ավետիսյանների տուն։ Մուսաևի՝ Ավետիսյանների տուն մուտքը, ըստ պաշտոնական տվյալների, տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 1-ին մոտ 14։00-ին։ Սակայն այստեղ ևս կա ուշագրավ դրվագ․ հրապարակված տեղեկությունների համաձայն՝ Մուսաևը մինչ այդ գիշերել էր Շաքիի մեկ այլ բնակարանում և այնտեղ թաքնվել էր։ Նրան հայտնաբերել էին տան երեխաները։ Այսինքն՝ գիշերային փուլը կա, բայց այն չի կարելի նույնացնել Ավետիսյանների տուն մուտքի ժամի հետ։
Երկու դեպք՝ երկու տարբեր ավարտ
2015-ին արդյունքը եղավ ողբերգական։ Յոթ սպանված։ 2026-ին իրավիճակը չկրկնվեց նույն կերպ։
Անի Ավետիսյանը հրազենային վիրավորում ստացավ ոտքի հատվածում։ Նրա երեխաները նույնպես վնասվածքներ ստացան և բուժօգնության դիմեցին։ Հոկտեմբերի 5-ի դրությամբ Անի Ավետիսյանը վիրահատվել է և, ՀՀ առողջապահության նախարարության փոխանցմամբ, նրա կյանքին վտանգ չի սպառնում։
Այս տարբերությունը պետք է անպայման ընդգծել։
Որովհետև խոսքը երկու նույնական դեպքերի մասին չէ։
Խոսքը նմանվող հանգամանքների մասին է, որոնց վերջնական արդյունքները տարբեր են եղել։
Իսկ հիմա՝ գլխավոր հարցը
Ինչո՞ւ երկու տարբեր ժամանակներում, երկու տարբեր պետությունների զինծառայողներ, ինքնակամ լքելով իրենց ծառայության վայրերը, զինված հայտնվում են Հայաստանի տարածքում և հայտնվում են «Ավետիսյան» ազգանունը կրող ընտանիքի բնակարանում։
Սա այն հարցն է, որը կարելի է բարձրաձայնել։ Բայց կա ավելի կարևոր հարցերի շարք։ Ինչպե՞ս է Պերմյակովը հասել Գյումրիի Ավետիսյանների տուն։ Ինչպե՞ս է Մուսաևը հասել Շաքի։ Ինչպե՞ս են նրանք կողմնորոշվել քաղաքացիական բնակավայրերում։ Ինչո՞ւ են ընտրվել հենց այդ բնակարանները։ Ի՞նչ են արել զինծառայողները իրենց ծառայության վայրից հեռանալուց մինչև բնակարան հասնելը։ Որտեղի՞ց էին նրանք ստանում անհրաժեշտ տեղեկատվությունը։ Եվ հատկապես՝ արդյո՞ք երկու դեպքերում բնակարանների ընտրությունը պատահական էր։ Այս վերջին հարցի պատասխանը մենք այսօր չունենք։ Եվ հենց դրա համար էլ այն պետք է տրվի քննությամբ։
«Պատահականություններ չեն լինում»․ փաստ, թե՞ վտանգավոր ենթադրություն
Մենք կարող ենք ասել՝ այսքան համընկնումները պարզապես անտեսելու համար չափազանց շատ են։ Բայց չենք կարող ասել՝ դրանք հաստատ կապված են իրար հետ։ Դրա համար ապացույց է պետք։ Եվ այստեղ է լրագրության սահմանագիծը։ Մենք չենք կարող փոխարինել քննությանը։ Բայց կարող ենք հարցնել այն, ինչ գուցե ուրիշները չեն հարցնում։ Որովհետև փաստերի այս շարքը իսկապես տարօրինակ է։ Մենք չենք պնդում, որ Պերմյակովի և Մուսաևի միջև կապ կա։ Չկա հրապարակված ապացույց նման կապի մասին։ Մենք չենք պնդում, որ երկու դեպքերը կազմակերպված են եղել նույն կենտրոնից։ Դրա մասին նույնպես ապացույց չկա։ Բայց մենք ասում ենք մեկ այլ բան. Երբ նույն ազգանունը, նույն տեսակի զինծառայողի ինքնակամ հեռացումը, զենքի առկայությունը, Հայաստանի բնակավայրում հայտնվելը, բնակարան ապօրինի մուտքը և կրակոցները երկու տարբեր ժամանակներում հայտնվում են նույն փաստական շղթայի մեջ, այդ համադրությունը արժանի է ոչ թե մոռացության, այլ մանրակրկիտ ուսումնասիրության։ Պատահականությունը հնարավոր է։ Բայց լրագրության առաջին կանոնը հենց սա է՝ եթե փաստերի շարքը հարց է առաջացնում, հարցը պետք է տալ։ Եվ այս պատմության գլխավոր հարցը դեռ բաց է. Ինչո՞ւ՝ երկու դեպքում հենց «Ավետիսյան», պատահականությո՞ւն, թե ճակատագրի հեգնանք...
