Լոռիում էլ զարմանահրաշ մարդիկ կան. Քանդակագործն՝անտառեզրում. Արա Տեր-Հովհաննիսյանց

 

Վանաձորի հարավային անտառեզրում՝ Բուսաբանական այգու հարևանությամբ, կարելի է հանդիպել նրանցից մեկին՝ երիտասարդ, շնորհալի քանդակագործ Արա Տեր-Հովհաննիսյանցին։ Նրա «արվեստանոցի» տանիքը բաց երկինքն է, լույսն ու ջերմությունը ստանում է նորաբաց օրվա արեգակի առաջին շողերից, իսկ օդափոխության «համակարգը» գործի են գցում հովի սոսափն ու քամին։ Այստեղ քեզ զգում ես խորհրդավոր աշխարհում․ միայն քանդակագործի մուրճն ու խոհական միտքն են «սեփական»։

«Ծերունի ավազակներ» անվանակնքված քողտիկում ժամանակ անցկացնող մարդիկ, շրջակայքի բնակիչները, ուշիուշով հետևում են քանդակագործի նորանոր մտահղացումներին․ քարեղեն կոթողներ, արձաններ, հուշարձաններ, կիսանդրիներ, խաչքարեր։ Վերջին շրջանում բազմաթիվ հետաքրքրասերներ են այցելում՝ տեսնելու, թե ինչպես է վերջնական տեսքի բերվում անչափ համարձակ մի նոր գործ՝ յոթամսյա մաքառումների արգասիք «Խորհրդավոր ընթրիք» քարակերտ կտավը։

Մեծն վարպետ Միքելանջելոյի հանրահայտ ստեղծագործությունն այս քանդակում երևակվում է ոչ թե երփներանգ գունախաղով, այլ շլացուցիչ սպիտակ, մաքրամաքուր մարմարով։ Քանդակագործի մուրճը քարի խորքից վեր է հանել ու իմաստավորել ընթրիքի աստվածային խորհուրդը։ Գեղարվեստական արժանիքների մասին թող խոսեն արվեստաբանները, բայց մի բան ակնհայտ է․ նման աննախադեպ գործ ձեռնարկելու համար անհրաժեշտ են մեծ համարձակություն ու ինքնավստահություն։

Սակայն սա քանդակագործի առաջին համարձակ նախաձեռնությունը չէ։ Նա Քրիստոսի և Առաքյալների թեմային անդրադարձել է տարբեր չափերի ու որակի քարերի վրա՝ տուֆ, ֆելզիտ, գրանիտ, բազալտ։ Այդ գործերը վաղուց գտել են իրենց տերերին, և այս ստեղծագործության նկատմամբ ևս հետաքրքրություն կա։ Միայն թե քանդակագործը ցանկանում է, որ իր նոր աշխատանքը ցուցադրվի ոչ թե բարձր պարիսպների ներսում, այլ լինի հասանելի հանրությանը։

Ինչպես նրա երկու տասնյակից ավելի քանդակներն ու արձանախմբերը, մատուռի քանդակազարդ խոյակները (որոնց վրա պատկերված են հայոց 16 եկեղեցիները), խաչքարերը՝ տարբեր գունազարդումներով ու մտահղացումներով, Քրիստոսի արձանը, «Կտակարանը»՝ «Հայր մեր» էջով, «Հայոց պատմություն» գիրքը՝ մեր թագավորների և զորավարների քանդակազարդ էջերով։ Այս բոլոր աշխատանքները տարիների տքնաջան աշխատանքի արդյունք են և այսօր գեղարվեստորեն զարդարում են մարզկենտրոնին մերձակա Մեղրուտ գյուղի մոտակայքում գտնվող, Կապուտան կոչվող հանգստյան գոտու հուշահամալիրը։

