Ջիվան Սար Սարգսյանի գրական խոսքը՝ հավերժի ճամփորդ

Ասմունքի վարպետ Ջիվան Սար Սարգսյանի ծննդյան տարեդարձի առիթով

1958 թվականին ծնված Ջիվան Սար Սարգսյանի համար 2026-ը պարզապես հերթական տարեդարձը չէ։ 68 տարիների ճանապարհի մեջ տեղավորվում է հայ գրական խոսքին, թատրոնին, ասմունքին ու մշակութային ժառանգությանը նվիրված մի ամբողջ ստեղծագործական կյանք

Ջիվան Սար Սարգսյանը  ասմունքող է, դերասան, բեմարվեստի նվիրյալ, Վանաձորի պոեզիայի թատրոնի հիմնադիր, մշակութային գործիչ, իսկ այսօր նաև իր հայրենի Վանաձորի Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանի տնօրենի տեղակալը։ Սակայն այս բոլոր բնորոշումների խորքում մի բան է՝ գրական խոսքի հանդեպ հավատը։

Նրա համար բանաստեղծությունը պարզապես գրված տեքստ չէ, որ պետք է արտասանել բեմից։ Այն կենդանի խոսք է, հիշողություն, պատմություն, ազգային ինքնության մաս։ Եվ այդ խոսքը Ջիվան Սար Սարգսյանի ձայնով անցնում է բեմից դեպի ունկնդրի հոգին։

Գուցե հենց այդ պատճառով նրա արվեստը կարելի է բնութագրել նրա ամենանշանավոր բեմական ծրագրերից մեկի անունով՝ «Հավերժի ճամփորդը»։

Վանաձորից՝ դեպի հայ գրական խոսքի մեծ ճանապարհը

Ջիվան Սար Սարգսյանի անունը հատկապես ամուր է կապված Վանաձորի մշակութային կյանքի հետ։ Նա Վանաձորի պոեզիայի թատրոնի հիմնադիրն է՝ մի բեմ, որի գաղափարական հիմքում պոեզիան, գրական խոսքը և թատրոնն են։

Պոեզիայի թատրոնի գործունեության տարբեր փուլերում նրա ստեղծագործական ծրագրերը միավորել են հայ գրականության մեծ անուններին՝ Գրիգոր Նարեկացուն, Հովհաննես Թումանյանին, Եղիշե Չարենցին, Ավետիք Իսահակյանին, Հովհաննես Շիրազին, Պարույր Սևակին և ուրիշների։

Այս ճանապարհին ասմունքը նրա համար աստիճանաբար վերածվել է մշակութային առաքելության։ Այս ճանապարհին ասմունքը նրա համար աստիճանաբար վերածվել է մշակութային առաքելության ու այս ընթացքում բազմաթիվ երեխաներ են նրա մոտ ասմունքել սովորել, շատերը պարզապես կապվել են գիր ու գրականության հետ, ոմանք էլ լավ ընթերցողներ ու պոեզիայի սիրահարներ են դարձել:

Նա ոչ միայն ընթերցում է հայ բանաստեղծների տողերը, այլ փորձում է վերականգնել դրանց բեմական շունչը։ Բառը նրա կատարմամբ դառնում է կերպար, ռիթմ, զգացում և երբեմն՝ պատմական հիշողության ձայն։

«Հավերժի ճամփորդը»՝ որպես արվեստագետի ճանապարհ

«Հավերժի ճամփորդը» Ջիվան Սար Սարգսյանի ստեղծագործական աշխարհում պարզապես ներկայացման վերնագիր չէ։

Այն կարծես նրա արվեստի ներքին բանաձևն է։

Հայ ժողովուրդը՝ իր պատմությամբ, կորուստներով, հաղթանակներով, գրականությամբ ու մշակույթով, մշտապես ճանապարհի վրա է։ Այդ ճանապարհը անցնում է սերունդների միջով, իսկ գրական խոսքն այդ ճանապարհի ամենակայուն ուղեկիցներից մեկն է։

2000 թվականին Հայաստանի մամուլում հրապարակված հարցազրույցն անգամ վերնագրված էր՝ «Յուրաքանչյուր հայ մարդ հավերժի ճամփորդ է...»։ Այդ վաղ շրջանի ձևակերպումը տարիներ անց կարծես նոր կյանք ստացավ նրա «Հավերժի ճամփորդը» բեմական ծրագրում։

Այսօր արդեն կարելի է ասել՝ Ջիվան Սար Սարգսյանն ինքն էլ այդ ճանապարհի ճամփորդներից է՝  հայ գրական խոսքը Հայաստանից դուրս տանող և այն նոր սերունդներին փոխանցող արվեստագետ։

Բեմից մինչև զինվորական դիրքեր

Նրա ստեղծագործական գործունեության կարևոր էջերից մեկը կապված է նաև Հայաստանի սահմանների ու զինվորների հետ։

«Հավերժի ճամփորդ» ծրագրով նա հանդես է եկել ոչ միայն թատրոնի կամ մշակութային կենտրոնների բեմերում, այլև սահմանամերձ զորամասերում ու կալանավայրերում՝ փորձելով գրական խոսքը հասցնել այն մարդկանց, որոնց համար այդ հանդիպումները երբեմն դառնում էին հայրենիքի հետ անմիջական հոգևոր կապի ձև։

Այստեղ է, թերևս, բացահայտվում ասմունքի նրա ընկալման կարևոր առանձնահատկությունը․ գրական խոսքը պետք է հասնի մարդուն այնտեղ, որտեղ մարդն է։

Նարեկացին՝ որպես ձայնի և հոգևոր խոսքի աշխարհ

Ջիվան Սար Սարգսյանի ստեղծագործական ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»-ը։

Նրա ընթերցմամբ Նարեկացու խոսքը ձայնագրվել է նաև առանձին ձայնագրության տեսքով, որը տարածվել է «Հայոց պատմություն և պոեզիա» մշակութային ծրագրի շրջանակներում։

Նարեկացու տեքստը բեմականացնելը միայն արտիստական վարպետության խնդիր չէ։ Դա պահանջում է բառի ներքին իմաստի, հոգևոր շնչի և հայերեն լեզվի հնչերանգի խոր զգացողություն։

Այդ իմաստով Ջիվան Սար Սարգսյանի ասմունքը գրական տեքստի և լսողի միջև կամուրջ ստեղծելու փորձ է։

Երբ պատմությունը և պոեզիան միասին են ճանապարհ ընկնում

2022 թվականի վերջին Ջիվան Սար Սարգսյանը Նիդերլանդներում էր «Հայոց պատմություն և պոեզիա» ծրագրի շրջանակում՝ գրականագետ, պատմագետ Կարո Վարդանյանի և «Ինտերկապ» բարեգործական կենտրոնի հիմնադիր Նորայր Զուլոյանի հետ։

Ծրագիրը միավորում էր պատմությունն ու պոեզիան։ Կարո Վարդանյանի պատմական պատումները ընդմիջվում էին հայ մեծ բանաստեղծների ստեղծագործությունների Ջիվան Սարգսյանի կատարումներով։ Ծրագիրը շրջեց եվրոպական մի շարք քաղաքներում՝ Գերմանիայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Նիդերլանդներում։

2022 թվականի դեկտեմբերի 10-ին նրանք Հաագայում էին՝ «Աբովյան» մշակութային միությունում, իսկ դեկտեմբերի 11-ին՝ Ալմելոյում, «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» կիրակնօրյա դպրոցի դահլիճում։

Ալմելոյի հանդիպումը հատկապես տպավորիչ էր։ Պատմական խոսքը, պոեզիան, երեխաների ասմունքը, երգն ու պարը միավորվեցին մեկ մշակութային տարածքում։ Ջիվան Սար Սարգսյանի ներկայությունը այդ ծրագրում ցույց տվեց, թե ինչպես կարող է ասմունքը դառնալ ոչ միայն գեղարվեստական կատարում, այլև Հայաստան-Սփյուռք կենդանի կապի միջոց։

Նիդերլանդներ՝ կրկին «Հավերժի ճամփորդով»

Երկու տարի անց նա վերադարձավ Նիդերլանդներ։

2024 թվականի հուլիսի 7-ին՝ Վարդավառի օրը, Ալմելոյի հայկական եկեղեցու մարդաշատ դահլիճում Ջիվան Սար Սարգսյանը երկրորդ անգամ հանդիպեց նիդերլանդահայ հանդիսատեսին։

Այս անգամ՝ «Հավերժի ճամփորդը» մոնոներկայացմամբ։

Ծրագիրը նվիրված էր նաև Ալմելոյի հայկական եկեղեցու հիմնադրման 20-ամյակին և Պարույր Սևակի ծննդյան 100-ամյակին։ Նրա ելույթը համադրվեց հայկական կիրակնօրյա դպրոցի աշակերտների ասմունքի, «Պատերազմ» խորագրով ներկայացման, պարերի և հայրենասիրական երգերի հետ։

Այդ օրը «Հավերժի ճամփորդը» բառացիորեն դարձավ ճամփորդող հայ ժողովրդի պատմության ու հիշողության բեմական պատկեր։

Եվրոպական բեմերը՝ որպես հայրենիքի ձայնի շարունակություն

Ջիվան Սար Սարգսյանի ստեղծագործական գործունեությունը տարիների ընթացքում դուրս է եկել Հայաստանի սահմաններից։

Նրա ելույթները սփյուռքահայ համայնքներում ունեցել են մի առանձնահատուկ նպատակ՝ հայ գրականությունը հայերենով վերադարձնել իր լսարանին։

2024 թվականին «Հավերժի ճամփորդը» ներկայացումը նախատեսված էր նաև Փարիզում՝ սոպրանո Վարդուհի Թորոյանի մասնակցությամբ։ Ծրագրում ընդգրկված էին հայ դասականների ստեղծագործությունները։

Այսպիսի հանդիպումներում բեմը դառնում է մի փոքրիկ Հայաստան, իսկ գրական խոսքը՝ հայրենիքից հեռու ապրող մարդու հիշողության ձայնը։

Թատրոնից դեպի գրական ժառանգության տուն

Ջիվան Սար Սարգսյանի գործունեության մյուս կարևոր ուղղությունը կապված է Վանաձորի Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանի հետ, որտեղ նա այսօր տնօրենի տեղակալն է։

Սա նրա ստեղծագործական ճանապարհի տրամաբանական շարունակությունն է։

Եթե բեմում նա կենդանի է դարձնում գրական խոսքը, ապա թանգարանում իր աշխատանքով մասնակցում է այդ խոսքի, գրողի կյանքի ու ստեղծագործական ժառանգության պահպանմանը։

Թանգարանը պարզապես անցյալի պահպանման վայր չէ։ Այն նաև հիշողության փոխանցման տարածք է։ Եվ այստեղ Ջիվան Սար Սարգսյանի երկու աշխարհները՝ բեմը և գրական ժառանգությունը, հանդիպում են։

Վարպետություն, որը գնահատվել է

Ջիվան Սար Սարգսյանը ՀՀ Ասմունքի ժողովրդական վարպետ է։ Նրա արվեստը գնահատվել է նաև պետական տարբեր պարգևներով։ Նա արժանացել է Մովսես Խորենացու և Գրիգոր Նարեկացու մեդալների, ինչպես նաև տարբեր գերատեսչական ոսկե մեդալների և «Մայրենիի դեսպան» կոչման։

Սակայն արվեստագետի իրական գնահատականը, թերևս, միայն շքանշաններով ու կոչումներով չի չափվում։

Այն չափվում է այն պահով, երբ դահլիճում լռում են մարդիկ, և բեմից հնչող հայերեն բառը դառնում է իրենց սեփական հիշողությունը։

Գրական խոսքը՝ որպես ճանապարհ

Ջիվան Սար Սարգսյանի արվեստի մասին խոսելիս դժվար է առանձնացնել դերասանին ասմունքողից, ասմունքողին թատրոնի հիմնադրից, թատրոնի հիմնադրին՝ մշակութային գործչից։

Այս բոլոր դերերը միավորվում են մեկ գաղափարի շուրջ՝ հայ գրական խոսքը կենդանի պահելու և այն մարդուն հասցնելու գաղափարի։

Գրականությունը գրքի էջերում կարող է մնալ որպես անցյալի ժառանգություն։ Բայց երբ այն հնչում է կենդանի ձայնով, այն կրկին դառնում է ներկա։

Գուցե հենց այստեղ է Ջիվան Սար Սարգսյանի արվեստի ամենամեծ արժեքը։

Նա մեզ հիշեցնում է, որ հայ գրականությունը միայն այն չէ, ինչ գրվել է։ Հայ գրականությունը նաև այն է, ինչ այսօր հնչում է մեր ձայնով։

Եվ այդ ձայնը շարունակում է իր ճանապարհը՝ Վանաձորից դեպի Երևան, Հայաստանից դեպի Սփյուռք, բեմից դեպի մարդ, սերնդից սերունդ։

Հավերժի ճամփորդը շարունակում է ճանապարհը։

Hay Azian

Ծննդյան օրվա առիթով

«Նիդերլանդական Օրագիրը» սիրով շնորհավորում է Ջիվան Սար Սարգսյանին ծննդյան տարեդարձի առիթով։

Մաղթում ենք առողջություն, ստեղծագործական նոր ուժ, բեմական նոր հանդիպումներ և երկար ճանապարհ՝ հայ գրական խոսքի հետ։

Թող նրա ձայնով հնչող Նարեկացին, Թումանյանը, Չարենցը, Շիրազը, Սևակը և հայ գրականության մյուս մեծերը շարունակեն հասնել մարդկանց՝ Հայաստանում և աշխարհի տարբեր անկյուններում։

Որովհետև քանի դեռ հնչում է հայ գրական խոսքը, ճանապարհը շարունակվում է։

Նիդերլանդներում

Փոքր նախաձեռնությունից՝ եվրոպական ցանց․ Bright Future-ի ճանապարհը 2016-ից մինչ այսօր

 Երիտասարդական նախաձեռնությունից մինչև միջազգային համագործակցության հարթակ

Նիդերլանդական օրագիրը վաղուց արդեն պարզապես նյութեր հրապարակող հարթակ չէ․ այն պատմում է մարդկանց, նախաձեռնությունների, մշակույթի ու այն կապերի մասին, որոնք միավորում են Հայաստանը, Նիդերլանդներն ու Եվրոպան։ Այդ պատմություններից մեկն էլ տարիների ընթացքում ձևավորված համագործակցությունն է Bright Future Foundation-ի հետ։