«Տաբուի» ջարդումը, պատմաբանի գիտական խիզախությունը և մեկենասության ուժը
Վանաձորի Հովհաննես Թումանյանի անվան պետական համալսարանում սեպտեմբերի 29-ին տեղի ունեցած միջոցառումը սովորական համալսարանական արարողություն չէր։ Այն միավորեց երկու իրադարձություն, որոնք առաջին հայացքից տարբեր են, սակայն իրականում ունեն մեկ ընդհանուր առանցք՝ գիտության, գրքի և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանումը։
Մի կողմից՝ ՎՊՀ-ն պատվավոր դոկտորի կոչում շնորհեց գրականագետ, մատենագետ, մանկավարժ, հրապարակախոս, հրատարակիչ և բարերար Հովսեփ Նալբանդյանին։ Մյուս կողմից՝ տեղի ունեցավ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ֆելիքս Մովսիսյանի «Հայ մասոնություն․ օթյակներ և մարդիկ» երկհատորյակի շնորհանդեսը։
ՎՊՀ-ի պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝ համալսարանի գիտական խորհուրդը Հովսեփ Նալբանդյանին պատվավոր դոկտորի կոչում շնորհելու որոշումն ընդունել էր սեպտեմբերի 28-ին՝ գնահատելով նրա կրթական, մշակութային և հրատարակչական գործունեությունը։ Նույն օրը գիտխորհուրդը երաշխավորել էր Ֆելիքս Մովսիսյանի մենագրությունը հրատարակության։
Սակայն այս պատմության ամենաուշագրավ մասը գուցե հենց գրքի թեման է։
Այն թեման, որի մասին երկար ժամանակ նախընտրում էին չխոսել
Հայ մասոնության պատմությունը երկար ժամանակ մնացել է հայագիտության և հայ պատմագրության համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված բնագավառներից մեկը։ Խորհրդային շրջանում թեման գործնականում փակ էր, իսկ հետագայում էլ այն հաճախ ներկայացվել է ոչ թե պատմագիտական աղբյուրների, այլ դավադրապաշտական պատկերացումների, կիսաճշմարտությունների և կարծրատիպերի միջոցով։
Այդ պայմաններում մասոնությունը ուսումնասիրել ոչ թե որպես առեղծվածային կամ դավադրական երևույթ, այլ որպես պատմական կոնկրետ կառույցների, մարդկանց, գաղափարների և հասարակական գործընթացների ամբողջություն, պահանջում էր նախևառաջ աղբյուրագիտական աշխատանք։
Ֆելիքս Մովսիսյանի ուսումնասիրությունների կարևորությունն այստեղ հենց այդ մոտեցման մեջ է։
Նրա գիտական հետաքրքրությունը մասոնության նկատմամբ մեկ գրքով չի սկսվել։ Տարիների ընթացքում թեման աստիճանաբար դարձել է նրա հետազոտական աշխատանքի առանձին ուղղություն։
2006 թվականին լույս է տեսել նրա՝ XIX դարի եվրոպական ազգային-ազատագրական շարժումներին և հայ հասարակական մտքին նվիրված 608-էջանոց աշխատությունը, որը հաստատվել է որպես բուհական ձեռնարկ։
2015-ին հրապարակվել է «Մասոնները և ամերիկյան հեղափոխությունը» երկհատորյակը՝ 1326 էջ ծավալով։
2023-ին՝ «Մասոնությունը հայոց մեջ» աշխատությունը՝ 688 էջով։
Եվ այժմ՝ այս հետազոտական ճանապարհի նոր հանգրվանը՝ «Հայ մասոնություն․ օթյակներ և մարդիկ» երկհատորյակը՝ շուրջ 1600 էջ ծավալով։
Այսինքն՝ վերջին գիրքը առանձին, պատահական ուսումնասիրություն չէ։ Այն երկար տարիների հետազոտության շարունակությունն ու ընդլայնումն է։
1600 էջ՝ մարդկանց, օթյակների և փաստաթղթերի պատմություն
Մովսիսյանի աշխատանքի կարևոր առանձնահատկությունը թեմային աղբյուրագիտական մոտեցումն է։
Գրքում օգտագործված են արխիվային փաստաթղթեր, մամուլի հրապարակումներ և տարբեր լեզուներով հրատարակված նյութեր։ Հեղինակի ուսումնասիրությունների ավելի վաղ հրապարակումներն էլ ցույց են տալիս, որ նա տարիներ շարունակ առանձին օթյակների, դրանց անդամների և հայ մտավորականության հետ կապերի ուսումնասիրությամբ զբաղվել է։
Օրինակ՝ նրա 2020 թվականին հրապարակված ուսումնասիրությունը Կ. Պոլսի «Բուլվեր» օթյակի մասին անդրադառնում է 1861 թվականին հիմնված այդ օթյակին և այնտեղ անդամագրված հայ գործիչներին։ Հոդվածում ներկայացվում են Սերովբե Ազնավուրը, Հակոբ Վարդովյանը, Սենեքերիմ Մանուկյանը և այլ անձինք։