Քանդակագործի «արվեստանոցի» շրջակայքը յուրօրինակ բացօթյա թանգարան է, որտեղ ցուցանմուշները մշտապես փոխվում են։ Հայոց Մեծերին պատկերող երեսունից ավելի աշխատանքներ իրենց հաստատուն տեղն ունեն արվեստանոցամերձ բազալտե հենապատի վրա։ Հերթական Մեծության ժառանգությանը ծանոթանալուց և այն հիմնովին «կլանելուց» հետո քանդակագործը թանգարանը համալրում է նոր աշխատանքներով, սակայն ոչ մի ցուցանմուշ չի վաճառում։ Նրա համար դրանք «իր մնայուն արժեքներն են»։

Տարիներ առաջ լոռեցի ճանաչված գրող, Վախթանգ Անանյանի անվան մրցանակի դափնեկիր Վալտեր Թորոսյանը լրագրողիս առաջարկեց ծանոթանալ այդ զարմանահրաշ երիտասարդի հետ և հետաքրքրությունս բորբոքելու նպատակով ընդգծեց. «Շատ համարձակն է․ առանց էսքիզի ու գրաֆիկի մխրճվում է քարի մեջ»։

Քանդակագործն ինձ համար բացեց իր գաղտնիքը.-Նայում եմ, մտքով տեսնում՝ ինչ է թաքցնում քարը ներսում, հետո մուրճով բացում եմ տեսածս պատկերը։

Այդպես է կերտվել հայուհու ութ մետրանոց արձանը, որն իր բարձրությամբ միակն է երկրում։ Մայր Հայաստանը խորհրդանշող այս քանդակը պատվանդանի հետ ունի 17 մետր բարձրություն և իր վեհատեսիլ շուքով իշխում է Կապուտանի մատուռի հարևանությամբ։ Այդպես է ստեղծվել նաև «Առյուծ Մհերը ձևում է առյուծին» հսկայական արձանը՝ միակտոր, երեք տոննա քաշ ունեցող քարից։ Նրա բազմաթիվ խաչքարերը զարդարում են Հայաստանի, ՌԴ, Ղազախստանի, Իտալիայի, Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և այլ երկրների մեծ ու փոքր քաղաքներ։ Հիշատակման արժանի է նաև նրա վերջին գործերից մեկը՝ «Հայկական գամփռ» վիթխարի քանդակը, որը, որպես հավատարիմ պահապան, հսկում է մայրաքաղաքի մուտքը՝ Սևան-Երևան մայրուղու աջ եզրին։

Ինչպե՞ս դարձավ Արա Տեր-Հովհաննիսյանցը քանդակագործ։ Այցելեք Դսեղում Մեծն Լոռեցու տուն-թանգարան։ Էքսկուրսավարը ձեզ կտրամադրի այն միկրոսկոպը, որով կտեսնեք անզեն աչքով անտեսանելին՝ ոսկու հատիկի վրա արարված Հովհաննես Թումանյանի դիմաքանդակը։ Դա նրա հոր՝ հայտնի բռնցքամարտիկ, սպորտի վաստակավոր վարպետ, վաստակավոր մարզիչ Ալբերտ Տեր-Հովհաննիսյանցի ստեղծագործությունն ու նվերն է թանգարանին։

Ավելորդ է ասել, որ քանդակելու սերը նրան փոխանցվել է հենց տաղանդաշատ միկրոքանդակագործ հորից։ Ալբերտ Տեր-Հովհաննիսյանցը միկրոքանդակները տեղադրում էր ասեղի անցքի, մազի մեջ, որոնք տեսանելի են միայն միկրոսկոպով։ Ոսկու՝ աչքի համար աննկատելի հատիկներից պատրաստված նրա քանդակները բրնձի հատիկից փոքր են 1200–1500 անգամ։ Հոր ավելի քան հարյուր աշխատանքներ ցուցադրվել են աշխարհի բազմաթիվ երկրներում։

Նրա կրտսեր որդի Արազը շարունակում է հոր գործը։ Նա մշտապես եղբոր կողքին է և եղբոր որդիների՝ Արաբոյի ու Արամեի հետ, վաղուց դարձել է «անտառեզրի բնակիչ»։ Նրանք միասին շարունակում են ստեղծել խաչքարեր ու արձաններ։