2016 թվականին սկսված փոքր նախաձեռնությունն այսօր արդեն վերածվել է եվրոպական տարբեր երկրների երիտասարդներին, կազմակերպություններին և գաղափարներին կապող համագործակցության հարթակի, որը համագործակցում է Եվրամիության հետ:։ Այս տարի Bright Future-ը նշում է իր գործունեության 10-ամյակը։

Կազմակերպության անցած ճանապարհին և դրա կայացման գործում առանձնահատուկ տեղ ունի նրա տնօրեն Մարիամ (Մարիշա) Կիրակոսյանը, ում գործունեությունը տարիներ շարունակ կապված է եղել նաև «Նիդերլանդական օրագրի» հետ։

Bright Future-ի պատմությունը հետաքրքիր է ոչ միայն որպես մեկ կազմակերպության զարգացման պատմություն։ Այն նաև ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է երիտասարդների համար ստեղծված նախաձեռնությունը տարիների ընթացքում վերածվել միջազգային փորձի, համագործակցության և նոր հնարավորությունների ստեղծման հարթակի։

2016-ից՝ դեպի միջազգային համագործակցություն

Bright Future-ը իր գործունեությունը սկսել է 2016 թվականին՝ նպատակ ունենալով երիտասարդներին ներգրավել կրթական, սոցիալական և միջազգային ծրագրերում։

Տարիների ընթացքում գործունեության շրջանակը ընդլայնվել է՝ ներառելով երիտասարդական աշխատանք, ոչ ֆորմալ կրթություն, կամավորություն, միջազգային փոխանակումներ և տարբեր երկրների կազմակերպությունների հետ համագործակցություն։

Այսպիսի ծրագրերի առանձնահատկությունն այն է, որ երիտասարդը պարզապես միջոցառման մասնակից չէ։ Նա հնարավորություն է ստանում սովորել՝ գործնականում ներգրավվելով տարբեր նախագծերում, հանդիպել այլ երկրների երիտասարդների, աշխատել միջազգային թիմերում և սեփական գաղափարները վերածել ծրագրերի։

Այս ճանապարհին կարևոր են դառնում ոչ միայն մասնագիտական գիտելիքները, այլև հաղորդակցությունը, թիմային աշխատանքը, առաջնորդությունը, լեզուների կիրառումը և տարբեր մշակույթների հետ շփվելու կարողությունը։

Ոչ ֆորմալ կրթությունը՝ իրական փորձի միջոցով

Bright Future-ի գործունեության առանցքային ուղղություններից մեկը ոչ ֆորմալ կրթությունն է։ Դրա գաղափարը պարզ է․ սովորելը կարող է տեղի ունենալ ոչ միայն լսարանում, այլև միջազգային ծրագրերի, քննարկումների, կամավորական աշխատանքի, մշակութային փոխանակումների և իրական նախագծերի միջոցով։

Երիտասարդը կարող է մեկ ծրագրի շրջանակում լինել կազմակերպիչ, մյուսում՝ հետազոտող, երրորդում՝ հաղորդակցության կամ մեդիայի պատասխանատու։ Այդ փորձը հետագայում կարող է օգտակար լինել թե՛ կրթության, թե՛ աշխատանքի շուկայում։

Այս մոտեցումն առավել կարևոր է այն ժամանակ, երբ երիտասարդների համար միջազգային փորձը հաճախ դառնում է անձնական և մասնագիտական զարգացման առաջին լուրջ քայլերից մեկը։

Երբ երիտասարդները մտնում են լրագրության աշխարհ

Bright Future-ի և Նիդերլանդական օրագրի համագործակցության պատմությունը նույնպես այս մոտեցման հետաքրքիր օրինակներից է։

Երիտասարդների համար իրականացված «Support the Newspaper» ծրագրի շրջանակում նրանք հնարավորություն են ստացել ներգրավվելու իրական լրատվական աշխատանքի մեջ՝ պատրաստելով նյութեր հայերեն և հոլանդերեն, կատարելով հարցազրույցներ և զարգացնելով լրագրողական ու հաղորդակցական հմտություններ։

Սա հատկապես կարևոր փորձ էր, քանի որ երիտասարդը ոչ միայն սովորում էր լրագրության մասին, այլև աշխատում էր իրական լրատվական միջավայրում։ Նրա պատրաստած նյութը կարող էր հասնել ընթերցողին, իսկ հարցազրույցը՝ դառնալ հրապարակման հիմք։

Այսպիսով, կրթությունն ու լրագրությունը միավորվում էին մեկ նախագծում։

Երիտասարդի համար սա կարող էր դառնալ նաև առաջին քայլը դեպի մեդիա, հասարակական գործունեություն կամ միջազգային հաղորդակցություն։

Մարիամ Կիրակոսյան․ համագործակցության մարդկային դեմքը

Այս համագործակցության պատմությունը դժվար է պատկերացնել առանց Մարիամ (Մարիշա) Կիրակոսյանի։

Տարիների ընթացքում Մարիամը «Նիդերլանդական օրագրի» համար եղել է ոչ միայն Bright Future-ի պատասխանատու գործընկերը, այլև բազմաթիվ հոդվածների, հարցազրույցների, լրագրողական նախաձեռնությունների և կազմակերպչական աշխատանքների հեղինակ ու մասնակից։

Նրա հետ համատեղ իրականացված նախաձեռնությունները ցույց են տվել, որ երիտասարդական աշխատանքը և լրագրությունը կարող են լրացնել միմյանց։ Մի կողմից՝ երիտասարդներին տրվում էր իրական փորձ ձեռք բերելու հնարավորություն, մյուս կողմից՝ «Նիդերլանդական օրագիրը» ստանում էր նոր պատմություններ, նոր ձայներ և նոր սերնդի հայացքը։

Մարիամի գործունեության մեջ առանձնահատուկ է նաև մարդկանց ու գաղափարների միջև կապ ստեղծելու կարողությունը։ Այդ պատճառով մեր համագործակցությունը տարիների ընթացքում աստիճանաբար վերածվել է ոչ միայն մասնագիտական գործընկերության, այլև մարդկային վստահության ու բարեկամության։

Այսօր, երբ Bright Future-ը նշում է իր տասնամյակը, «Նիդերլանդական օրագիրը» առանձնահատուկ ջերմությամբ է անդրադառնում նաև այդ ճանապարհի կարևոր մարդկանց։

Հայաստանի և Եվրոպայի միջև

Bright Future-ի գործունեության կարևոր բաղադրիչներից է Հայաստանի և եվրոպական երկրների երիտասարդների միջև կապերի ստեղծումը։

Միջազգային ծրագրերը հնարավորություն են տալիս երիտասարդներին դուրս գալ սեփական միջավայրի սահմաններից, ճանաչել այլ հասարակություններ, քննարկել ընդհանուր խնդիրներ և հասկանալ, որ տարբեր երկրներում ապրող երիտասարդները հաճախ ունեն նույն հարցերը՝ կրթություն, աշխատանք, շրջակա միջավայր, ժողովրդավարություն, հասարակական մասնակցություն և ապագայի հնարավորություններ։

Այստեղ միջազգային համագործակցությունը դառնում է ոչ միայն ճանապարհորդելու կամ նոր մարդկանց հանդիպելու հնարավորություն, այլև փորձի փոխանակման միջոց։

Ժողովրդավարությունը՝ մասնակցությամբ սովորելու միջոցով

Bright Future-ի ծրագրերում անդրադարձ է կատարվում նաև երիտասարդների քաղաքացիական մասնակցությանը և ժողովրդավարությանը։

Այսպիսի ծրագրերի նպատակն է երիտասարդներին ոչ միայն տեղեկություն փոխանցել ժողովրդավարական գործընթացների մասին, այլև հնարավորություն տալ մասնակցելու քննարկումների, հանդիպելու տարբեր ոլորտների ներկայացուցիչների և ձևակերպելու սեփական տեսակետը։

Այս մոտեցման մեջ կարևոր է մեկ գաղափար՝ երիտասարդը պետք է ոչ միայն խոսի ապագայի մասին, այլև մասնակցի այն ձևավորելու գործընթացին։

Orer.eu-ի անդրադարձը

Bright Future-ի անցած ճանապարհի նկատմամբ հետաքրքրության հերթական դրսևորումը դարձավ չեխական Orer.eu-ի հրապարակումը։

Պարբերականը անդրադարձել է կազմակերպության զարգացման ճանապարհին և հատկապես նրա հիմնադրի ու տնօրենի աշխատանքին։

Bright Future-ը հրապարակմանը արձագանքել է՝ ընդգծելով, որ 2016 թվականից ի վեր կազմակերպությունը փոքր նախաձեռնությունից վերածվել է Եվրոպայում երիտասարդական աշխատանքի, ոչ ֆորմալ կրթության, միջազգային համագործակցության և գործընկերային ծրագրերի շրջանակում գործող կառույցի։

Այսպիսի անդրադարձերը կարևոր են նաև մեկ այլ տեսանկյունից․ դրանք հնարավորություն են տալիս տեսանելի դարձնել այն աշխատանքը, որը հաճախ կատարվում է երիտասարդների հետ՝ առանց մեծ հրապարակայնության։

Փոքր գաղափարից՝ մեծ ցանց

Bright Future-ի պատմության մեջ ուշագրավը միայն անցած տասը տարիները չեն։ Ավելի կարևոր է այն, թե ինչ է ստեղծվել այդ տարիների ընթացքում՝ մարդկանց, կազմակերպությունների, փորձի և գաղափարների համագործակցության ցանց։

2016 թվականին սկսված նախաձեռնությունն այսօր շարունակում է նոր ծրագրեր, նոր գործընկերություններ և նոր հնարավորություններ ստեղծելու ճանապարհը։

Եվ այս պատմության մեջ կա ևս մեկ կարևոր արժեք՝ մարդիկ, որոնք տարիների ընթացքում իրենց ժամանակը, գիտելիքը և էներգիան ներդրել են այդ ճանապարհի մեջ։

Այսօր «Նիդերլանդական օրագիրը» սիրով շնորհավորում է Bright Future Foundation-ին՝ գործունեության 10-ամյակի առիթով։

Եվ այս նույն օրը՝ առանձնահատուկ ջերմությամբ շնորհավորում ենք Մարիամ (Մարիշա) Կիրակոսյանին՝ ծննդյան տարեդարձի առիթով։

Մաղթում ենք նոր գաղափարներ, նոր նախաձեռնություններ, ուժ և ոգեշնչում՝ շարունակելու այն աշխատանքը, որի հիմքում երիտասարդների համար նոր հնարավորություններ ստեղծելու գաղափարն է։

Թող Bright Future-ի հաջորդ տասնամյակը լինի ավելի լայն համագործակցությունների, նոր սերնդի հաջողությունների և նոր հնարավորությունների պատմություն։

Իսկ «Նիդերլանդական օրագրի» և Bright Future-ի համագործակցությունը թող շարունակի մնալ այն կամուրջներից մեկը, որը միավորում է մարդկանց, գաղափարները, Հայաստանը, Նիդերլանդներն ու Եվրոպան։

Շնորհավոր Bright Future-ի 10-ամյակը։
Շնորհավոր ծնունդդ, սիրելի՛ Մարիշա։
Եվ շնորհակալություն այս տարիների համատեղ ճանապարհի համար։ ❤️🇦🇲🇳🇱🇪🇺

Նյութը պատրաստվել է Bright Future Foundation-ի և Orer.eu-ի հրապարակային տեղեկատվության, ինչպես նաև «Նիդերլանդական օրագրի» արխիվային նյութերի հիման վրա։

Hay Azian

Հզոր Հայաստան, հզոր Սփյուռք․ իսկ ի՞նչ է նշանակում «հզոր Սփյուռք»

 07.09.2026/Garo Hakopian/Նիդ.օրագիր

Armenia - Diaspora (Հայաստան - Սփյուռք)

Երկրորդ մաս.

Մեր տեսլականը պարզ է․ հզոր և ինքնիշխան Հայաստան՝ իր կողքին որակապես հզոր Սփյուռքով։

Հայկական Սփյուռքի Ժամանակակից Կազմակերպչական Մոդելի Վերափոխման Ռազմավարական Տեսլական

I. Ներածություն

Հայկական սփյուռքը հանդիսանում է համաշխարհային հայկական ինքնության, մշակույթի, գիտության և քաղաքական ազդեցության առանցքային կրող։ Սակայն ներկայիս կառույցները չեն բավարարում 21-րդ դարի պահանջներին։

Այս փաստաթուղթը ներկայացնում է նոր, ժողովրդավարական, մասնակցային և ցանցային մոդելի առաջարկություն, որը նպատակ ունի բարձրացնել սփյուռքի կազմակերպվածությունը, ազդեցությունը և արդյունավետությունը՝ միաժամանակ ամրապնդելով Սփյուռք–Հայաստան կապը։

II. Հիմնարար սկզբունքներ

II.1. Ժողովրդավարական լեգիտիմություն

•   Տարբեր երկրներում ձևավորել ընտրովի համայնքային խորհուրդներ։

•   Ընտրական գործընթացները կազմակերպել թափանցիկ, մասնակցային և թվային մեխանիզմներով։

•   Խորհուրդները պետք է ունենան հստակ մանդատ և հաշվետվողականություն։

II.2. Թափանցիկություն և հաշվետվողականություն

•   Համայնքային կառույցները պարտավոր են հրապարակել տարեկան հաշվետվություններ, ֆինանսական հաշվեկշիռներ և ծրագրային արդյունքներ։

•   Ստեղծել անկախ վերահսկողության մեխանիզմներ՝ վստահության բարձրացման նպատակով։

II.3. Ցանցային համագործակցություն

•   Ընտրված խորհուրդները միավորել Համահայկական Համայնքային Ցանցում, որը կծառայի որպես համակարգող հարթակ՝ առանց վերադաս կառույցի։

•   Ցանցը կկատարի ռազմավարական, խորհրդատվական և ներկայացուցչական գործառույթներ։

III. Համայնքային ընտրական համակարգ

III.1. Ընտրական մոդելի ներդրում

1.   Մշակել միասնական ընտրական կանոնակարգ՝ հարմարեցված յուրաքանչյուր երկրի իրավական միջավայրին։