Մեկ այլ ուսումնասիրության մեջ Մովսիսյանը անդրադարձել է 1862 թվականին Կ. Պոլսում հիմնված ֆրանսախոս «Արևելքի միություն» օթյակին, որի անդամների թվում եղել են պոլսահայ մտավորականության և հասարակական կյանքի ներկայացուցիչներ։
Այս առանձին ուսումնասիրությունները կարևոր են հասկանալու համար, թե ինչպես է ձևավորվել նոր երկհատորյակի գիտական հիմքը։
Նոր աշխատության մեջ, ըստ ներկայացված տվյալների, ուսումնասիրվում է աշխարհի ավելի քան 20 երկրներում գործող շուրջ 170 օթյակների պատմությունը և դրանց հետ կապված հարյուրավոր հայ ազատ որմնադիրների գործունեությունը։
Այսպիսով, գիրքը միայն «մասոնության մասին» չէ։
Այն նաև մարդկանց պատմություն է։
Մասոնությունը՝ ոչ թե առեղծված, այլ պատմական ուսումնասիրության առարկա
Այս թեմայի շուրջ ամենամեծ դժվարություններից մեկը հենց դրա շուրջ ձևավորված պատկերացումներն են։
Մասոնության մասին կարելի է ունենալ տարբեր կարծիքներ։ Սակայն պատմաբանի խնդիրը կարծիք հաստատելը կամ հերքելը չէ։ Պատմաբանի խնդիրն է պարզել՝ ովքե՞ր էին այդ կառույցների անդամները, որտե՞ղ և ե՞րբ էին գործում օթյակները, ի՞նչ կապեր ունեին դրանք ժամանակի հասարակական, քաղաքական, մշակութային և կրթական գործընթացների հետ, և ի՞նչ կարող են ասել այդ մասին պահպանված աղբյուրները։
Ֆելիքս Մովսիսյանի ուսումնասիրությունների մեջ հենց այդ աղբյուրագիտական ուղղությունն է առանձնանում։
Հատկանշական է նաև, որ նրա նախորդ հետազոտություններում մասոնական շարժումը դիտարկվում է XIX դարի Օսմանյան կայսրության բարեփոխումների, սահմանադրական շարժման, արևմտահայ հասարակական կյանքի և մտավորականության պատմության համատեքստում։
Սա թույլ է տալիս թեման դուրս բերել դավադրապաշտական շրջանակից և վերադարձնել պատմագիտության դաշտ։
Օթյակներից այն կողմ՝ մարդկային ճակատագրեր
Գրքի կարևոր շերտերից մեկը մարդկանց պատմությունն է։
Պատմական կառույցները գոյություն չունեն առանց մարդկանց։ Իսկ հայկական մասոնության պատմությունը, ըստ ներկայացված գնահատականների, կապված է բազմաթիվ գրողների, մտավորականների, իրավաբանների, բժիշկների, հասարակական և մշակութային գործիչների հետ։
Վալերի Փիլոյանը հատկապես ընդգծել է այս մարդկային չափումը՝ առանձնացնելով հայ գրողների և գրականության առնչությունները մասոնական շարժմանը, ինչպես նաև Կ. Պոլսում, Զմյուռնիայում, Լոնդոնում, Փարիզում, Բոստոնում և Կահիրեում գործող հայկական օթյակների ազգային, քաղաքական և մշակութային գործունեությունը։
Այս տեսանկյունից երկհատորյակը կարող է հետաքրքրել ոչ միայն մասոնության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, այլև հայ հասարակական մտքի, սփյուռքի, գրականության և մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողին։
Գիտնականը չի ասում, թե ամեն ինչ արդեն բացահայտված է
Հատկանշական է Ֆելիքս Մովսիսյանի սեփական մոտեցումը։
Նա չի համարում, որ իր 1600-էջանոց աշխատանքով սպառված է հայ մասոնության բազմաշերտ պատմությունը։
Դեռևս կան օթյակներ և հայազգի անդամներ, որոնց գործունեության մասին տեղեկությունները կարող են պահպանված լինել Եվրոպայի, Ամերիկայի, Ասիայի և Աֆրիկայի տարբեր երկրների արխիվներում։
Այսինքն՝ 1600 էջանոց աշխատությունը ոչ միայն ամփոփում է կատարված աշխատանքը, այլև նոր հետազոտությունների ճանապարհ է բացում։
Եվ այստեղ է գիտական աշխատանքի կարևոր տարբերությունը առասպելից․ գիտությունը չի հայտարարում, թե արդեն ամեն ինչ գիտի։ Այն ցույց է տալիս՝ ինչն է փաստված, ինչն է դեռ ուսումնասիրման ենթակա և որտեղ են աղբյուրների բացերը։
Հովսեփ Նալբանդյան․ երբ մեկենասությունը դառնում է մշակութային գործ