ԳԱԳԻԿ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Լոռի                                                            

Եկեղեցին իշխանությո՞ւն է, թե՞ ազատության վկայություն

Աստվածաբանության դոկտոր Խաչիկ Հովհաննիսյանի անդրադարձը եկեղեցի–պետություն հարաբերություններին

Որպես աստվածաբան, ով 2023 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն Բելգիայի Լուվենի կաթոլիկ համալսարանում, ես հաճախ եմ ստանում հարցեր կրոնի, եկեղեցի-պետություն հարաբերությունների և դրանց գրական արտացոլման մասին: Այս հարցերը ես պատասխանում եմ «Նիդերլանդական օրագիր» հարթակի միջոցով, որտեղ կիսվում եմ իմ չեզոք մոտեցմամբ՝ առանց կողմնակալության կամ անձնական շահերի: Իմ դիրքորոշումը քաղաքական չէ և չի կապված անձնական հակամարտությունների հետ: Այն հիմնված է քրիստոնեական հավատքի վրա, որի աղբյուրը Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանն է, ինչպես նաև աստվածաբանական մտքի զարգացումների և եկեղեցու պատմական փորձառության վրա:

Նախ ցանկանում եմ հստակ պարզաբանել իմ մոտեցումը․ այն չեզոք է և ոչ քաղաքական։ Ես չեմ ներկայացնում որևէ խմբի կամ անձի շահերը, չեմ ներգրավվում անձնական հակամարտությունների մեջ և չեմ փորձում կողմնակալ գնահատականներ տալ։ Իմ խոսքը աստվածաբանական է և հիմնված է քրիստոնեական հավատքի կենտրոնական աղբյուրի՝ Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանի վրա։ Այդ դիրքորոշումը ձևավորվում է նաև Եկեղեցու պատմական փորձառության և աստվածաբանական մտքի զարգացումների լույսի ներքո։

Եկեղեցու բարեկարգում․ հին օրակարգ, նոր պատասխանատվություն

Այսօր, երբ Հայաստանում եկեղեցի-պետություն հարաբերությունները լարված են, ինչպես նշվում է վերջին զեկույցներում, ես կարևորում եմ ոչ թե անձնական քննարկումները, այլ հարցը՝ արդյոք եկեղեցին վերադառնում է իր կոչմանը որպես Քրիստոսի մարմին՝ Սուրբ Հոգու ներգործությամբ:

Իմ համոզմամբ՝ Հայ Եկեղեցու բարեկարգումը անհրաժեշտ է։ Սակայն վճռորոշ է հասկանալ՝ ինչ հիմքի վրա և ինչ ոգով պետք է այն իրականացվի։ Եկեղեցու բարեկարգության գաղափարը նոր չէ․ դարեր առաջ նման նախաձեռնություններ եղել են, սակայն պատմական ու քաղաքական հանգամանքների պատճառով դրանք լիովին չեն իրագործվել։ Այսօր էլ վտանգ կա, որ «բարեկարգում» կոչվող գործընթացները կդառնան անձնական կամ ուժային պայքարի գործիքներ։

Իսկ դա անխուսափելիորեն տանում է փակուղի։ Եկեղեցու իրական բարեկարգման միակ չափանիշը Ավետարանն է։ Հարցը պետք է ձևակերպել ոչ թե այս կամ այն անձի շուրջ, այլ հետևյալ կերպ․ արդյո՞ք Եկեղեցին իր կյանքով, կառույցներով և վկայությամբ վերադառնում է Ավետարանի չափանիշին, և արդյո՞ք ապրում է իր կոչման համաձայն՝ որպես Քրիստոսի մարմին՝ Սուրբ Հոգու ներգործությամբ։

«Մեծ ինկվիզիտորի» գայթակղությունը այսօր

Եկեղեցու և իշխանության հարաբերությունների շուրջ քննարկումներում հաճախ նկատում եմ մտածողություն, որը հիշեցնում է Դոստոևսկու հայտնի «Մեծ ինկվիզիտորի լեգենդը»։ Այդ պատկերում Մեծ ինկվիզիտորը փորձում է մարդկանց կառավարել՝ փոխարինելով Ավետարանի տված ազատությունը իշխանությամբ, վերահսկմամբ և կարգապահությամբ։ Քրիստոսին նա մերժում է հենց այն պատճառով, որ Քրիստոսը մարդուն ազատություն է տալիս։