2.   Ստեղծել ընտրողների միասնական ռեգիստր՝ տվյալների պաշտպանության միջազգային չափանիշներով։

3.   Թվային քվեարկության ներդրում՝ երիտասարդության ներգրավմամբ։

4.   Խորհուրդների երկակի մանդատ՝

•   ներքին՝ համայնքային կյանք, կրթություն, մշակույթ, երիտասարդություն,

•   արտաքին՝ ներկայացուցչություն տվյալ երկրի պետական մարմինների, մեդիայի և միջազգային կառույցների հետ։

IV. Համահայկական համակարգող մարմին

IV.1. Համահայկական Սփյուռքի Խորհրդատվական Ժողով

•   Կազմված կլինի տարբեր երկրների ընտրված խորհուրդների ներկայացուցիչներից։

•   Կունենա ռազմավարական, ոչ գործադիր դերակատարություն։

•   Կաշխատի ըստ թեմայի՝

•   կրթություն և լեզու,

•   մշակույթ և ինքնություն,

•   երիտասարդություն և առաջնորդություն,

•   լոբբինգ և միջազգային ներկայացուցչություն,

•   գիտություն, տեխնոլոգիաներ և նորարարություն։

V. Թվային Սփյուռքի Հարթակ

V.1. Հիմնական բաղադրիչներ

•   Համահայկական թվային քարտեզ՝ մասնագետների, կազմակերպությունների և նախաձեռնությունների տվյալներով։

•   Թվային մասնակցության գործիքներ՝ հանրային քննարկումներ, քվեարկություններ, ռազմավարական խորհրդակցություններ։

•   Կրթական և մշակութային թվային բովանդակություն՝ արևմտահայերենի և արևելահայերենի պահպանման համար։

•   Համայնքային կառույցների թվային հաշվետվությունների միասնական հարթակ։

VI. Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակի դերակատարություն

VI.1. Առաջարկվող գործառույթներ

•   Համայնքների քարտեզագրում և տվյալների հավաքագրում։

•   Համայնքային ընտրական մոդելների մշակման աջակցություն։

•   Համահայկական ցանցերի ստեղծման համակարգում։

•   Սփյուռքի ներուժի ներգրավում Հայաստանի ռազմավարական ոլորտներում։

•   Երիտասարդության ծրագրերի ընդլայնում և նորարարական ձևաչափերի ներդրում։

•   Սփյուռք–Հայաստան երկխոսության ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ։

VII. Ֆինանսավորման ռազմավարություն

Շարունակելի

#Հայաստան #Սփյուռք #Armenia

Hamagumar Aae

Հզոր Հայաստան, հզոր Սփյուռք․ իսկ ի՞նչ է նշանակում «հզոր Սփյուռք»

30.08.2026/Garo Hakopian/նիդ.օրագիր

Վերջերս շատ է խոսվում Հայաստան–Սփյուռք հարաբերությունների մասին։

Բայց մենք մի կարևոր հարց հաճախ շրջանցում ենք․

Ի՞նչ է նշանակում հզոր Սփյուռք։

Արդյո՞ք՝ շատ հայեր Սփյուռքում։

Ո՛չ։ Քանակը դեռ ուժ չէ։

Հայաստանից արտագաղթը չի հզորացնում Սփյուռքը։ Այն առաջին հերթին թուլացնում է Հայաստանը։

Մյուս կողմից՝ ավանդական կառույցների, հատկապես Դաշնակցության և եկեղեցական թեմերի կողմից հաճախ հնչող «Սփյուռքը մենք ենք, եթե մենք հզորանանք՝ Սփյուռքը կհզորանա» մոտեցումն էլ իրական լուծում չէ։

Այստեղ Սփյուռքի ուժը հաճախ նույնացվում է իրենց կառույցների գոյության և ազդեցության հետ։

Բայց հզոր Սփյուռքը չի կարող կառուցվել որևէ կուսակցության, եկեղեցական կառույցի կամ առանձին կազմակերպության շուրջ։

Իրական հզորությունը համակարգի մեջ է։

Համակարգված, թափանցիկ և ժողովրդավարական ընտրական մեխանիզմ։

Ներկայացուցչական մարմիններ։

Հաշվետվողականություն:

Եվ ամենակարևորը՝ Սփյուռքի միլիոնավոր հայերի հավաքական կամքը ձևավորելու և արտահայտելու հնարավորություն։

Այսօր նման համընդհանուր համակարգ մենք չունենք։

Տասնամյակներ շարունակ խոսում ենք «կազմակերպված Սփյուռքի» մասին, բայց շատ քիչ ենք խոսում կոնկրետ մեխանիզմների մասին՝ ինչպես ընտրել, ինչպես ներկայացնել, ինչպես վերահսկել և ինչպես հաշվետու դարձնել այդ համակարգը։

Մի փոքր սուր հումորով ասեմ․

Հրեաները չունեն Դաշնակցություն, բայց ունեն հզոր Սփյուռք։ Մենք ունենք Դաշնակցություն, բայց չունենք համընդհանուր, թափանցիկ և ժողովրդավարական Սփյուռքի ներկայացուցչական համակարգ։

Հետևությունը թողնում եմ ձեզ։

Եվ այստեղ գալիս է ամենակարևոր միտքը․

Հզոր Հայաստան և հզոր Սփյուռք իրար հակասող հասկացություններ չեն։

Ընդհակառակը՝ դրանք կարող են և պետք է փոխադարձաբար ուժեղացնեն միմյանց։

Դրա համար պետք չէ, որ Հայաստանը դատարկվի, որպեսզի Սփյուռքը մեծանա։

Հնարավոր է միլիոնների ներգաղթ դեպի Հայաստան և միաժամանակ ունենալ միլիոնավոր հայերից բաղկացած, կազմակերպված ու ազդեցիկ Սփյուռք։

Ուրեմն հարցը ոչ թե միայն՝

«Քանի՞ հայ կա Սփյուռքում»։

Այլ՝

«Ինչպիսի՞ Սփյուռք ենք մենք կառուցում»։

Հաջորդ գրություններում՝ կոնկրետ մոդել․

 ինչպե՞ս ստեղծել ուժեղ, ժողովրդավարական, ներկայացուցչական և կազմակերպված Սփյուռք։

Լևոն Լաճիկյան․ ճանապարհ՝ արվեստի, գրականության և հայկական հիշողության միջով

Որքան էլ փորձեցի Լևոն Լաճիկյանին ներկայացնել համառոտ մասնագիտական բնորոշմամբ` մեկ, երկու բառով չստացվեց։
Լևոն Լաճիկյանը գեղագետ է, արվեստաբան, գծանկարիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ։ Միայն այս բոլոր բնորոշումներից հետո կարելի է ձևակերպումն անել երկու բառով՝ մշակույթի մարդ։
Մարդ, որի ճանապարհը տարիներ շարունակ անցել է արվեստի, գրականության, լրագրության և հայկական հիշողության միջով։
Այսօր նրա ծննդյան օրն է։
Եվ Լևոն Լաճիկյանին  կարելի է պարզապես գրել՝ «շնորհավոր ծնունդդ»։ Բայց նրա անցած ճանապարհը մի քանի տողով փակելն իմ կողմից անարդար կլիներ։

Գյումրիից սկսվող ճանապարհը

Լևոն Լաճիկյանը ծնվել է 1955 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Լենինականում՝ այսօրվա Գյումրիում, նկարիչների ընտանիքում։ Նրա հայրը նկարել է, իսկ ավագ եղբայրը՝ ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Սամվել Լաճիկյանին  անգամ ներկայացնելու հարկ չկա:

Գյումրին գուցե հենց այն միջավայրն էր, որ դեռ վաղուց նրա մեջ ձևավորեց ոչ միայն արվեստի նկատմամբ հետաքրքրությունը, այլև նկարչի հայացքը։

Բայց Լևոնի ճանապարհը սկզբում բառի միջով էր։

1977 թվականին նա ավարտեց Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, ապա շարունակեց ուսումը ասպիրանտուրայում՝ գեղագիտության մասնագիտությամբ։ Տարիներ շարունակ դասավանդեց համալսարանում,  հետագայում էլ վերադարձավ ԵՊՀ՝ որպես դասախոս։

Այսինքն՝ մինչ գիծը կդառնար նրա արտահայտչամիջոցներից մեկը, նա երկար տարիներ բառով էր փորձում հասկանալ արվեստը։

90-ականների «Ազգը» և մշակույթը՝ անլույս տարիներին

Լևոն Լաճիկյանի կենսագրության մեջ առանձնահատուկ էջ է 1990-ականների սկզբի լրագրությունը։ 1992–1994 թվականներին նա «Ազգ» օրաթերթի մշակութային էջի պատասխանատուն էր։ Այդ տարիները Հայաստանի համար ծանր էին՝ պատերազմ, շրջափակում,  տեղեկատվական սղություն, ինչպես ասում են ցուրտ ու մթի տարիներ, որ շատերիս գոյաբանական արտագաղթի պատճառ հանդիսացավ։

Լևոնը մնաց: Հենց այդ պայմաններում Լաճիկյանը փորձում էր  պահել իրեն, մշակույթն ու թերթը: 

«Ազգ»-ի 2025 թվականի հոբելյանական անդրադարձում նրան հիշում են որպես 90-ականների մշակութային կյանքի տարեգրի, որը պարբերաբար ներկայացնում էր ժամանակի գեղարվեստական կյանքը և արվեստագիտական լուրջ նյութեր էր գրում։ Նրա աշխատանքի շնորհիվ թերթը հետագայում մշակույթին հատկացրեց ամբողջական ամենօրյա էջ։ Ինքը հետագայում այդ շրջանի հոդվածները միավորեց «Անլույս օրերի ոգեղեն ղողանջներ» գրքում, որը լույս տեսավ 2004 թվականին։

Այստեղ Լաճիկյանի լրագրությունը պարզապես մասնագիտություն չէր։

Դա մի տեսակ մշակութային դիմադրություն էր։

Երբ առօրյան ստիպում էր մարդկանց մտածել միայն հացի, լույսի ու ջերմության մասին, Լևոնը թերթի էջերից հիշեցնում էր, որ մարդուն միայն գոյատևել չէ պետք․ նրան նաև մշակույթ է պետք։ Այո, իրոք դժվար ժամանակներ էին:

Գրողը, արվեստաբանը և ճանապարհորդը

Լաճիկյանի ստեղծագործական ճանապարհը հետագայում շարունակվեց գրքերով։ Նրա մատենագրության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունեն «Անլույս օրերի ոգեղեն ղողանջներ», «Հրաշալի այբուբենը», «Հայաստանին ձոն», «Խաչվող ճանապարհներ», «Իմ Հայաստան» և այլ աշխատություններ։ «Խաչվող ճանապարհներ»-ը դարձավ նաև այն ստեղծագործական շրջադարձի կարևոր կետերից մեկը, որից հետո նրա ճանապարհորդական գրությունները սկսեցին միանալ գծանկարին։

Այստեղ բառը և գիծը վերջապես հանդիպեցին։

Ճանապարհորդությունը, քաղաքը, գերեցիկ  տեսարանը կարող էր սկզբում դառնալ հոդված, իսկ հետո՝ գծանկար։ Եվ այդպես Լևոն Լաճիկյանը սկսեց ոչ միայն գրել քաղաքների մասին, այլև նկարել դրանք։

Երբ լրագրողի գրիչը սկսեց նկարել

Գծանկարչի Լաճիկյանի պատմության մեջ կա մի հետաքրքիր դրվագ։ Վենետիկի մասին ուղեգրություն գրելիս նա թղթի վրա գրիչով նկարեց «Հառաչանքի կամուրջը»։ Դրական արձագանքներից հետո սկսեց երբեմն նկարազարդել իր հոդվածներն ու գրքերը։ Իսկ 2004 թվականին արդեն որոշեց իրեն ներկայացնել նաև որպես գծանկարիչ։ Իր աշխատանքները ցույց տվեց նկարիչ Հակոբ Հակոբյանին, որի գնահատականն ու քաջալերանքը նրան ավելի վստահ դարձրեցին շարունակելու այդ ճանապարհը։

Այսպիսով, գծանկարչությունը նրա կյանք մտավ ոչ թե որպես նախապես ծրագրված մասնագիտություն, այլ՝ տեսածը պահելու ներքին անհրաժեշտություն։

Եվ այդտեղից սկսվեց մի ամբողջ աշխարհ։

Քաղաքերգակ Լաճիկյանը

Այսօր Լևոն Լաճիկյանի գծանկարների մասին հաճախ ասում են՝ նա «քաղաքերգակ» նկարիչ է։ Դա շատ դիպուկ բնորոշում է։ Նա նկարում է Գյումրին, Երևանը, Գորիսը, Վենետիկը, Փարիզը, Մարսելը, Պրահան, Ստամբուլը և բազմաթիվ այլ քաղաքներ։ Բայց նրա քաղաքները պարզապես ճարտարապետական պատկերներ չեն։

Դրանք քաղաքների հիշողություններն են։

Նրա գծի մեջ կա այն ցանկությունը, որ քաղաքը պահպանվի ոչ միայն քարտեզի, այլև մարդու հիշողության մեջ։

Հատկապես առանձնահատուկ է Գյումրին։  Լաճիկյանը ծնվել է Գյումրիում և տարիների ընթացքում ստեղծել է հարազատ քաղաքի մի ամբողջ գծանկարային աշխարհ։ 2024 թվականին «Գյումրի և ավելին» ցուցահանդեսում ներկայացվեց շուրջ յոթ տասնյակ աշխատանք, որոնց առանցքը հենց գյումրիապատումն էր։ Ցուցահանդեսը նրա ստեղծագործական կենսագրության 18-րդ անհատական ցուցահանդեսն էր։

Նրա խոսքում Գյումրին պարզապես ծննդավայր չէ։
Այն քաղաք է, որը պետք է տեսնել, սիրել և պահպանել։

«Աշխարհի շատ գեղեցիկ քաղաքներում եղա, նկարեցի դրանք, բայց գալով Գյումրի՝ զգացի, որ այն ուրիշ է, պետք է ամեն ինչ անել այն պահել-պահպանելու համար»,- ասել է Լաճիկյանը։
Եվ հենց այստեղ գծանկարը դառնում է ավելին, քան արվեստ։
Այն դառնում է քաղաքային հիշողության պահպանման ձև։

«Գյումրի, իմ սեր»