Այս պատմության մյուս կարևոր անունը Հովսեփ Նալբանդյանն է։
ՎՊՀ-ն նրան պատվավոր դոկտորի կոչում է շնորհել՝ գնահատելով նրա կրթական, գիտական, մշակութային և հրատարակչական գործունեությունը։ Համալսարանի պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝ Նալբանդյանի աջակցությամբ լույս են տեսել հարյուրից ավելի գրքեր, և նա համալսարանին ևս պարբերաբար արժեքավոր գրականություն է նվիրաբերել։
Նալբանդյանի գործունեության առանձնահատկությունը միայն ֆինանսական աջակցությունը չէ։ Նա ինքը գրականագետ, մատենագետ, մանկավարժ, հրապարակախոս և հրատարակիչ է, բազմաթիվ գրքերի հեղինակ։
2005 թվականից հիմնադրված «Յովսէփ եւ Գարոլին Նալպանտեան» մատենաշարով, ըստ ներկայացված տվյալների, նրա անձնական միջոցներով հրատարակվել է ավելի քան 113 անուն գիրք։
Այսպիսի մեկենասության իմաստը միայն մեկ գրքի տպագրությունը չէ։
Այն գիտնականին հնարավորություն է տալիս ավարտին հասցնել տարիների աշխատանքը, իսկ հասարակությանը՝ ստանալ մի գիրք, որը հակառակ դեպքում կարող էր երկար ժամանակ մնալ ձեռագրի կամ չհրատարակված հետազոտության մակարդակում։
Գիտություն + գիրք + մեկենասություն
Վանաձորի պետական համալսարանի այս միջոցառման ամենակարևոր խորհուրդը, թերևս, հենց այստեղ է։
Մի կողմում՝ երկար տարիների գիտական աշխատանք կատարած պատմաբանն է։
Մյուս կողմում՝ գրքի և գիտության հրատարակությանը հետևողականորեն աջակցող մեկենասը։
Եվ նրանց միջև՝ համալսարանը, որը գիտական աշխատանքի համար ստեղծում է գնահատման և հանրայնացման միջավայր։
ՎՊՀ-ի պաշտոնական հաղորդագրության մեջ ևս երկու իրադարձությունների համադրումը ներկայացվում է որպես համալսարանական կյանքի նշանակալի օր։ Պրոֆեսոր Մարտիրոս Վիրաբյանը երկհատորյակը գնահատել է որպես նոր և ընդգրկուն ուսումնասիրություն, իսկ Յուրի Ղուլյանը՝ որպես «իսկական հանրագիտարան»՝ ընդգծելով դրա գիտական և ուսուցողական նշանակությունը։
Սակայն նման գնահատականների վերջնական հասցեն ոչ համալսարանն է, ոչ էլ այսօրվա հանդիսությունը։
Վերջնական գնահատականը տալու է ժամանակը։
Փակ էջը բացվեց, բայց պատմությունը դեռ չի ավարտվել
Հայ մասոնության թեման այլևս չի կարող մնալ միայն լուրերի, լեգենդների և դավադրապաշտական պատմությունների տարածքում։
Եթե գոյություն ունեն փաստաթղթեր, անուններ, օթյակներ, նամակներ, մամուլի հրապարակումներ և արխիվային վկայություններ, ապա դրանք պետք է ուսումնասիրվեն, համադրվեն և ներկայացվեն գիտական մեթոդաբանությամբ։
Ֆելիքս Մովսիսյանի 1600-էջանոց երկհատորյակի նշանակությունն էլ հենց այստեղ է։
Այն փորձում է հայ մասոնության պատմությունը տեղափոխել առասպելի ու «տաբուի» դաշտից դեպի փաստաթղթի և պատմագիտության դաշտ։
Եվ գուցե այս աշխատանքի ամենամեծ արժեքը ոչ թե այն է, որ տալիս է բոլոր պատասխանները, այլ այն, որ ցույց է տալիս՝ որքան մեծ է դեռ չուսումնասիրված նյութի աշխարհը։
Իսկ Հովսեփ Նալբանդյանի նման մեկենասների դերը այս ճանապարհին առանձնահատուկ է․ գիտնականը ստեղծում է գիտելիքը, մեկենասը օգնում է, որ այդ գիտելիքը հասնի ընթերցողին, իսկ ժամանակը որոշում է դրա մնայուն արժեքը։
Այս իմաստով Վանաձորի պետական համալսարանում տեղի ունեցած սեպտեմբերյան հանդիպումը պարզապես գրքի շնորհանդես չէր։ Այն հիշեցում էր, որ ազգային գիտական ժառանգությունը ստեղծվում է ոչ միայն հետազոտությամբ, այլև այն պահպանելու, հրատարակելու և հաջորդ սերունդներին փոխանցելու կամքով։
2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մաաստրիխտում Հայաստանի Հանրապետության Անկախության 35-ամյակը կնշվի առանձնահատուկ նախաձեռնությամբ։ Սուրբ Սերվատիոս եկեղեցու զանգակային կարիլիոնից օրվա ընթացքում կհնչի Հայաստանի Հանրապետության օրհներգը, իսկ կեսօրին եկեղեցու զանգերը կղողանջեն Հայաստանի պատվին։