Այսօր էլ նման մոտեցումներով մարդիկ փորձում են Եկեղեցին ներկայացնել որպես զուտ իրավական կամ քաղաքական ինստիտուտ՝ պնդելով, թե նա պետք է անմիջականորեն զբաղվի քաղաքականությամբ։ Իմ համոզմամբ՝ սա Եկեղեցու համար ամենավտանգավոր ուղիներից մեկն է։ Երբ Եկեղեցին սկսում է խոսել իշխանության լեզվով, նա հեռանում է իր էությունից և կորցնում Ավետարանի կենդանի վկայությունը։

Քրիստոսի Եկեղեցու էությունը փրկագործական է։ Այն կոչված է մարդուն Աստծո հետ հաղորդակցության մեջ դնելու, ոչ թե նրան վերահսկելու։ Եկեղեցին կենդանի է միայն այն ժամանակ, երբ գործում է Սուրբ Հոգու զորությամբ, այլ ոչ թե վարչական կամ քաղաքական մեխանիզմներով։

Քաղաքականություն և Եկեղեցու սահմանները

Երբ Եկեղեցին ներգրավվում է քաղաքական պայքարների մեջ, նա աստիճանաբար վերածվում է քաղաքական ուժի կամ կուսակցության։ Իսկ քաղաքական ուժը ենթակա է շահերի, հաշվարկների և ազդեցության պայքարի։ Այդ պահին Քրիստոսի պատգամը երկրորդ պլան է մղվում, և առաջ է գալիս մարդկային գերակայության տրամաբանությունը։

Նույնքան խնդրահարույց են նաև «բարեկարգումները», որոնք իրականացվում են անձնական դրդապատճառներով։ Եկեղեցու նորոգումը չի կարող սկսվել վերևից պարտադրանքով․ այն սկսվում է ներսից՝ Ավետարանի հանդեպ հավատարմությամբ։

Եկեղեցու էությունը և նրա պատմական կերպարը

Կարևոր է հստակ տարբերակել երկու մակարդակ․

• Եկեղեցու էությունը, որի կենտրոնը Հիսուս Քրիստոսն է և որի կյանքը սնվում է Սուրբ Հոգու ներկայությունից։

• Եկեղեցու պատմական ու տեսանելի կերպարը, որտեղ կան մեղավոր մարդիկ, մարդկային սխալներ, կառույցներ ու ավանդույթներ, որոնք երբեմն կարող են ստվերել նրա իրական կոչումը։

Եկեղեցին առաջին հերթին մարդիկ են՝ ոչ պատահական բազմություն, այլ հաղորդություն, որի կենտրոնը Քրիստոսն է։ Այն համայնք է, որը ծնվում է Աստծո գործողությունից և ապրում է ապագայի հույսով։

Սուրբ Հոգին՝ ազատության պահապան

Սուրբ Հոգին տրվում է ոչ միայն անհատական փորձառության համար, այլ որպեսզի ձևավորվի համայնք։ Նա չի թույլ տալիս, որ Եկեղեցին իրեն ընկալի որպես ինքնաբավ համակարգ կամ «սեփականացնի» Աստծո ներկայությունը։ Սուրբ Հոգին մշտապես հիշեցնում է, որ Եկեղեցու հիմքը իրենից դուրս է՝ Քրիստոսի մեջ։

Եկեղեցու առողջ կյանքը սկսվում է այնտեղ, որտեղ Քրիստոսն ու Սուրբ Հոգին միասին են՝ ոչ որպես գաղափար, այլ որպես կենդանի իրականություն։

Պենտեկոստե․ միասնություն բազմազանության մեջ

Պենտեկոստեն բացահայտում է Եկեղեցու էությունը՝ միասնություն, որը ներառում է բազմազանություն։ Տարբեր լեզուները ցույց են տալիս, որ Ավետարանը չի պատկանում մեկ մշակույթի կամ ազգի։ Եկեղեցին իր խորքում համաշխարհային է և միսիոներական՝ բաց աշխարհին, կոչված կամուրջներ կառուցելու։