2015 թվականին լույս տեսավ նրա գրաֆիկական բացիկաշարը՝ «Գյումրի, իմ սեր»։  Անվանումն ինքնին շատ բան է ասում։ Գյումրին նրա համար թեմա չէ։ Գյումրին սեր է։

Գուցե այդ պատճառով նրա գյումրիապատումը երբեմն ավելի շատ հիշեցնում է սիրո խոստովանություն, քան քաղաքի նկարագրություն։

Թանկ մասունք է Նիդերլանդներ կատարած այցից հետո Լևոն Լաճիկյանից 2009թ. ստանալ այս աշխատանքը

Նա Գյումրին չի փորձում ներկայացնել միայն գեղեցիկ կամ միայն պատմական։ Նա փորձում է ցույց տալ այն իր ամբողջ մարդկային ու հիշողության շերտերով։

Լաճիկյանի գծանկարների աշխարհը, սակայն, չի սահմանափակվում քաղաքներով։

Նա ստեղծել է նաև հայկական եկեղեցիների ու վանքերի պատկերաշարեր՝ Հայաստանից, Արցախից և Սփյուռքից։ 2024 թվականի «Գյումրի և ավելին» ցուցահանդեսում այդ «գրաֆիկական եկեղեցապատման» շարքում կողք կողքի ներկայացված էին հայկական տարբեր հոգևոր կառույցներ՝ Հայաստանից մինչև Սինգապուր։

Սա արդեն մեկ այլ ճանապարհ է՝ հայրենիքից դեպի Սփյուռք և Սփյուռքից դեպի հայրենիք։

Հայկական հիշողությունը նրա աշխատանքներում սահման չունի։  Այն կարող է լինել Գյումրու մի հին շենք, Հայաստանի մի եկեղեցի, Ստամբուլի հայկական գերեզմանատուն կամ Բոսֆորի ափին կանգնած պատմական կառույց։

Պոլիսը՝ հին և նոր

Այս ճանապարհի ամենանշանակալի վերջին հանգրվաններից մեկը Ստամբուլն է։ 2024 թվականին Պոլսում լույս տեսավ Լևոն Լաճիկյանի եռալեզու՝ հայերեն, թուրքերեն և անգլերեն «Պոլիսը՝ հին և նոր» պատկերագիրքը։

Գրքում ընդգրկված են ավելի քան 100 գծանկարներ՝ Ստամբուլի տարբեր քաղաքային տեսարաններով, ինչպես նաև Քընալը և Բյույուքադա կղզիների պատկերներով։ Առանցքային տեղում, բնականաբար, հայկական Պոլիսն է՝ եկեղեցիները, պատմական կառույցները, գերեզմանատները և հայկական հետքի բազմաթիվ այլ վկայություններ։ Գրքի հրատարակությունը կատարվել է Պոլսի Հայոց պատրիարք Սահակ Բ. Մաշալյանի հովանավորությամբ և օրհնությամբ։

Այս գիրքը պարզապես Ստամբուլի մասին պատկերագիրք չէ։ Այն հայկական հիշողության որոնում է մի քաղաքում, որտեղ այդ հիշողությունը դեռ ապրում է՝ երբեմն տեսանելի, երբեմն գրեթե ջնջված հետքերով։

Լաճիկյանը Պոլիսը նկարում է ոչ միայն որպես գեղեցիկ քաղաք։ Նա այնտեղ փնտրում է հայկական ներկայության հետքերը։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով նրա գծանկարները երբեմն ավելի շատ բան են պատմում, քան երկար պատմագիտական ծանրաշունչ տեքստերը։

Գիծ, բառ ու բան որ շարունակում է ճանապարհը

Լևոն Լաճիկյանի ստեղծագործական ճանապարհն այսօր էլ շարունակվում է։ Նրա արվեստի հետաքրքիր առանձնահատկությունն այն է, որ գծանկարները դուրս են եկել արվեստանոցի ու ցուցասրահի սահմաններից։ Դրանք հայտնվել են թերթերի ու հանդեսների էջերում, գրքերի մեջ, բացիկներում, քաղաքային միջոցառումների պատկերաշարերում և տարբեր մշակութային նախաձեռնություններում։

Այսինքն՝ նրա արվեստը հասել է մարդկանց այնտեղ, որտեղ նրանք սովորաբար արվեստ չեն փնտրում։ Եվ դա, գուցե, ամենակարևոր բաներից մեկն է։

Ճանապարհ՝ բազմաթիվ աշխարհներով 

Եթե փորձենք մի նախադասությամբ բնորոշել Լևոն Լաճիկյանի ճանապարհը, կարելի է ասել՝ նա իր կյանքի ընթացքում տարբեր լեզուներով է խոսել նույն բանի մասին։

Արվեստով՝ մարդու ու քաղաքի մասին։
Գրականությամբ՝ հիշողության մասին։
Լրագրությամբ՝ ժամանակի մասին։
Գծանկարով՝ այն ամենի մասին, ինչը պետք է հավետ մնա։

Այսօր՝ նրա ծննդյան օրը, չէի կարող գոնե այսքանը չասել Լևոն Լաճիկյան մարդու, ընկերոջ մասին:

«Նիդերլանդական օրագրի» մի փոքրիկ, բայց գեղեցիկ ավանդույթ

Լևոն Լաճիկյանի և «Նիդերլանդական օրագրի» ճանապարհներն էլ վաղուց են հատվում։ Տարիների ընթացքում «Նիդերլանդական օրագիրը» պարբերաբար անդրադարձել է նրա ստեղծագործությանը, ցուցահանդեսներին, գրքերին ու մշակութային նախաձեռնություններին։ Այդ կապը, սակայն, միայն հրապարակումներով չի սահմանափակվել։

Վերջին տարիներին ձևավորվել է մի փոքրիկ, բայց մեզ համար շատ սիրելի ավանդույթ․ տարիներ շարունակ օրագիրը հետևել է Լաճիկյանի արվեստին, և տարեվերջյան ամփոփումներում նրա նուրբ ու ինքնատիպ գծանկարներից մեկը օգտագործվել է որպես մշակութային հիշողության և գեղարվեստական ճաշակի խորհրդանիշ «Նիդերլանդական օրագրի» տարվա ամփոփումներում Լևոն Լաճիկյանի գծանկարներից մեկը դարձել է տարվա պատկերային նշանը։

 «Նիդերլանդական օրագրի» ընթերցողների միջոցով ցանկանում եմ շնորհավորել Լևոն Լաճիկյանին ոչ միայն որպես արվեստագետի, արվեստաբանի, լրագրողի կամ մանկավարժի, այլ որպես մարդու, որն իր կյանքի մի մեծ մասը նվիրել է տեսնելու, նկատելու և պահպանելու գործին։

Սիրելի՛ Լևոն,
թող դեռ շատ քաղաքներ լինեն, որոնք սպասում են Ձեր գծին։
Շատ պատմություններ՝ Ձեր բառին։
Շատ մարդիկ՝ Ձեր ուշադրությանը։
Եվ շատ հիշողություններ՝ որոնք դեռ պետք է փրկվեն մոռացությունից։
Ծնունդդ շնորհավոր։
Թող Ձեր ճանապարհը դեռ երկար շարունակվի՝
արվեստի, գրականության և հայկական հիշողության միջով։

Hay Azian

Սիմոն Աբգարյան․ ֆրանսահայ դերասան, որի կյանքում հայկական հիշողությունը դարձավ արվեստի մաս

 ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ

06.09.2026/ խմբագրի սյունակ/ Նիդ.օրագիր

Վերջերս հաճախ է շոշափվում Սիմոն Աբգարյանի (Simon Abkarian) անունը։ Նրա Դը Գոլի կերպարի մասին մեր էջում պատմել է նիդերլանդահայ համայնքի ակտիվ անդամ Ինգա Դրոստը։ Ֆիլմը հաջողությամբ այս օրերին ցուցադրվում է Նիդերլանդներում, Եվրոպական կինոթատրոններում։ Այսօր էլ նրա մասին հաղորդում էր պատրաստել ՇԱՆԹ հեռուստաընկերությունը։ Սիմոն Աբգարյանը ֆրանսահայ դերասան է,, թատրոնի ռեժիսոր և դրամատուրգ , ով հայտնի է ոչ միայն ֆրանսիական, այլև միջազգային կինոյում։ Նա ծնվել է 1962 թվականի մարտի 5-ին Ֆրանսիայի Գոնես քաղաքում, ֆրանսահայ ընտանիքում։ Այսօր՝ 2026-ին, նա 64 տարեկան է։ 

Նրա ստեղծագործական ճանապարհի առանձնահատկությունն այն է, որ Աբգարյանի կարիերան սկզբից էլ չի սահմանափակվել կինոյով․ նրա արվեստի հիմքում թատրոնն է, հայկական ինքնությունը, պատերազմների ու ցեղասպանությունների հիշողությունը և պատմական կերպարների հոգեբանական ուսումնասիրությունը։

Լիբանան․ մանկություն պատերազմի ստվերի տակ

Աբգարյանի մանկության կարևոր մասը կապված է Բեյրութի հետ։ Ընտանիքը նրա մանկության տարիներին տեղափոխվել է Լիբանան, և նա այնտեղ մեծացել է բազմալեզու միջավայրում։ IMDb-ի կենսագրական տվյալների համաձայն՝ նա ֆրանսերեն սովորել է դպրոցում, հայերենը եղել է իր մանկության լեզուներից մեկը, իսկ անգլերենը սովորել է նաև ամերիկյան ֆիլմեր դիտելով։ 1970-ականների կեսերին նա ականատես է եղել Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի։ 

Հետագայում հենց այդ փորձառությունը պիտի կարևոր դեր ունենար նրա արվեստի մեջ․ Աբգարյանի խաղացած բազմաթիվ կերպարների հետևում զգացվում են պատերազմը, բռնությունը, հայրենիքի կորուստը և մարդու հիշողությունը։

Լոս Անջելեսից՝ դեպի ֆրանսիական թատրոնի մեծ բեմ

Երիտասարդ տարիներին նա մեկնել է Լոս Անջելես, որտեղ միացել է հայկական թատերական խմբի, որը ղեկավարում էր Ժերալդ Փափազյանը։ Այնուհետև 1985-ին վերադարձել է Փարիզ և դերասանական կրթությունը շարունակել Ռոբերտ Կորդիեի մոտ։ 

Այստեղ սկսվում է նրա ամենակարևոր թատերական շրջանը՝ համագործակցությունը Արիան Մնուշկինի «Théâtre du Soleil»-ի հետ։ Մոտ ութ տարի նա աշխատել է այս աշխարհահռչակ թատերախմբում՝ խաղալով Հելեն Սիքսուի, Էսքիլեսի և Եվրիպիդեսի ստեղծագործություններում, այդ թվում՝ «Ատրիդներ» շարքում։ 

Աբգարյանի կարիերայի ամենանշանակալի պահերից մեկը 2001 թվականն էր։

Նա խաղաց Ռիչարդ Կալինոսկու «Une bête sur la lune» («Լուսնի վրա մի գազան») պիեսում՝ Իրինա Բրուքի բեմադրությամբ։ Պիեսը պատմում է Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած մարդու կյանքի և հիշողության մասին։

Աբգարյանի խաղը նրան բերեց Ֆրանսիայի թատերական ամենահեղինակավոր մրցանակներից մեկը՝ «Մոլիեր» մրցանակը՝ լավագույն դերասանի համար։ 

Սա պարզապես մասնագիտական մրցանակ չէր։ Հայոց ցեղասպանության թեման ֆրանսիական մեծ թատրոնի բեմում ներկայացնող հայ դերասանի համար այն նաև մշակութային նշանակություն ունեցող իրադարձություն էր։

Հայկական թեման՝ նրա կինոկարիերայի կարևոր գիծը

Աբգարյանը երբեք չի թաքցրել իր հայկական ծագումը և տարբեր առիթներով հանդես է եկել որպես հայկական մշակույթի պաշտպան։

Նրա ֆիլմագրության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունեն Ատոմ Էգոյանի «Ararat» (2002) և Ռոբերտ Քեշիշյանի «Aram» (2002) ֆիլմերը։ 

Նրա ստեղծագործական ճանապարհը հետագայում ևս հաճախ հատվում է հայկական պատմության և սփյուռքի թեմաների հետ։

Միսաք Մանուշյան․ դեր, որը դարձավ հիշողության կրող

2009 թվականին Ռոբեր Գեդիգյանի «L'Armée du crime» («Հանցագործության բանակը») ֆիլմում Սիմոն Աբգարյանը մարմնավորեց Միսաք Մանուշյանին։

Սա նրա ամենանշանավոր կինոդերերից մեկն է։

Մանուշյանի կերպարը հատկապես կարևոր էր, որովհետև խոսքը ոչ միայն հայի մասին էր, այլև Ֆրանսիայի դիմադրության պատմության մեջ ներգրավված հայ ներգաղթյալի մասին։ Կերպարի միջոցով Աբգարյանը ֆրանսիական մեծ էկրան բերեց հայի՝ որպես Ֆրանսիայի պատմության ակտիվ մասնակից և դիմադրության հերոս ներկայացումը։

Ֆիլմը ցուցադրվել է նաև Կաննի փառատոնի շրջանակում։ 

«Casino Royale»․ միջազգային ճանաչում

2006 թվականին Աբգարյանը հայտնվեց Ջեյմս Բոնդի «Casino Royale» ֆիլմում՝ Ալեքս Դիմիտրիոսի դերում։

Այդ դերը նրա համար դարձավ միջազգային կինոաշխարհ մուտք գործելու կարևոր քայլ։ 

Հետագայում նա նկարահանվել է նաև միջազգային նախագծերում, այդ թվում՝ «Yes», «The Cut», «Détention secrète», «MI-5/Spooks», «Kaboul Kitchen» և այլ ֆիլմերում ու սերիալներում։

Դերասանից՝ նաև ռեժիսոր և դրամատուրգ

Սիմոն Աբգարյանը միայն դերասան չէ։ Նա նաև թատրոնի ռեժիսոր և հեղինակ է։ Բեմադրել է, մասնավորապես, Շեքսպիրի «Սիրո աշխատանքի կորուստը», Էսքիլեսի «Տրոյայի վերջին երգը», Շեքսպիրի «Տիտոս Անդրոնիկոսը», ինչպես նաև «Projet Mata Hari» բեմադրությունը։ 