Կարիլիոնը տարբեր չափերի զանգերից կազմված երաժշտական գործիք է, որը թույլ է տալիս զանգերի միջոցով կատարել երաժշտություն։
Խաչքարը՝ Հայաստանի դրոշի գույներով
Հայաստանի անկախության 35-ամյակի առիթով Մաաստրիխտի հայկական խաչքարի շրջակայքը զարդարվել է Հայաստանի դրոշի գույներով՝ կարմիր, կապույտ և նարնջագույն ծաղիկներով ու թփերով։
Գույներն ունեն խորհրդանշական նշանակություն․ կարմիրը՝ Հայկական բարձրավանդակը, ժողովրդի պայքարը, քրիստոնեական հավատը և անկախությունը, կապույտը՝ խաղաղ երկնքի ներքո ապրելու ձգտումը, իսկ նարնջագույնը՝ հայ ժողովրդի ստեղծագործական տաղանդն ու աշխատասիրությունը։
Հայաստանի Հանրապետության օրհներգը կարիլիոնից կհնչի 10:01-ին, 12:06-ին և 14:01-ին, իսկ 12:10-ից մինչև 12:15-ը Սուրբ Սերվատիոս բազիլիկի բոլոր զանգերը կհնչեն Հայաստանի համար։
Այս տարի լրանում է նաև Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 35-ամյակը։
Մաաստրիխտի հայ համայնքի անդամներին և քաղաքի բոլոր բնակիչներին հրավիրում են սեպտեմբերի 21-ին միանալ միջոցառմանը և նշված ժամերին միասին ունկնդրել Հայաստանի Հանրապետության օրհներգն ու եկեղեցու զանգերի ղողանջը։
Նախաձեռնության հեղինակները շնորհակալություն են հայտնում Սուրբ Սերվատիոս եկեղեցուն՝ այս խորհրդանշական մասնակցության համար։
21 սեպտեմբերի 1991 – 21 սեպտեմբերի 2026 🇦🇲 Հայաստանի Հանրապետության անկախության 35-ամյակ Armeense Stichting Ani Surp Karapet- Armeens Apostolische Kerk Maastricht
Սեպտեմբերի 21-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության անկախության օրը, Մաաստրիխտի Սուրբ Սերվասի բազիլիկի զանգերը հնչեցին՝ ի պատիվ Հայաստանի, կարիլիոնից հնչեց նաև Հայաստանի Հանրապետության օրհներգը։
Կարո Հակոբյանի «Բեմերի փիլիսոփայությունը». բանաստեղծության և շվեդական պոեզիայի երկխոսությունը
19.09.2026/Նիդ. օրագիր
Երևանում լույս է տեսել շվեդահայ գրող, թարգմանիչ և հրապարակախոս Կարո Հակոբյանի նոր գիրքը՝ «Բեմերի փիլիսոփայություն. բանաստեղծություններ և արդի շվեդական պոեզիա» վերնագրով։
Գիրքը հետաքրքիր է ոչ միայն նրանով, որ ընթերցողին ներկայացնում է հեղինակի բանաստեղծական աշխարհը, այլև նրանով, որ մեկ ժողովածուի շրջանակում փորձում է երկխոսության մեջ դնել հայկական և ժամանակակից շվեդական պոեզիան։
Նոր հրատարակությունն արդեն ներկայացված է «Զանգակ» գրախանութի պոեզիայի բաժնում։ Գիրքը հասանելի է Զանգակ և Բուկինիստ գրախանութներում։
Գրքի առաջիկա շնորհանդեսի մասին նախատեսվում է առանձին հայտարարություն։
Վան Գոգը՝ հայերեն․ առաջին անգամ՝ բնագրից
30.09.2026/Նիդ.օրագիր
Վինսենթ վան Գոգի նամակները առաջին անգամ բնագրից հայերեն են թարգմանվել։ «Վերնատուն» հրատարակչությունը հայ ընթերցողին է ներկայացնում «Վինսենթ վան Գոգ. Կյանքը նամակներում» գիրքը։
Վան Գոգին աշխարհը ճանաչում է նախ և առաջ նրա կտավներով՝ «Աստղալից գիշեր», «Արևածաղիկներ», ինքնանկարներ, բնանկարներ։ Սակայն նկարչի ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունեն նաև նրա նամակները, որոնք հնարավորություն են տալիս Վան Գոգին լսել ոչ թե արվեստաբանների մեկնաբանություններով, այլ՝ նրա իսկ խոսքով։
Նամակներում արտացոլված են նրա պատկերացումները արվեստի մասին, ստեղծագործական որոնումները, բնության և մարդկանց հանդեպ վերաբերմունքը, ինչպես նաև կյանքի տարբեր փուլերի ապրումներն ու մտորումները։
Այս նյութն այժմ հասանելի է նաև հայերեն։
«Վինսենթ վան Գոգ. Կյանքը նամակներում» գրքի թարգմանիչը Աննա Մարիա Մատտաարն է, խմբագիրը՝ Արմեն Սարգսյանը, շապիկի ձևավորողը՝ Էլեն Շահբազյանը։
Վան Գոգի մասին՝ գրքից և գրքի շուրջ
Հոկտեմբերի 3-ին Հայաստանի ազգային պատկերասրահում կայանալիք շնորհանդեսի ընթացքում գրքի և թարգմանական աշխատանքի մասին կխոսեն նախագծի ղեկավար Ներսես Տեր-Վարդանյանը, թարգմանիչ Աննա Մարիա Մատտաարը և արվեստագիտության թեկնածու Սաթենիկ Չուգասզյանը։
Միջոցառումը կվարի մշակութաբան Լիլիթ Գրիգորյանը։
Ծրագրում նախատեսված են գրքի ներկայացում և քննարկում, Վան Գոգին նվիրված ինտելեկտուալ խաղ՝ նվերներով, ինչպես նաև գինեխմություն։
📅 Հոկտեմբերի 3, ժամը 16։00 📍 Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, Որմնանկարների սրահ Մուտքն ազատ է։ Շնորհանդեսի ընթացքում գիրքը հնարավոր կլինի ձեռք բերել 20% զեղչ
ՀԱՅ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ ՍՈՒՐԲ ԿԱՐԱՊԵՏ Surp Karapet- Armeens Apostolische Kerk Maastricht Սուրբ Պատարագ / Surp Badarak Goddelijke Liturgie Zondag / Կիրակի 11-10-2026 11:30 Հասցե՝ Potterieplein 50, Maastricht Տեղեկությունների համար՝ 06-23118396 surpkarapet@gmail.com Մաաստրիխտի Սուրբ Կարապետ Հայ Առաքելական եկեղեցում Սուրբ Պատարագը տեղի կունենա 2026 թ. հոկտեմբերի 11-ին՝ ժամը 11:30-ին։
📅 13–15 նոյեմբեր 2026 թ. 📍 Het Dorpshuis, Haringe, Բելգիա
📅 13–15 նոյեմբեր 2026 թ. 📍 Het Dorpshuis, Haringe, Բելգիա 👥 Մասնակիցների տարիքը՝ 15–20 տարեկան ⛪ Կազմակերպիչ՝ Բրյուսելի Հայ Առաքելական եկեղեցի 📖 Ծրագրում նախատեսված են՝ աստվածաշնչյան ուսուցում, խոհարարական աշխատարաններ, սպորտ, ընկերական/եղբայրական շփումներ։ 🌲 Պաստառի կենտրոնական գաղափարը՝ Մատթեոս 18:20-ի խոսքն է. «Որովհետև որտեղ երկու կամ երեք հոգի հավաքված են իմ անունով, այնտեղ ես՝ նրանց մեջ եմ»։ ☎️ Տեղեկությունների համար ՝ 0484/75.78.25։ Այսինքն՝ սա 15–20 տարեկան երիտասարդների համար նախատեսված եռօրյա հոգևոր-երիտասարդական աշնանային ճամբար է, որտեղ կրոնական ծրագրերը համատեղվում են սպորտի, խոհարարության և միասնական ժամանցի հետ։ Մանրամասը` ցուցապաստառում։
ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Տեղեկացնում ենք, որ 2026 թվականի մայիսի 11-ին ընդունվել է «Անձը հաստատող փաստաթղթերի մասին» ՀՀ օրենքը, որով նախատեսվում է Հայաստանի Հանրապետությունում անձը հաստատող փաստաթղթերի կենսաչափական նոր համակարգի ներդրում:
Նոր համակարգի ներդրմամբ պայմանավորված անցումային գործընթացի կազմակերպման նպատակով՝ 2026 թվականի հոկտեմբերի 5-ից ժամանակավորապես դադարեցվում է ՀՀ դեսպանությունների և հյուպատոսական հիմնարկների միջոցով, այդ թվում՝ տեսակապով, անձնագրերի տրամադրման (փոխանակման) ծառայության մատուցումը:
Ծառայության մատուցման վերսկսման ժամկետների վերաբերյալ լրացուցիչ տեղեկատվությունը կհրապարակվի դիվանագիտական ծառայության մարմինների պաշտոնական տեղեկատվական հարթակներում
Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը՝ կրկին Սյունիքում էր․ «Սյունիքը կրկին զարմացրեց ինձ իր գեղեցկությամբ»
Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը (Marieke Monroy-Winter, the Ambassador of the Netherlands to Armenia ) սոցիալական ցանցերում կիսվել է Սյունիք կատարած այցի ընթացքում ստացած իր տպավորություններով։
«Սյունիքը կրկին զարմացրեց ինձ իր գեղեցկությամբ»,– գրել է դեսպանը՝ հրապարակելով իր այցից ստացած տպավորությունները։
🌞 «Արևից հասունացած քաղցր թուզ, լեռների հիանալի տեսարաններ, մաքուր օդ, հյուրասեր մարդիկ․ դժվար է անտարբեր մնալ այս մարզի հանդեպ։ Շնորհակալ եմ այս օրերի տպավորությունների համար»,– նշել է Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը։
Դեսպանի հրապարակումը ներկայացնում է Սյունիքը ոչ միայն իր բնության ու լեռնային տեսարանների, այլև մարդկանց հյուրընկալության միջոցով։