Նրա թատերական գործունեության մեջ կարևոր է նաև կնոջ՝ Կատրին Շոբ-Աբգարյանի հետ ստեղծագործական համագործակցությունը։ 

2020 թվականին նա ստացել է «Մոլիեր» մրցանակ՝ ֆրանսախոս կենդանի հեղինակի և հանրային թատրոնի բեմադրիչի անվանակարգում՝ «Électre des bas-fonds» աշխատանքի համար։ 

Աբգարյանի ստեղծագործական կենսագրության մեջ Մանուշյանը միակ պատմական հայ կերպարը չէ։ Նրա դերերի շարքում կան նաև տարբեր պատմական, պատերազմական և ցեղասպանությունների հիշողության հետ կապված կերպարներ։

Նա խաղացել է նաև «Une histoire de fou» ֆիլմում, որը կապված է Հայոց ցեղասպանության հիշողության, դրա ժխտման և հայկական վրեժի թեմաների հետ։ Ֆիլմը ներկայացվել է Կաննի փառատոնի հատուկ ցուցադրությունների շրջանակում։ 

2026․ Սիմոն Աբգարյանը՝ Շառլ դը Գոլ

2026 թվականը նրա կարիերայի նոր և բավական անսպասելի գագաթնակետերից մեկն է։

Աբգարյանը մարմնավորում է Ֆրանսիայի ազգային հերոս Շառլ դը Գոլին Անտոնեն Բոդրիի երկմասանոց «La Bataille de Gaulle» ֆիլմում։

Առաջին մասը՝ «L'Âge de Fer», ներկայացվել է 2026 թվականի Կաննի կինոփառատոնում՝ մրցույթից դուրս։ 

«Le Monde»-ին տված 2026 թվականի հարցազրույցում Աբգարյանը պատմել է դը Գոլին մարմնավորելու դժվարության մասին։ Հետաքրքիր դրվագներից մեկն այն է, որ դպրոցական տարիներին նրան նույնիսկ «դը Գոլ» մականունն էին տվել։ 

Այսպիսով՝ հայազգի ֆրանսիացի դերասանը 2026-ին մարմնավորում է Ֆրանսիայի պատմության ամենախորհրդանշական ֆրանսիացուն։

Ֆիլմագրության կարևորագույն դերերից մի քանիսը

Ararat — 2002
Aram — 2002
Prendre femme — 2004
J'ai vu tuer Ben Barka — 2005
Casino Royale — 2006
Détention secrète — 2007
L'Armée du crime — 2009, Միսաք Մանուշյան
Kaboul Kitchen — հեռուստասերիալ
Une histoire de fou — 2015
Djam — 2017
Les Hirondelles de Kaboul — 2019
Le Chemin du bonheur — 2021
Notre-Dame, la Part du Feu — 2022
Overdose — 2022
Le Quatrième Mur — 2024
La Bataille de Gaulle — 2026։ 

Ըստ AlloCiné-ի՝ նրա ֆիլմագրությունն արդեն ներառում է մոտ 91 ֆիլմ և սերիալ, իսկ դերասանական գործունեությունը շարունակվում է նաև 2026-ին։ 

Ինչն է Սիմոն Աբգարյանին առանձնացնում

Եթե նրա ամբողջ ճանապարհը մեկ նախադասությամբ պետք է բնութագրել, ապա Սիմոն Աբգարյանը հայկական հիշողությունը ֆրանսիական մշակույթի մեծ բեմ հասցրած դերասաններից է։

Նա  չսահմանափակվեց ֆրանսիական կինոյի երկրորդական կամ բնավորային դերերով,,  նրա ճանապարհը շատ ավելի լայն է:

Հատկանշական է նաև, որ նրա ընտրած կերպարները հաճախ կապված են պատմության, պատերազմի, հայրենիքի, օտարության, հիշողության և արժանապատվության հետ։ Այդ իմաստով նրա հայկական ինքնությունն ու մասնագիտական կերպարը միմյանցից անջատ չեն։

ՇԱՆԹԻ հաղորդումը բավական հետաքրքիր էր ։ Էկրանից այս կողմ էլ զգացվում էր դերասանի պոտենցիալ կարողությունները։ Մի պահ պատկերացրի ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ինչպիսի հզոր կերպար կարող է կերտել նա, եթե առաջարկվի զորավարի մասին ֆիլմում նկարահանվել։ Նա արտաքնապես նույնիսկ շատ նման է  Անդրանիկին։

Եվ հենց այստեղ է Սիմոն Աբգարյանի պատմության ամենահետաքրքիր կողմը․ նա Ֆրանսիայում ծնված հայ է, Լիբանանում մեծացած մարդ, ֆրանսիական թատրոնի խոշոր դերասան և միջազգային կինոյի ճանաչված դեմք, որի ստեղծագործական կենսագրության մեջ Հայաստանը երբեք ամբողջությամբ չի դարձել անցյալ։ Հուսանք, որ մեծ դերասանը մի օր էլ կկերտի Հայ մեծ հայդուկապետի կերպարը։

Hay  Azian 

Ակադեմիկոսը` «Նիդերլանդական Օրագրի» մասին

Մեր մասին գրում են

ԱԲԳԱՐ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Գիտության և մշակույթի ակադեմիկոսների ասոցիացիայի նախագահ

Ժողովուրդների բարեկամության և միասնության միջազգային ասոցիացիայի նախագահ

Տնտեսագիտության գիտությունների դոկտոր, ակադեմիկոս

Զարմանալիորեն համացանցում աչքի զարնեց Նիդերլանդներում հրապարակվող «Նիդերլանդական Օրագիր» էլեկտրոնային թերթը, որի մասին էլ ուզում եմ  կիսվել:

Նիդերլանդահայ համայնքը կարծես մեծ չէ, սակայն «Նիդերլանդական Օրագրի» դերն ու կատարած աշխատանքը շոշափելի  է։ Արդեն 15 տարի շարունակ այն անընդմեջ բարձրաձայնում է հայկական ինքնության ջերմ ներկայությունը Նիդերլանդների հողի վրա։ Թեև համայնքը համեմատաբար փոքր է, այն գործուն է, իսկ «Նիդերլանդական Օրագրի» հարթակը ավելի քան մեկ տասնամյակից ավելի տարիներ ծառայում է որպես հայրենիք–սփյուռք կապի անփոխարինելի կամուրջ։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» (Niderlandakan Oragir / Diary of the Netherlands) ոչ միայն լրատվամիջոց է, այլև ջերմ, հեղինակային ինքնատիպ օրագրային ոճով քրոնիկա, որը արխիվացնում է հոլանդահայ կյանքի ամենօրյա շնչառությունը՝ մշակույթից մինչև քաղաքականություն, գրականությունից մինչև համայնքային նախաձեռնություններ։ Այն վաղուց դուրս է եկել պարզ լրատվամիջոցի շրջանակներից՝ դառնալով հայրենիք–սփյուռք կապի ջերմ, անկեղծ և անփոխարինելի միջնորդ։ Հենց այդ հանգամանքն էլ դրդեց ավելի խորությամբ ուսումնասիրել այս ինքնատիպ լրատվամիջոցի գործունեությունը, որին հիացմամբ հետևում եմ տարիներ շարունակ։

Այս ամենը հնարավոր է դարձել մեկ մարդու՝ Հայ Ազյանի (իսկական անունը՝ Աշոտ Կնյազյան, հայտնի նաև որպես Վահան Ամատունի) նվիրումով։ Լրագրող, խմբագիր, լուսանկարիչ և կազմակերպիչ՝ նա 2008 թվականին «Dear Angel» հոլանդահայ կազմակերպության մամուլի բաժնից սկսած գործունեությունը 2012 թվականի մարտին Օստբուրգ քաղաքում վերածել է անկախ լրատվական աղբյուրի։ Պարբերականը մինչ օրս մնում է անկախ և չֆինանսավորվող՝ ապավինելով հիմնադրի և կամավորների նվիրյալ աշխատանքին։

Այսօր միայն ֆեյսբուքյան հարթակն ունի ավելի քան 50 հազար հետևորդ, իսկ նյութերը տարածվում են նաև սեփական կայքերում՝ nidoragir.com, mamul.am/niderlandakan.oragir և LiveJournal-ում՝ օրական ունենալով հազարավոր ընթերցումներ, հոդվածները հասնում են ոչ միայն հոլանդահայերին, այլև եվրոպաբնակ և հայաստանաբնակ հայերի լայն շրջանակներին ու աշխարհի հայությանը։ Ի դեպ, բազմաթիվ հոդվածներ թարգմանվում են նաև հոլանդերեն, անգլերեն և ռուսերեն։

Հայ Ազյանի անձնական ներդրումը դժվար է գերագնահատել։ Նա ոչ միայն լուսաբանում է համայնքային անցուդարձը՝ միջոցառումներ, գրքերի շնորհանդեսներ, արվեստագետների գործունեություն և Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառումներ, այլև դրանք ներկայացնում է խորությամբ՝ օրագրային ջերմությամբ և պատմական համատեքստով։ Նրա հեղինակությամբ հրապարակվում են վերլուծականներ, օրագրային գրառումներ, պատմահետազոտական շարքեր (օրինակ՝ Ամատունի տոհմի մասին՝ նորահայտ փաստերով և լուսանկարներով), ինչպես նաև գրական հավելվածներ։

Հատկապես արժեքավոր է Հայաստանից թղթակից Նաիրա Գասպարյանի (բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ դոցենտ) ներդրումը, որի նյութերը ստեղծում են կենդանի կապ Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև՝ լրացնելով հարթակի Հայաստան–Սփյուռք երկխոսությունը։ Տարբեր երկրներից ևս կան թղթակիցներ, ինչը հարթակն ավելի բազմաբովանդակ և հետաքրքիր է դարձնում։

«Նիդերլանդական Օրագրի» ներդրումը սփյուռքահայ կյանքում անգնահատելի է։ Այն ծառայում է որպես ժամանակագրական արխիվ՝ փաստագրելով հոլանդահայ համայնքի ինտեգրման ընթացքը հոլանդական հասարակության մեջ և միաժամանակ պահպանելով հայկական ինքնությունը։ Գրական հավելվածները, պատմական նախագծերը և համայնքային նախաձեռնությունների ընդգծումը նպաստում են սփյուռքի համախմբմանը և ազգային ինքնության պահպանմանը։

Անկախությունն ու անձնական ոճը դարձնում են այն ոչ թե պարզապես լրատվամիջոց, այլ վստահելի ընկեր, որը հիշեցնում է իր կարգախոսը՝ «մենք հզոր ենք միասին»։

Նիդերլանդական Օրագրի առավելությունները սփյուռքյան այլ մեդիայի համեմատությամբ

Այսօր (2026 թ.) «Նիդերլանդական Օրագիրը» համարվում է սփյուռքահայ ամենաակտիվ հարթակներից մեկը, հատկապես փոքր համայնքների մակարդակում։ Այն շարունակում է գրեթե ամենօրյա թարմացումներ ապահովել՝ պահպանելով իր յուրահատուկ ձեռագիրը և ընթերցողի հետ կենդանի կապը։

Առաջին հերթին այն առանձնանում է իր օրագրային մատուցման ոճով։ Մինչդեռ շատ սփյուռքային լրատվամիջոցներ գործում են չոր լրատվական կամ քաղաքականացված ձևաչափով, «Նիդերլանդական Օրագիրը» ներկայացնում է նյութերը անձնական, ջերմ և վերլուծական մոտեցմամբ՝ համադրելով փաստը, մեկնաբանությունը և մարդկային շունչը։

Երկրորդ կարևոր առավելությունը անկախությունն է։ Շատ սփյուռքային հարթակներ կապված են կազմակերպությունների կամ հովանավորների հետ, մինչդեռ «Նիդերլանդական Օրագիրը» մնում է չֆինանսավորվող և ազատ՝ ապահովելով առավել օբյեկտիվ և անկողմնակալ լուսաբանում։

Երրորդը՝ խորությունն ու մշակութային ուղղվածությունը։ Այն չի սահմանափակվում լուրերով, այլ առաջարկում է վերլուծական հոդվածներ, գրական հավելվածներ, պատմական նախագծեր և արվեստի ներկայացումներ՝ դառնալով ոչ միայն լրատվամիջոց, այլև մշակութային հարթակ։

Չորրորդ՝ Հայաստան–Սփյուռք կենդանի կապը։ Հարթակը կանոնավոր կերպով հրապարակում է նյութեր Հայաստանից ու այլ երկրներից՝ ապահովելով երկկողմանի տեղեկատվական հոսք և ամրապնդելով համահայկական միասնականությունը։

Հինգերորդ՝ ինտերակտիվությունն ու օպերատիվությունը։ Սոցիալական ցանցերում ակտիվ ներկայությունը, ընթերցողների հետ փոխադարձ կապը, թեմատիկ քննարկումները, տեսանյութերն ու ուղիղ եթերները ստեղծում են կենդանի մեդիա միջավայր։

Վեցերորդ՝ երկարակեցությունն ու արխիվային արժեքը։ 2008 թվականից սկսած և 2012-ից անկախ ձևաչափով շարունակվող գործունեությունը ձևավորել է հարուստ փաստագրական բազա, որը կարևոր նշանակություն ունի համայնքային հիշողության պահպանման համար։

Համեմատական առումով՝ ֆրանսիական Carnet Franco-Arménien-ը ոճով մոտ է, սակայն «Նիդերլանդական Օրագիրը» առավել վերլուծական և անհատական է, իսկ ամերիկահայ խոշոր հարթակների համեմատ՝ ավելի խորքային և ոչ քաղաքականացված։ Եվրոպական այլ համայնքային էջերը հիմնականում սահմանափակվում են միջոցառումների լուսաբանմամբ՝ զուրկ լինելով նման ամբողջական և «օրագրային» մոտեցումից։

Եզրակացություն

«Նիդերլանդական Օրագիրը» ապացուցում է, որ որակը և գաղափարական ամբողջականությունը կարող են փոխհատուցել մեծ մեդիաներին բնորոշ ծավալը։ Այն ոչ թե մրցակցում է մեծ հարթակների հետ հոդվածների քանակով, այլ գերազանցում է նրանց խորությամբ, անկեղծությամբ և նվիրվածությամբ։

Այն ոչ միայն լուսաբանում է սփյուռքահայ կյանքը, այլև հարստացնում այն՝ հյուսելով Հայաստան–Սփյուռք կապի ամուր թելեր և պահպանելով հայկական ինքնությունը։

Հենց այս բացառիկ հատկանիշներն են դարձնում «Նիդերլանդական Օրագիրը» սփյուռքահայ կյանքի կարևոր, վստահելի և անփոխարինելի հարթակ։

«Գործարար» Հունվար-օգոստոս, հմ. 298-303 2026թ.