Սյունիքը Հայաստանի հարավային մարզն է, որը հայտնի է իր հարուստ բնությամբ, պատմամշակութային ժառանգությամբ և լեռնային բնապատկերներով։
Հայաստանը 2։0 հաշվով հաղթեց Լատվիային
Հայաստանի հավաքականը հաղթանակով սկսեց Ազգերի լիգայի նոր մրցաշրջանը
Ֆուտբոլի Հայաստանի ազգային հավաքականը սեպտեմբերի 25-ին Երևանի Վազգեն Սարգսյանի անվան «Հանրապետական» մարզադաշտում 2։0 հաշվով հաղթեց Լատվիայի հավաքականին՝ ՈՒԵՖԱ-ի Ազգերի լիգայի C լիգայի C2 խմբի առաջին տուրում։
Հաշիվը 31-րդ րոպեին բացեց Գեորգի Հարությունյանը։ Երկրորդ գոլը 75-րդ րոպեին խփեց Արթուր Ղարիբյանը, որի համար սա ազգային հավաքականի կազմում առաջին հանդիպումն էր։
Հայաստանի թիմը հանդիպման ընթացքում առավել ակտիվ էր և 10 անկյունային հարված կատարեց՝ Լատվիայի 2-ի դիմաց։ Հանդիպումն ավարտվեց 2։0 հաշվով։
Հայաստանի հավաքականի հաջորդ խաղը սեպտեմբերի 28-ին է՝ Երևանում։ Մրցակիցը Չեռնոգորիայի հավաքականն է։
C2 խմբում ընդգրկված են նաև Կիպրոսի և Լատվիայի հավաքականները
⚽ Երկու անգամ հավասարեցրինք, բայց վերջում զիջեցինք՝ 2։3։
Հայաստանի հավաքականը Ազգերի լիգայի C2 խմբի երկրորդ տուրում Երևանում դրամատիկ խաղ անցկացրեց Չեռնոգորիայի դեմ, սակայն վերջին րոպեներին բաց թողած գոլը վճռեց հանդիպման ելքը։
🔹 Չեռնոգորիան հաշիվը բացեց 20-րդ րոպեին՝ ինքնագոլի արդյունքում։ 🔹 34-րդ րոպեին Արթուր Սերոբյանը վերականգնեց հավասարակշռությունը։ 🔹 Առաջին խաղակեսի ավարտից առաջ Նիկոլա Կրստովիչը կրկին առաջ մղեց հյուրերին։ 🔹 65-րդ րոպեին Էդուարդ Սպերցյանը գեղեցիկ հարվածով հաշիվը դարձրեց 2։2։ 🔹 Բայց 89-րդ րոպեին Ալեքսա Լատկովիչը խփեց Չեռնոգորիայի հաղթական գոլը։ Երկու տուրից հետո Չեռնոգորիան ունի 6, Հայաստանը՝ 3 միավոր։ 🇦🇲 Հաջորդ հանդիպումը՝ հոկտեմբերի 2-ին, Կիպրոսի հավաքականի դեմ՝ արտագնա խաղում։
Սթրեսը կառավարելու գործնական գործիքներ՝ սեմինար Նայմեխենում
Ինչպե՞ս ճանաչել սթրեսը, հասկանալ դրա ազդեցությունը և սովորել կառավարել դրա հետևանքները։
Հոկտեմբերի 4-ին՝ կիրակի օրը, Նայմեխենում՝ «Միացյալ Հայերը Հոլանդիայում» ՎԱՆ մեկօրյա դպրոցում, տեղի կունենա հայ լսարանի համար նախատեսված սեմինար՝ սթրեսի և հյուծվածության (burn-out) մասին։
Սեմինարը կվարի Գայանե Աբրահամյանը՝ թերապևտ, սթրեսի և burn-out-ի մասնագետ ու փորձագետ։
Մասնակիցները կստանան ոչ միայն տեսական գիտելիքներ, այլև գործնական գործիքներ՝ սթրեսի հետևանքներն ավելի արդյունավետ կառավարելու համար։
📅 Հոկտեմբերի 4, կիրակի 📍 Նայմեխեն, ՎԱՆ մեկօրյա դպրոց 🎟 Մուտքն անվճար է 📲 Գրանցվելը ցանկալի է Messenger-ով կամ WhatsApp-ով։ «Նիդերլանդական Օրագիր»
ԵՄ-ն երկու տարով թեթևացնում է հայկական արտադրանքի մուտքը եվրոպական շուկա
24.09.2026/Նիդ.օրագիր
ԵՄ խորհուրդը սեպտեմբերի 24-ին պաշտոնապես ընդունեց Հայաստանից ԵՄ ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ ժամանակավոր առևտրային ազատականացման միջոցները։
Նոր կարգավորմամբ մոտ 80 տոկոս հայկական արտահանման համար կկասեցվեն ԵՄ ներմուծման մաքսատուրքերը։ Արտոնությունը վերաբերում է ապրանքների լայն շրջանակի, այդ թվում՝ որոշ գյուղատնտեսական արտադրատեսակների։
Միջոցառումը նախատեսված է երկու տարի ժամկետով և նպատակ ունի աջակցել Հայաստանի արտահանմանը, ընդլայնել հայկական ապրանքների մուտքը եվրոպական շուկա և ամրապնդել Հայաստան–ԵՄ առևտրային կապերը։
Միաժամանակ արտոնությունները գործում են որոշակի պայմաններով և նախատեսում են պաշտպանական մեխանիզմներ՝ ԵՄ արտադրողների շահերը հնարավոր բացասական ազդեցությունից պաշտպանելու համար։
Կանոնակարգը դեռ պետք է ստորագրվի և հրապարակվի ԵՄ պաշտոնական տեղեկագրում։ Այն ուժի մեջ կմտնի հրապարակմանը հաջորդող օրը, որից հետո կսկսվի երկամյա արտոնյալ ժամանակահատվածը։
Նիդերլանդական Օրագիր
24 սեպտեմբերի 2026 թ.