----------------------------

Նիդերլանդական օրագրի կողմից.- Հաճելի և պատվաբեր է, երբ «Նիդերլանդական օրագրի» գործունեությունն ու անցած ճանապարհը գնահատվում են ոչ միայն մեր ընթերցողների, այլև միջազգային մտավոր ու մասնագիտական շրջանակների կողմից։

Այս հոդվածի հեղինակն է Գիտության և մշակույթի ակադեմիկոսների ասոցիացիայի նախագահ, Ժողովուրդների բարեկամության և միասնության միջազգային ասոցիացիայի նախագահ, տնտեսագիտության գիտությունների դոկտոր, ակադեմիկոս Աբգար Հայրապետյանը։

Առանձնահատուկ հաճելի է «Նիդերլանդական օրագրի» մասին նրա հոդվածը կարդալ Ռուսաստանում լույս տեսնող, Վահրամ Բեկչյանի խմբագրությամբ հրատարակվող բազմատիրաժ, երկլեզու միջազգային «Գործարար» ամսագրում։

Մեզ համար սա պարզապես հերթական հրապարակում չէ։ Այն վկայությունն է, որ տարիների ընթացքում Նիդերլանդների հայ համայնքի կյանքը ներկայացնող անկախ հայկական լրատվամիջոցը կարողացել է դուրս գալ իր անմիջական շրջանակներից և արժանանալ միջազգային ուշադրության։

Շնորհակալ ենք ակադեմիկոս Աբգար Հայրապետյանին՝ «Նիդերլանդական օրագրի» աշխատանքը գնահատելու և այն իր ընթերցողներին ներկայացնելու համար, ինչպես նաև «Գործարար» ամսագրի խմբագրությանը՝ մեր մասին հրապարակում պատրաստելու և տարածելու համար։

«Նիդերլանդական օրագիր» —Նիդերլանդների հայ համայնքի կյանքը, նորությունները, մշակույթը, պատմությունն ու հասարակական անցուդարձը՝ մեկ հարթակում։

Нидерландский дневник как уникальный и независимый голос армянской диаспоры и культурное звено в Европе

Удивительным образом в интернете мне попалась электронная газета «Нидерландский дневник», издаваемая в Нидерландах, о которой и хочу поделиться.

Армянская община Нидерландов, казалось бы, не велика, однако роль и деятельность «Нидерландского дневника» ощутимы. Уже 15 лет подряд он непрерывно подчеркивает теплое присутствие армянской идентичности на нидерландской земле. Несмотря на сравнительно небольшую общину, она активна, а платформа «Нидерландского дневника» более десяти лет служит незаменимым мостом между Родиной и Диаспорой.

«Нидерландский дневник» (Niderlandakan Oragir / Diary of the Netherlands) — это не просто средство массовой информации, а теплая, авторская хроника с уникальным дневниковым стилем, архивирующая повседневное дыхание жизни армян Нидерландов — от культуры до политики, от литературы до общественных инициатив. Он давно вышел за рамки обычного СМИ, став искренним и незаменимым посредником между Родиной и Диаспорой. Именно это побудило меня глубже изучить деятельность этого самобытного медиа, за которым я с восхищением наблюдаю уже многие годы.

Все это стало возможным благодаря преданности одного человека — Ай Азяна (настоящее имя — Ашот Князян, также известный как Ваган Аматуни). Журналист, редактор, фотограф и организатор, он начал свою деятельность в 2008 году с пресс-отдела нидерландской армянской организации «Dear Angel», а в марте 2012 года в городе Остбург превратил ее в независимый информационный источник. Издание по сей день остается независимым и не финансируется, опираясь на самоотверженный труд основателя и волонтеров.

Сегодня только страница в Facebook насчитывает более 50 тысяч подписчиков, а материалы распространяются также через собственные сайты — nidoragir.com, mamul.am/niderlandakan.oragir и LiveJournal, ежедневно набирая тысячи просмотров. Публикации доходят не только до армян Нидерландов, но и до широкой аудитории армян Европы, Армении и всего мира. Кстати, многие статьи переводятся также на нидерландский, английский и русский языки.

Личный вклад Ай Азяна трудно переоценить. Он не только освещает жизнь общины — мероприятия, презентации книг, деятельность деятелей искусства, акции памяти Геноцида армян, — но и представляет их с глубиной, дневниковой теплотой и историческим контекстом. Под его авторством публикуются аналитические материалы, дневниковые записи, историко-исследовательские серии (например, о роде Аматуни — с новыми фактами и фотографиями), а также литературные приложения.

Особенно ценен вклад корреспондента из Армении Наиры Гаспарян (кандидат филологических наук, доцент ЕГУ), чьи материалы создают живую связь между Арменией и Нидерландами, усиливая диалог Родина–Диаспора. Также есть корреспонденты из разных стран, что делает платформу более разнообразной и интересной.

Вклад «Нидерландского дневника» в жизнь армянской диаспоры трудно переоценить. Он служит хронологическим архивом, фиксируя процесс интеграции армянской общины в нидерландское общество и одновременно сохраняя армянскую идентичность. Литературные приложения, исторические проекты и освещение общественных инициатив способствуют консолидации диаспоры и сохранению национальной самобытности.

Независимость и индивидуальный стиль делают его не просто СМИ, а надежным другом, напоминающим о своем девизе: «Мы сильны вместе».

Преимущества «Нидерландского дневника» по сравнению с другими диаспорными медиа

На сегодняшний день (2026 г.) «Нидерландский дневник» считается одной из самых активных армянских диаспорных платформ, особенно на уровне малых общин. Он продолжает обеспечивать почти ежедневные обновления, сохраняя свой уникальный стиль и живую связь с читателем.

Прежде всего, он выделяется своим дневниковым стилем подачи. В то время как многие диаспорные СМИ работают в сухом новостном или политизированном формате, «Нидерландский дневник» представляет материалы с личным, теплым и аналитическим подходом, сочетая факт, комментарий и человеческое дыхание.

Второе важное преимущество — независимость. Многие диаспорные платформы связаны с организациями или спонсорами, тогда как «Нидерландский дневник» остается нефинансируемым и свободным, обеспечивая более объективное и беспристрастное освещение.

Третье — глубина и культурная направленность. Он не ограничивается новостями, а предлагает аналитические статьи, литературные приложения, исторические проекты и художественные обзоры, становясь не только СМИ, но и культурной платформой.

Четвертое — живая связь Родина–Диаспора. Платформа регулярно публикует материалы из Армении и других стран, обеспечивая двусторонний информационный поток и укрепляя общеармянское единство.

Пятое — интерактивность и оперативность. Активное присутствие в социальных сетях, обратная связь с читателями, тематические обсуждения, видеоматериалы и прямые эфиры создают живую медиасреду.

Шестое — долговечность и архивная ценность. Деятельность, начатая в 2008 году и продолжающаяся в независимом формате с 2012 года, сформировала богатую документальную базу, имеющую важное значение для сохранения коллективной памяти общины.

В сравнительном плане французский Carnet Franco-Arménien близок по стилю, однако «Нидерландский дневник» более аналитичен и персонализирован, а по сравнению с крупными армяно-американскими платформами — более глубок и менее политизирован. Другие европейские общинные страницы в основном ограничиваются освещением мероприятий, не обладая подобным целостным «дневниковым» подходом.

Заключение

«Нидерландский дневник» доказывает, что качество и идейная целостность могут компенсировать масштаб, присущий крупным медиа. Он не конкурирует с ними по количеству публикаций, но превосходит их глубиной, искренностью и преданностью делу.

Он не только освещает жизнь армянской диаспоры, но и обогащает ее, сплетая прочные нити связи Родина–Диаспора и сохраняя армянскую идентичность.

Именно эти уникальные качества делают «Нидерландский дневник» важной, надежной и незаменимой платформой в жизни армянской диаспоры.

АБГАР АЙРАПЕТЯН
Президент Ассоциации академиков науки и культуры
Президент Международной ассоциации дружбы и единства народов
Доктор экономических наук, академик

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք

 Գագիկ Անտոնյանը ոչ միայն փորձառու ու վաստակաշատ լրագրող է, այլև գրող ու հրապարակախոս, որի ստեղծագործություններում առանձնահատուկ տեղ ունեն մարդկային ճակատագրերը, կյանքի տարբեր դրսևորումներն ու ժամանակի հետ առերեսվող մարդը։ Լրագրողը պատմում է այն, ինչ տեսնում է, իսկ գրողը՝ այն, ինչ տեսածի ու ապրածի խորքում զգում է։ Լրագրությունը մարդուն սովորեցնում է լսել, նկատել ու հարցեր տալ, իսկ գրականությունը՝ այդ ամենի մեջ տեսնել մարդու հոգին, լռությունը, ցավն ու չասված խոսքը։

Գագիկ Անտոնյանի ստեղծագործական ճանապարհը այս երկու աշխարհների հետաքրքիր հանդիպումն է։ Տարիների լրագրողական փորձը նրան տվել է մարդկանց, նրանց ճակատագրերն ու կյանքի բազմաթիվ պատմություններ տեսնելու հնարավորություն, իսկ գրողն այդ ամենը վերածում է գեղարվեստական խոսքի՝ երբեմն խոհական, երբեմն հուզական, բայց միշտ մարդկային։

Գրողի համար պատմվածքը  մարդու հոգու մի փոքրիկ պատուհան է, որի միջից ընթերցողը կարող է տեսնել իրեն, իր ապրումները, իր հիշողություններն ու երբեմն՝ իր չասված խոսքերը։

Այսօր «Նիդերլանդական օրագիրը» իր գրական էջում հյուրընկալում է Գագիկ Անտոնյանին՝ ներկայացնելով նրա մեզ ուղարկած երկու պատմվածքները։

Հրավիրում ենք մեր ընթերցողներին կարդալու, զգալու և, գուցե, այդ պատմությունների հերոսների մեջ գտնելու մի ծանոթ հայացք, մի վաղուց մոռացված զգացում կամ սեփական կյանքի մի փոքրիկ դրվագ։