Հայաստանից՝ թարմ դեղձ Նիդերլանդներում 🍑🇦🇲
Սեպտեմբերի 29-ին հայկական թարմ դեղձը հասանելի կլինի Ամստերդամում։ Nina’s Handwork Boutique -ում վաղը՝ սեպտեմբերի 29-ին, ժամը 12:00-ից, հյուրընկալվելու է Ludmila Abramian Ludas – Groothandel in Armeense producten ընկերությունը՝ Գերմանիայից բերելով հայկական թարմ դեղձ։ 🍑 Գինը՝ 1 կգ՝ €3 1 արկղ՝ €25 Քանակը սահմանափակ է։ Ցանկացողներին առաջարկվում է պատվերը կատարել այսօր, որպեսզի հնարավոր լինի նախապես ամրագրել անհրաժեշտ քանակը։ 📍 Հասցե՝ Kinkerstraat 6-H, Amsterdam 🕛 Վերցնելու ժամը՝ սեպտեմբերի 29-ին, 12:00-ից Դեղձը ներկայացվում է որպես հայկական թարմ և անուշահամ արտադրանք։ 🇦🇲 Աջակցենք հայկական արտադրողներին և հայկական բիզնեսին։
ROYALBEVERAGES GROUP
NINA’S HANDWORK BOUTIQUE
WIJNPROEVERIJ
Ontdek de smaak van Armenië
Exclusieve wijnen uit
het oude wijnland Armenië
ZONDAG
25
OKTOBER
2026
14:00 – 17:00 uur
Tasty
Nina’s Handwork
EN
RoyalBeveragesGroup
Wijn, cultuur en elegantie
in één beleving!
Nina’s Handwork Boutique
Kinkerstraat 6-H, Amsterdam
🎼 սեպտեմբերի 26-ին, Կոմիտաս Վարդապետի ծննդյան օրն է։
Նա ոչ միայն մեծ երաժիշտ ու կոմպոզիտոր էր։ Նա շրջեց հայկական գյուղերով, լսեց ժողովրդի երգը, գրի առավ ու ուսումնասիրեց այն՝ պահպանելով մի մշակութային ժառանգություն, որի մի մասը կարող էր կորչել։
Կոմիտասը հայկական երգը դարձրեց նաև համաշխարհային երաժշտական մշակույթի ուսումնասիրության առարկա։
Ավելի քան մեկ դար անց նրա երգերը շարունակում են հնչել Հայաստանում և աշխարհի տարբեր երկրներում՝ նաև հայկական սփյուռքի համայնքներում։
Կոմիտասը մեզ թողեց ոչ միայն երաժշտություն։ Նա մեզ թողեց ժողովրդի ձայնը։
🎵 Սեպտեմբերի 26․ Կոմիտասի ծննդյան օր։
-------------------------------------------------
Օգնենք պահպանել «Գրական Չորեքշաբթի» գրական կայքը
Սիրելի՛ ընթերցողներ և գրականության բարեկամներ,
«Նիդերլանդական Օրագիրը», բացի Նիդերլանդների հայ համայնքի կյանքը լուսաբանելուց, տարիներ շարունակ ուշադրություն է դարձնում նաև հայ գրականությանը։ Այդ նպատակով ստեղծել ենք մեր գրական հարթակները, որոնցից մեկը՝ «Գրական Չորեքշաբթի», հնարավորություն է տալիս ժամանակակից հայ գրողներին ներկայացնելու իրենց ստեղծագործությունները, այդ թվում՝ դեռևս չհրատարակված և անտիպ գործերը։
Ցավոք, օրերս «Գրական Չորեքշաբթի» կայքը արգելափակվել է՝ պատճառը, ըստ հոսթինգ ծառայության, կայքի բարձր այցելությունն (տրաֆիկ)։ Կայքի ծառայություն մատուցող ընկերությունը տեղեկացրել է, որ այն հնարավոր է վերագործարկել միայն վճարովի՝ «Premium» փաթեթի միջոցով։
«Նիդերլանդական Օրագիրը» անկախ և ինքնաֆինանսավորվող նախաձեռնություն է։ Մենք որևէ հաստատությունից կամ կազմակերպությունից ֆինանսավորում չենք ստանում և մեր հնարավորությունների սահմաններում ինքներս ենք հոգում գործող կայքերի պահպանման ծախսերը։ Մեր լրագրողական և գրական աշխատանքը, ինչպես նաև բազմաթիվ հեղինակների ու թղթակիցների հետ համագործակցությունը, իրականացվում է առանց վարձատրության՝ նվիրվածությամբ և սիրով։
Այդ պատճառով այսօր դիմում ենք մեր ընթերցողներին ու գրականության բարեկամներին։
Եթե ցանկանում եք, որ «Գրական Չորեքշաբթի» կայքը կրկին հասանելի լինի և շարունակի իր աշխատանքը, կարող եք աջակցել դրա վերագործարկմանը։
Յուրաքանչյուր աջակցություն՝ անկախ չափից, կարող է նպաստել այս գրական հարթակի պահպանմանը։
Ցանկացողները կարող են մեզ գրել անձնական նամակով կամ իրենց պատրաստակամությունը հայտնել մեկնաբանությունների բաժնում։
Գրական հարթակները պահպանվում են ոչ միայն հեղինակների ու խմբագիրների, այլև նրանց ընթերցողների շնորհիվ։
Շնորհակալ ենք բոլոր նրանց, ովքեր գնահատում են հայ գրական խոսքը և ցանկանում են, որ այն շարունակի իր ճանապարհը։