ՉՈԹՌԱՇԵՆՑԻՔ ՊԱՇՏՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ՏԱՆՈՒՏԵՐԻՆ

Չոթռաշենում տանը, փողոցում, եկեղեցում, գոմում ու ցախանոցում, նույնիսկ այն տեղերում, որտեղ վաղուց ոչ Աստված կա, ոչ էլ հույս, մարդիկ աղոթում են իրենց գյուղապետի արևշատության համար։
Զարմացա։
Մի՞թե հայոց արգանդը չի ցամաքել, և մեր երկրում ազնիվ ու ժողովրդաշահ պաշտոնյաներ դեռ կան։
Հաջորդ օրը Չոթռաշենում էի։
Գյուղը կախված էր ձորի եզրին՝ ինչպես տխուր միտքը՝ խառը գլխում։ Գլուխը սարերի մեջ էր, ոտքերը՝ ջրի, հոգին՝ պարտքերի, սիրտը՝ վախերի։
Կիսաքանդ եկեղեցին լեփ-լեցուն էր։ Մարդիկ ծնկաչոք էին։ Բայց նրանց հայացքը վերև չէր, այլ ինչ-որ անտեսանելի կենտրոնի, որը, հավանաբար, գյուղապետարանի ուղղությամբ էր։
Քահանան խաչակնքեց, ու աղոթքը սկսվեց.
— Հայր մեր, որ երկինս ես, մեր գյուղապետին պահիր ու պահպանիր։ Տուր նրան այնքան, որքան կարող է տանել, մեզ՝ այնքան, որքան կարող ենք գոյատևել։ Թող նա աճի, մենք՝ հարմարվենք։ Թող նա ուտի, մենք հավատանք, որ կշտանում ենք։ Երկար կյանք տուր նրան, որ գլխներիս տիրություն անի։ Մենք մեր գլխին ուրիշ տեր չենք ուզում։ Ամե՜ն։
Աղոթքն ավարտվեց։
Մոտեցա մարդկանց՝ գյուղապետի մեծագործությունների մասին իմանալու։ Ոչ ոք չխոսեց։ Քահանայի մի շարժումով՝ կին ու տղամարդ, ահել ու ջահել, շտապ բարձրացան եկեղեցու բակում կայանած ավտոբուսները, որոնք ծուխ արձակելով հեռացան։
Ո՞ւր՝ չիմացա։
Մտամոլոր ման եկա գյուղում։ Մարդ-արարած չկար։ Փողոց կոչվող արահետներով մի քիչ վեր ելա, մի քիչ վար իջա, մինչև մի տան պատի տակ, տաք աթոռին նստած, արևկող անող մի ծերուկ տեսա։
— Բարի լույս, պապի,— բարևեցի,— լրագրող եմ, ուզում եմ Ձեր գյուղապետի գործունեությունը լուսաբանել։
Ծերունին սկզբում ոչ մի բառ չասաց։ Հետո բեղերը ոլորեց ու ցանկապատի վրայից կանչեց.
— Սաթո՜, հե՜յ, Սաթո՛, մի էն արաղի շտոփը սուփրին դիր։ Արի, քո մատա՜ղն ըլեմ, էս սհաթիս գեղըմըս իսան չես գտնի։ Ինչ իմանալ կուզես՝ չիմնու պատասխանը կտամ, էլ դեսուդեն ընկնիլ մի՜։
Երբ մի թասով «բարլիս» ասաց, բեղի ծայրից հոտ քաշեց ու ինձ նայեց։
— Ասում ես՝ գեղացիք ինչի՞ են աղոթքն անում մեր տանուտերի համա՞ր։ Ասեմ։ Բա չասե՞մ։ Ուստի՝ մեր տանուտերը մեր տանուտերն ա, ուրիշինը չի՜։ Ուրիշն իրա լավը մեզ տալ չի։ Դրա համար աղոթքն ենք անում, որ երկար ապրի, որ գլխներիս տիրություն անի։ Մեր գեղը տանուտեր շատ ա տեհել, համա սրա նմանը չի տեսել։
— Իսկ ինչո՞վ է արժանի այդքան սիրո։
Պապը նորից բեղերը ոլորեց։
— Աչքաբաց տղայա՜։ Գյուղի ջրատար խողովակները գետնի տակից հանել, տարել, գազալցակայանի վրա օգտագործել ա։ Հետո էլ հանդամաս չմնաց՝ իրանով արեց։ Մի տեղ վիշկա պիտի դնեին, էդ հողն էլ վռազ իրանով արավ։ Էդ հողերից գեղի բյուջեն կոպեկ չի մտնում։ Որ մինն ասեմ, որը թողամ... Բա ի՞նչ անի, թողա՝ ուրի՞շն անի։
Մի պահ սպասեցի, որ պապը ծիծաղի։ Չծիծաղեց։
— Իսկ գյուղի համա՞ր, վերջապես, նա ի՞նչ լավ բան է արել։
Պապը մի թաս էլ ներս գցեց։
— Ասում ես՝ լավ բան... Հա՜։ Ութ տարվա մեջ լուսավորություն տվուց մեր փողոցին։ Հիմի մենակ մի սյուն է մնացել, մի լիս ա պեծին տալիս, բայց ժամանակին շատ էին։ Հետո մի 10–110 մետր ասֆալտ անել տվուց։ Օրեր եդը ասֆալտը թրիքի, ցեխի մեջ կորա՜վ, անդարձ գնա՜ա՜ց...
— Իսկ ինչո՞ւ են նրան Մոզանբեկ ասում։
Պապը ժպտաց։
— Մեր գեղի նախկին գյուղապետերը «բեկեր» են եղել։ Մեկը՝ Ասլիբեկ, մյուսը՝ Սարիբեկ, Ղարաբեկ, Ուլանբեկ, Թալանբեկ... Էս մեկի անունում «բեկ» չկար, բայց մարդը պիտի բեկ լիներ։ Մի անգամ էլ գնացել ա Մոզամբիկ։ Էդ օրվանից գեղացիք անունը կնքեցին՝ Մոզանբե՜կ։
Հարցրի՝ ժողովրդի սերը վայելող այս բեկը տոկոսային ի՞նչ հարաբերությամբ է գործում՝ որքա՞նն է իրենը, որքա՞նը՝ գյուղինը։
Պատասխանը շշմեցուցիչ էր.
— Իննսունինը ամբողջ իննսունինը տոկոսը՝ իրան, զրո ամբողջ զրո մեկը՝ գեղին։
— Եվ աղոթո՞ւմ են նրա համար,— զարմացա։
— Բա ինչ անենք,— հանգիստ պատասխանեց պապը։— Մարդիկ համոզված են, որ հաջորդ բեկը զրո տոկոսով է ծառայելու։ Հիմա Մոզանբեկը պալատնի ա կառուցում։ Ողջ գյուղը լծված ա էդ գործին։ Առավոտը նախ ժամ են կոխում, աղոթն անել տալիս գյուղապետի արևշատության համար, հետո գնում պալատի վրա չալիշ գալու։ Իրիկունը մաշնեքով հետ են բերում, էլի աղոթում են, հետո տուն են գցում, որ հանգստանան՝ մինչև առավոտ։
Վերջապես պապն ինձ ճանապարհ դրեց։
Նրա տան կից փողոցում, ցեխի ու թրիքի հաստ շերտի տակ, ասֆալտի հետք նկատեցի։ Մի կողմում էլ մի լուսասյուն էր մնացել, որի լամպը պեծին էր տալիս։
— Պապի,— ասացի,— երևում է՝ գյուղապետը քեզ շատ է հարգում։ Բյուջեի էդ զրո ամբողջ զրո մեկ տոկոսից մի մասն էլ քո տան մոտակայքում է ծախսել։
Պատասխանն անմիջական էր.
— Հարամ լակոտն էդքանն էլ չանե՞ր։ Էս տանն ա ծնվել, մեծացել։ Մենք էլ, ոչ բարով, իրա ծնողնին ենք դեռ։ Մեզ էլ էստեղ ա թողնում... որպես հուշարձան։
Ետդարձի ճանապարհին դառն էին մտքերս։
Ամեն երկրում տերն ու տիրականը ժողովուրդն է։ Իսկ մենք տեր ենք միայն մեր սեփական դժգոհությանը։
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Ո՞ւմ էին մի կտոր հաց տվել

Մայրուղով սուրում էր գերթանկարժեք մի մեքենա։
Ուղևորները չէին զգում ո՛չ դարուփոսերը, ո՛չ էլ ակնակիր խավարը։
Մեքենան փափուկ էր, լուսարձակները՝ հզոր։ Երկուսով էին՝ հանրաճանաչ վարորդն ու նրա բարկաճայթ կինը։
Անուններ չուզեք։ Գաղտնիք է... Կատակ արի։ Հարկ չկա պատմությունը ծանրաբեռնել, հետն էլ՝ օտարածին անուններով։ Հազարավորների մեջ նրանց կճանաչեք։ Շունը պոչը ոնց պտտի՝ նմաններին կկպչի։
Հնչեց հեռախոսազանգ.
— Բարաջողում։ Էս ո՞ւր ես։ Անվտանգությունից են հարցնում։
Մեքենայից պատասխանեցին.
— Նո՞ր չէին մեզ մոտ։ Ինչքան ուզեցին՝ տվինք։ Էլ ի՞նչ են ուզում։
— Ուղղորդել են։ Ասում են՝ ո՞նց եք թողել քաղաքապետարանի մոտ ձիանոց կառուցեն... Մեր շենքը հուշարձան է, քսան մետրից մոտիկ ոչինչ չի թույլատրվում կառուցել։ Օրենք է։
— Դուք եք ասել՝ «Օրենք է, որ օրենքը շրջանցենք»։ Դե, մենք էլ սազացրել ենք։ Դուք ևս հավանություն տվիք, ինքնագլուխ չարի՜։
— Տեղյակ չեմ, կլյաուզնիկի մեկը։ Արձակուրդում եմ եղել, ստորագրությունս չկա՜։ Նստեցնելը քիչ է, քեզ կախել է պետք... Տո՛ւ, տո՛ւ, տո՛ւ...
Վարորդի սիրտն արագ բաբախեց, արյունը գլուխը տվեց։ Հայհոյեց.
— Ես քո հոր հոգին, ծառան քոքին...
Ու ամբողջ ուժով հուպ տվեց արագության ոտնակին։ Մեքենան մռնչաց։ Ակնթարթ անց սլանում էին անդունդի վրայով։
Կինը հասցրեց հարցնել.
— Էն կե՞ղտն էր։
Անդունդի եզրին մեքենան հանդիպեց մի բլրի, որ չգիտես ինչու դարերով անշարժ ցցվել էր իր իսկ տեղում։ Հետո սկսվեց գլորվելով գահավիժումը։ Յոթ շրջապտույտից հետո նրանց առջև ծառացավ դարավոր կաղնին, որն իր կրծքին ընդունեց մի ծանր հարված և ճղատումների ու ճարճատյունների ճիգով կանգնեցրեց մեքենան։
Հաստատ՝ Աստծո մատը խառն էր։
Այլապես ինչո՞ւ գլորվեցին յոթ անգամ։ Որովհետև ութերորդից հետո մի այլ անդունդ էր, որի հատակով հոսում էր փրփրաբաշ գետը։ Որովհետև իմ հերոսներն այս կյանքում դեռ այնքան կարևոր արարումներ պիտի անեին։
Որոշ ընթերցողներ գուցե հենց այստեղ կդադարեցնեն կարդալը՝ մի պարզ բան կռահելով. եթե ողջ են մնացել, ուրեմն ձորից դուրս կգան։ Էլ ինչո՞ւ աչք քոռացնել։
Բայց առաջարկում եմ մինչև վերջ կարդալ։ Իմ հերոսներն արժանի են նման վերաբերմունքի։
Ամեն ոք կարող է դասեր քաղել թռփոշ ապրելու հնարի մասին /հասկացեք՝ հունարի/, իմաստնանալ՝ ըմբռնելով, թե ինչպես կարելի է առոք-փառոք, պատվավոր բարձրության վրա ապրել մերկ ու թշվառ, խեղճ ու տկլոր հայրենակիցների մեջ։
Ես պատմում եմ մերօրյա կյանքի ռիթմին համահունչ ապրող ռիթմիկ մարդկանց մասին։ Ոչինչ չեմ հնարում։
Նրանց կյանքից դեպքերն ու եղելությունները, որոնց դուք կտեղեկանաք մի քանի րոպեի ընթացքում, տարիների իմ դիտարկումների արդյունքն են։ Դրանք կկլանվեն նույն արագությամբ, ինչ արագությամբ մայր հողն է կլանում լճակից դուրս ելած բադիկի փետուրից կաթող ջրի կաթիլը։
Ծառին բախվելուց հետո տիրեց լռություն։ Մարդուկին շոկի մեջ էին։ Վերջապես ուշքի եկան, սարսափած իրար նայեցին։ Էս ի՞նչ հրաշք էր՝ ողջ են մնացել։ Հասկանո՞ւմ եք՝ կենդանի են։ Ինչպե՜ս է կյանքը կախված մեկ ակնթարթից։
Ամուսինը ծխախոտ վառեց։ Կրակայրիչի լույսի տակ նայեց կնոջը։ Նրա քթին էլ արյուն չկար։ Ծխի ամպերը հաճախակիացրեց։
Կինը հազկրտաց ու թափ առավ.
— Մի մխի... Ասա՝ ի՞նչ ենք անելու։
Մարդը մի կերպ դուրս եկավ մեքենայից, փորձեց մայրուղի ելնող մի արահետ գտնել։ Սոսկալի խավար էր։ Երկնքում միայն մի աստղ էր անորոշ հեռվում փայլփլում՝ թիթեռնիկի թևերի պես։ Անդունդից լսվում էր խենթ գետի թշշոցը։ Մտածեց. «Այ թե ձկների կեր էինք դառնալու»։ «Խոշոր պլանով» հասկացավ անելանելի վիճակը։ Ետ դարձավ՝ փորուփոշման։ Կինը նրան էր նայում։ Բայց ի՞նչ ասեր։
— Հը, խոտի դեզ հո չես՝ ի՞նչ ես պպշկվել։ Պարոն, մի բան ասացե՜ք...
Պարոնն ասաց.
— Ճանտրակուլի վիճակ։ Սատանեն էլ պոզերը ցցած դուրս գա՝ բան չի կարա։ Ճամփա չկա, ճարուիլլաջ չկա՜։ Լուսանա՝ մի բան կանենք։
Կինը չհամբերեց.
— Այ տրեխավոր անճարակ, ձիաուժդ հերիքում է սրա-նրա կնկան մերկացնես, հա՞...
Մարդը, որ ուսումնասիրել էր համատեղ կյանքի նրբությունները, զգաց, որ կնոջ լեզվի քորն սկսվեց։ Եվ որպեսզի ակունքներում չգլգլան նրա մայրենի լեզվի ջրերը, համակերպությամբ «օ՜ֆ» արեց ու ինքնատիրապետման ճիգով սլլացրեց.
— Այ կնիկ, սաղ հեչ... Էս ո՞ւմ էինք մի կտոր հաց տվել...
Կինը մի պահ լռեց։ Հետո աչքերը ոլորեց։ Պառավ ծտին ծղոտո՞վ կխաբես։ Ու շանթախաղաց հայացքով վրա տվեց.
— Ասա, որ չես ուզում գլխիդ զոռ տաս, որ գլուխդ էլ խելքիդ զոռ տա։ Էս ձորում ենք մնալու, հա՜։
Ամեն հայ գիտի «մի կտոր հաց տալու» մոգական երևույթի մասին մեր ժողովրդին հատուկ ակնածալից վերաբերմունքը։ Ով օգնության ձեռք է մեկնել մոտիկին, խեղճին ու տկարին, երկրի ու երկնի վրա անհետևանք չի կորչում։ Մի լավ օր փորձանքից քեզ անպայման ազատում է։ Մի խոսքով՝ ինչպես ժողովուրդն է ասում՝ լավությունն արա, ջուրը գցիր, մի տեղ դուրս կգա։ Մնում է միայն լինել կամեցող, նվիրատու, մի խոսքով՝ «հաց տվող»։ Բայց արդյո՞ք նրա ամուսինն այդպիսին էր։ Նրա մտքի ծանծաղ հորիզոնում վեր հառնեցին ամուսնու եսակենտրոն, գծուծ էությունը։
Խարույկը մեղմ հովից էլ բորբոքվում է։ Բորբոքվեց.
— Այ ողորմելի, մի կտոր հաց դու ո՞ւմ ես տվել։ Ես նման բան չեմ հիշում։ Ու զարմանում եմ, որ քեզ նման ավազակը փորձանքից ազատվել է։
Էստեղ ոչ մի տղամարդ չէր դիմանա։ Անմիջապես վրա բերեց.
— Չանածեծոցին վերջ։ Մի կտոր հաց տվել-չենք տվել, իհարկե տված կլինենք, կարևոր չէ։ Կարևորը՝ փրկված ենք։ Ու երեսով տվեց, որ կնոջ պատճառով «իրենք շան փայ» էին դառնալու։
Նույն օրվա առավոտյան կինն իրեն արթնացրել ու հայտնել էր, որ ընկերը մահացել է, թաղմանը գնալ է պետք։ Անկողնում մռլտացել էր. «Եթե մի մարդ մահացել է, էլ ի՜նչ ընկեր»։ Կինը համաձայնել էր։ Մեռածն էլ ի՞նչ ընկեր։ Բայց հիշեցրել էր, որ մեռածի կինը դեռ չի մեռել, նա իր վերադասն է նախարարությունում։ Ճարահատ՝ թաղման։ Վերադարձին էլ այս «օղբաթ» պատահեց։
Ամուսինը պահեստարանից վերցրեց կոնյակի շիշն ու դուրս եկավ մեքենայից։ Թիթեռնիկի թևերի պես փայլփլող աստղի տակ բացեց կոնյակի շիշը, մի քանի ումպ արեց, ծխախոտ վառեց և ընկավ նիրհուն երանության մեջ։
Երբ շիշը կրկին մոտեցրեց բերանին, հիշեց կնոջ ձաղկող խոսքը. «Դու ո՞ւմ ես մի կտոր հաց տվել»։ Սկսեց մտորել։ Ուզեց հիշել որևէ դեպք, թե ում է մի կտոր հաց տվել։ Երկար մտածեց։ Չէ։ Ոչինչ չէր ստացվում։ Գոնե մի դեպք հիշեր։ Սրտի արվարձաններում ոչ մի աղքատ, հացի կարոտ մարդ տեղ չէր ունեցել։ Ահա, հիշում էր իր կյանքի ամեն մի մանրուք՝ սկսած մանկության օրերից։ Դեռ տասներեք տարեկան էր։ ԽՍՀՄ-ի երանելի օրերն էին։ Գյուղում լուր տարածվեց, թե խանութում «կոնփետ» /շոկոլադ/ են ստացել։ Մորը խանութ տարավ։ Երբ հերթը իրենց հասավ, վաճառողը հայտարարեց.
— Ապրանքը հատա՜վ։
Բայց ուշիմ աչքերը տեսել էին, թե ինչպես «խանութի մարդը» մի արկղ շոկոլադ տակառի ետևը «պառտակեց» /թաքցրեց/։ Մութն ընկնելուն պես իրենց գոմից իշուկին հանեց, եկավ խանութի հետևի փոքրիկ պատուհանիկի տակ /մեջով մի կատու հազիվ անցներ/, բարձրացավ իշուկի մեջքին, նեղ անցքով «ճլպստաց» ներս։ Հասավ տակառին։ Գտավ երազային քաղցրության «կանփետը»։ Նույն ճանապարհով էլ ետ՝ իշուկի մեջքին։ Ճարպիկն էր։ Այնքան, որ մինչև տուն մի արկղ շոկոլադը «ջիբից» հանեց՝ փորը լցրեց։
Վարդամատն առավոտը դեռ չէր բացվել, երբ մեղրանման քնից բոթբթելով արթնացրին։ Հոր ուսի վրայով տեսավ վաճառողի կարմիր դեմքը, միլիցիոների կարմրերիզ գլխարկը։ Նրանք եկել էին իր փորում անհետացած շոկոլադի թղթերի հետքով, որ անփույթ թափել էր տունդարձի ճանապարհին։ Հոր ապտակը նպատակային էր։
Հետագայում կյանքի ապտակներն էլ հլու-հնազանդ ընդունում էր։ Ի՞նչ պիտի անեին դպրոցական լակոտին։ Ասացին.
— Էլ նման բան չանես։
Ասաց.
— Չեմ անի։
Բաց թողեցին, որ աճող ցլիկը արձակ հանդերում տրտինգ տա։ Բաց թողեցին, որ հարևանների հավուճիվը ընկեր-լակոտների հետ ուտի։ Ձվերից հետո ձիերի հերթը հասավ։
Անհուսալիին լծելու /հասկացեք՝ խելոքացնելու/ նպատակով քաղաքի շուկայում կանգնեցրին.
— Մեր յուղուպանիրը վաճառիր՝ մարդ դարձիր։
Մի օր աղվեսի դեմքով մի մարդ եկավ։ Գյուղի հանդերում աղվես տեսել էր։
— Տղա ջան, իմացիր՝ ձեր գեղումը ձի ծախող չկա՞։ Ձիան եմ ուզում։
Էլ ի՞նչ գյուղ, որ ձի չունենա։ Խոստացավ՝ ինքն իր ձեռքով կբերի։
Հաջորդ օրը գրպանները լցրեց ձի վաճառելու ցանկություն չունեցող հարևան Աթանեսի խարտյաշ ձիու դիմաց ստացած փողը։ Մի քանի օր անց աղվեսին հասցրեց քեռի Ենոքի ձյունաճերմակը՝ քուռակի հետ։ Մարդը քուռակը չէր ուզում։ Մեր հերոսը մեծահոգաբար ասաց.
— Քուռակը լավ մարդուն՝ նվեր։
Պատիժն եկավ երրորդ փորձին։ Ծաղկաշատ մարգագետնում Գափո բիձուն պատկանող արածող ձին թռցնելիս ռազմավարական սխալ թույլ տվեց։ Ձիուն մոտեցավ ետևից։ Ի՞նչ իմանար, թե ձիերի աչքերը մայր բնությունն այնպես է ստեղծել, որ տեսնում են իրենց գավակը։ Տեսնում են, բայց չեն իմաստավորում։ Այլապես մարդուն չէր շփոթի գայլի հետ ու մի ծանր աքացի չէր հասցնի պեպենոտ դեմքին։
Հարվածն «անբեկանելի» էր՝ ինչպես նա կասի հետագայում։
Քաղաքի հիվանդանոցում բուժման ու դաստիարակչական երկար շրջան ապրեց, մինչև դպրոցական արձակուրդներն ավարտվեցին։
Գլխավոր դասը լավ ընկալեց. Ոչ մի գործի չպետք է ետևից մոտենալ։ Կոկորդից է բռնել հարկավոր։
Այս բանաձևից հետագայում երբեք չշեղվեց։ Ճակատի սպին էլ՝ վերևից ներքև, հետագայում ընդմիշտ դաջված մնաց՝ որպես հերոսական արարքի անմոռաց վկայություն։
Տնեցիք որոշեցին, որ քաղաքում պիտի դպրոց հաճախի։ Գուցե մարդ դառնա։
Նոր դպրոցում առաջին օրը մի վատ ու մի քանի լավ անակնկալներ էին սպասվում։ Վատից սկսենք։ Դասղեկը տարավ ու մի բբռեջի կողքին նստեցրեց։ Լավն այն էր, որ բբռեջի հայրը պաշտոն ուներ։ Լավ էր նաև, որ այդ աղջիկը չբեր էր։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ այլ պարագայում նրանից ի՜նչ բբռեջներ լույս կընծայվեին։ Այդ հիշարժան օրից սկսած՝ կյանքը նրա համար թափ առած՝ սլհկուն հոսեց։
Աղջկա հայրը պեպենոտին թևի տակ քաշեց, փայփայեց, դպրոցը, տեխնիկումը բարեհաջող ավարտել տվեց, «ինստուտ» խցկելուց մեկ օր հետո էլ տարավ մի հողակտորի առջև կանգնեցրեց.
— Վաղն սկսում ենք ձեր պալատի շինարարությունը։
Հարցրեց.
— Ու՞մ պալատի։
Ապագա աները դեսուդեն չգցեց.
— Քո ու իմ աղջկա։ Իրար կողքի մի նստարանի եք նստել, մի օր թատրոն եք գնացել՝ սիրած կլե՜ք։
Ցլիկը քթածակերով զգաց իրեն հասանելիք բարիքները։ Չխորասուզվեց այլակերպ մտքերի մեջ։ Եռանդագին համաձայնություն տվեց։ Օրեր անց պսակեցին, ու մեր պեպենոտը սուզվեց կնոջական նոր, անծանոթ հրապույրների աշխարհը։
Հետո կյանքը լիահոժար նրան տրամադրեց իր ճոխ «դմակը»։ Տղա էր՝ կտոր-կտոր ծվատում էր։
Գործի նշանակեցին, հետո՝ մի այլ գործի։ Բոթեցին առաջ։ Գործերը տռճիկ տվեցին, փթթեցին։ Ինքն էլ փթթեց, փարթամացավ, ծանրացավ։
Հասկացավ՝ փողը համ չունի, աղի ջուր է, չի հագեցնում։
Ու փող «շինող» դարձավ։
Շինեց ու շինեց։
Տալիս էլ էր, ավելի շատ՝ շինում էր։
Սահմանափակ մարդիկ՝ անսահման ախորժակով, բարձունքների են հասնում։
Քաղաքում պաշտոնի հասավ։ Թուրը աջ էլ, ձախ էլ պտտում է։
Իր պաշտոնավարման օրոք թույլ չի տվել որևէ շինարարություն կատարվի առանց «խարջի»։ Եկել են մոտը.
— Թույլ տուր այսինչ փողոցում խանութ դնենք։
— Օ՜, դուքան։ Դուքանն էլ մեր ժողովրդին պետք է։ Անհրաժեշտ բան է։ Առանց դուքան՝ երկիրը վարի կգնա։ Դեմ չէ, բոլորովին դեմ չէ, մանավանդ մեր ժողովրդի բարօրության համար՝ լավ է, շատ լավ է։ Բայց այդ տեղը, օ՜, իր վարորդին է հատկացված։ Էն մյուս տեղը՝ ավագանու անդամ Անդամյանին։ Հարկավոր է նրանց հետ խոսել։ Ինքը կխոսի, կընդառաջի գործարար մարդկանց...
Այսպես՝ տասնյակ տարիներ։
Իսկ ո՞ւմ է մի կտոր հաց, մի քանի դրամ տվել։ Ոչ մեկի։ Իսկ ինչո՞ւ պիտի տար։ Հե՞շտ է փող սարքելը։ Հազար շառուփորձանք կա մեջը։ Որ բռնվեց, ո՞վ կբերի մի քանի դրամ, կտա, որ ազատվի։ Ո՞վ կգա իր հետ բանտ կնստի, դարդը կլացի։ Ոչ ոք։
Ճիշտ է՝ փողի մեջ հոգեկան անդորր կամ մարդկային խոր գաղափարներ չկան, բայց դե միայն փող ունենալու դեպքում է, որ թե՛ իր, թե՛ մարդկանց ապրելը գալիս է։
Մի խոսքով՝ ինչպես ապրել է՝ լավ է ու լավ։ Էդպես էլ պետք է ապրել։ Միայն թե...
Աստված էսպիսի կնոջ է իրեն դեմ արել՝ փողասեր, քինախնդիր, հիշաչար, կատաղի և, որ ամենից ահավորն է՝ միալար տգեղ ու տգեղ։
Հիշեց մի դեպք ու ինքն իրեն ժպտաց։ Տասը տարուց ավելի է՝ քնում են առանձին սենյակներում։ Կինը հաճախ է ներս մտնում իր մոտ ու քաղցրանվաղ հարցնում.
— Դուռս դո՞ւ թակեցիր։
— Ոչ։ Քամին է եղել։
Մի օր էլ ասաց.
— Ես եմ։ Առա՛ջ արի։
Կնոջ ուրախությանը չափ չկար։ Թռավ ամուսնու գիրկը։
— Դե, դե՜... — մռնչաց նա։ — Առ, նայի՛ր։
Ու կնոջ քթի տակ պահեց իր տղամարդկային անկարողունակությունը փաստող բժշկական տեղեկանքը։
Մեկ ամիս անց՝ կնոջ աչքի տակ պահեց դպրոցի տնօրեն նշանակվելու մասին հրամանը։
Մի կրակոցով երկու նապաստակ որսաց՝ սիրաշահեց կնոջը, իրեն էլ ազատեց նրան փող տալու ծանրածանր պարտականությունից։ Դե, այլևս տնօրեն է։ Թող ռադը քաշի, ինքն իր համար փող «տաշի»։
Շուտով զգաց, որ ցուրտը վրա է տալիս։ Անաղմուկ մտավ մեքենա։ Կնոջ աչքերը փակ էին։ Մտածեց՝ քնել է։ Բայց ոչ։ Նա էլ էր մտորումների մեջ։ Ուզում էր մտաբերել, թե ե՞րբ է մի կտոր հաց տվել կարիքավորին։ Չէր գտնում։ Բայց մեկառմեկ հիշում էր, թե ինչպես է իր դպրոցում անհնազանդ ուսուցիչներից ազատվել ու գումարով նոր աշխատողներ ընդունել։ Ոչ մի բացառություն չի հիշում։ Վաղը-մյուս օրը քննություններ են։ Ոսկե մեդալի երկու թեկնածու ունեն։ Հենց էնպես հո չի կարելի կանաչ ճանապարհ տալ։ Եկ ու լուսանկարիչչի՜ն տես։ Աշակերտությանն ուզում է նկարել, գումար վաստակել՝ հին նվիրատվագումարով։ Հարկավոր է ուրիշին գտնել... Օֆ, Աստված։ Էս ինչքա՜ն հոգսեր ունի։ Բա սա կյա՞նք է, որ քաշում է։
Քրքմահանդերձ այգը բացվեց։ Արևի ոսկե մատները շոյեցին կնոջ թավամազ այտերը։ Տեղից վեր թռավ, մարդուն բոթեց, արթնացրեց։ Իջան ավտոմեքենայից, փնտրեցին, վեր տանող մի շավիղ գտան, մայրուղուն հասան։ Հեռախոսները սկսեցին աշխատել։ Ամուսինը հանձնարարեց ինչ-որ մեկին, որ սա գնա ֆիրմային մեքենաների օֆիս ու մի նոր մեքենա դուրս գրի իր անունով։
Դեռ չէին բացել ճանապարհից ոչ հեռու ռեստորանի դուռը, երբ ձորից նրանց հասավ հեռավոր ու խուլ մի աղմուկ։ Կաղնին ողջ գիշեր պահել էր մեքենան։ Էլ չդիմացավ։ Գրկից բաց թողեց, որ անպետքությունը ձորն ընկնի։
Ամուսինը երկար նայեց ներքև։ Հետո, կարծես ինչ-որ բան հիշելով, մռթմռթաց.
— Ում էինք մի կտոր հաց տվել...
Կինը ատամների արանքից նետեց անկեղծացման իր հազվագյուտ ակնթարթներից մեկը.
— Որ ինձ հարցնես՝ ոչ մեկս էլ չպետք է պրծնեինք։
Ամուսինը չասաց։ Օրվա երկրորդ կեսին ռեստորանին մոտեցավ ձորն ընկած մեքենայի նմանակը՝ «թափ-թազա, յուղը վրան»։ Հանձնարարությունը կատարված էր։
Նստեցին ու քշեցին իրենց քաղաք։
Հնչեց հեռախոսազանգ։ Կհասկանաք՝ ով է։
— Բարաջողում, արա՜... Դեռ սաղ ե՞ս։ Էս ինչի՞ չես երևում։ Թե՞ ինֆարկտից, բանից ես ստացել։ Այ թրիք գզող, կատակը հո լուրջ չե՞ս ընդունել։ Ախր երեկ ապրիլի մեկն էր, չէ՞... Հա՜, հա՜, հա՜։ Տո՛ւ, տո՛ւ, տո՛ւ...
Մարդուկին շանթազվարճ նայեցին իրար։ Հետո, պայծառացած, հաշտուխաղաղ, արշավասույր փութացին քաղաք։
Այս անգամ բարեհաջող հասան մեզ և դարձյալ սուզվեցին «արարչագործ» կյանքի քաղցրանվաղ վայելումների մեջ։

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