Եկեղեցին կապված է Աստծո Արքայության հետ, բայց չի նույնանում նրա հետ։ Նա ապրում է «արդեն» և «դեռ ոչ» լարվածության մեջ՝ որպես ապագայի նշան, որն այսօր ցույց է տալիս, թե ինչպիսին կարող է լինել մարդկությունը, երբ միավորվում է ոչ թե ուժով, այլ սիրով, հավատով և հույսով՝ Քրիստոսի մեջ։

********************************

Խաչիկ Հովհաննիսյանը աստվածաբանության դոկտոր է: Ծնվել է Հայաստանում,  աստվածաբանական կրթությունը շարունակել է Բելգիայում` Լյուվեն Լա Նյով կաթոլիկ համասլարանում:

Մագիստրատուրան ավարտել է «Աստծո զավակների վիճակը և արդարացումը Վ. Պանենբերգի մոտ և բանավեճ Լյութերի աստվածաբանության շուրջ» թեմայով, պրոֆեսոր Օլիվյե Ռիոդելի ղեկավարությամբ։  Այս աշխատանքը թույլ տվեց նրան խորացնել բողոքական աստվածաբանության մասին  գիտելիքները՝ գերմանական աստվածաբանության հետ կապված հատուկ հետաքրքրություններով: Մաստեր աշխատանքը ավարտելուց հետո  պրոֆեսորի կողմից առաջարկություն է ստացել դոկտորական ատենախոսություն գրելու և պաստպանելու գիտական թեզը:

Նիդերլանդական օրագիրը տարբեր տարիներին զրուցել է Խաչիկ Հովհաննիսյանի հետ՝ անդրադառնալով թե՛ նրա գիտական աշխատանքի բովանդակությանը, թե՛ Հայ Եկեղեցու վերափոխման և նորացման թեմաներին։
📎 Նախորդ զրույցները՝
🔹 Լուվենի կաթոլիկ համալսարանի առաջին հայ դոկտորը իր և Հայ Եկեղեցու բարեփոխումների մասին
🔹 Աստծու շնորհը որպես մարդու փրկության առաքելություն

🔹Ինչ է եկեղեցին, ըստ աստվածաբան Խաչիկ Հովհաննիսյանի

🔹Եկեղեցու իշխանությունը որպես ծառայություն․ հավատք, ազատություն և պատասխանատվություն

🔹Պետություն և Եկեղեցի. հարաբերությունների պատմական զարգացումը

🔹Հայ Եկեղեցու ճգնաժամի և նորոգման ուղին. Վերադարձ դեպի Ավետարան

🔹Ի՞նչ է նշանակում եկեղեցու իրական բարենորոգումը և արդյո՞ք այն հնարավոր է առանց հավատքի էության խաթարման

🔹Հարցազրույց եկեղեցու տարբեր մոդելների մասին  

Նիդերլանդներում խորհրդարանը շարունակում է ճնշում գործադրել կառավարության վրա՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցում

 

Փետրվարի սկզբին Նիդերլանդների Երկրորդ պալատում (Tweede Kamer) Արտաքին գործերի թեմայով անցկացված բանավեճի ընթացքում պատգամավոր Դոն Սեդերը (ChristenUnie) կրկին կոչ է արել կառավարությանը պաշտոնապես ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը և հետևել խորհրդարանի արդեն իսկ ընդունած դիրքորոշմանը:

Թեև խորհրդարանը ճանաչել է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, կառավարությունը շարունակում է խուսափել «ցեղասպանություն» բառի ուղղակի օգտագործումից՝ նախընտրելով «Հայկական ցեղասպանության հարց» (de kwestie van de Armeense genocide) ձևակերպումը: Սեդերը պահանջել է վերացնել այդ երկիմաստությունը, ինչպես նաև անդրադարձել է Բաքվում պահվող հայ ռազմագերիների անհապաղ ազատ արձակմանը և Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության պահպանման անհրաժեշտությանը:

Այս թեմայով ամենավերջին զարգացումը տեղի է ունեցել ավելի վաղ՝ երբ Դոն Սեդերի ներկայացրած միջնորդագիրը ընդունվեց գրեթե միաձայն: Միակ կուսակցությունը, որը դեմ է քվեարկել, DENK-ն էր: Հետաքրքիր է, որ շատ կուսակցություններ կողմ են եղել՝ չնայած VVD-ից արտաքին գործերի նախարար Վան Վելի (Van Weel) բացասական կարծիքին և միջնորդագրին (խորհուրդ տալ դեմ քվեարկել): Նախարարը կարծում է, որ ճանաչումը պետք է հետաձգվի մինչև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի վավերացումը՝ որպեսզի «չխանգարի» տարածաշրջանում դրական զարգացումներին:

Մոտիան պահանջում է, որ ոչ ուշ, քան ապրիլի 24-ը, պետական կառույցները դադարեցնեն «de kwestie van de Armeense genocide» արտահայտության օգտագործումը և անցնեն ուղղակի «de Armeense genocide» ձևակերպմանը:

Հոլանդիայի հայկական կազմակերպությունների ֆեդերացիայի (FAON) քարտուղար Ինգե Դրոստը, ով տարածել է ինչպես մոտիայի ընդունման, այնպես էլ Սեդերի վերջին ելույթի մասին տեղեկությունը, գրել է. «Մենք անհամբեր սպասում ենք, թե երբ կսկսի կառավարությունը կատարել այս որոշումը»:

Հայ համայնքը և մի շարք պատգամավորներ համարում են, որ խորհրդարանի և կառավարության միջև առկա այս տարաձայնությունը պետք է վերացվի, և պետական լեզուն պետք է դառնա ավելի հստակ և հետևողական:

Nederlandse Tweede Kamer blijft druk uitoefenen op regering voor erkenning Armeense genocide

Begin februari heeft ChristenUnie-Kamerlid Don Ceder tijdens het debat over Buitenlandse Zaken opnieuw opgeroepen tot officiële erkenning van de Armeense genocide door de Nederlandse regering. Hoewel de Tweede Kamer de genocide al meerdere malen heeft erkend (voor het eerst in 2018), gebruikt de regering tot op de dag van vandaag bewust de omschrijving “de kwestie van de Armeense genocide” in plaats van de directe term “Armeense genocide”.

Ceder drong er bij de minister op aan deze dubbelzinnigheid te beëindigen en de lijn van de Kamer te volgen. Hij wees tevens op twee urgente kwesties: de onmiddellijke vrijlating van nog steeds vastgehouden Armeense krijgsgevangenen in Bakoe en de noodzaak tot bescherming van het Armeense culturele erfgoed in Nagorno-Karabach.

Een recente belangrijke stap werd al eerder gezet: de motie van Don Ceder is aangenomen, vrijwel unaniem. Alleen de fractie DENK stemde – zoals gebruikelijk – tegen. Opvallend is dat vrijwel alle partijen vóór stemden, ondanks het negatieve advies (“ontraden”) van minister Van Weel (VVD). Volgens de minister moet erkenning worden uitgesteld totdat het vredesakkoord tussen Armenië en Azerbeidzjan is geratificeerd, omdat erkenning de “positieve ontwikkelingen in de regio” zou kunnen hinderen – ook al gaat het om een gebeurtenis van bijna 111 jaar geleden.

De aangenomen motie verplicht de overheid om uiterlijk op 24 april te stoppen met het gebruik van de term “de kwestie van de Armeense genocide” en voortaan consequent te spreken over “de Armeense genocide”.

Inge Drost, secretaris van de Federatie van Armeense Organisaties in Nederland (FAON), die zowel het debat als de stemming actief volgt, schreef:

“Welnu, we kijken daar reikhalzend naar uit.”

De Armeense gemeenschap en een aantal Kamerleden beschouwen de kloof tussen de duidelijke positie van de Tweede Kamer en de terughoudendheid van de regering als onwenselijk. Zij pleiten voor een consistente en ondubbelzinnige taal vanuit de gehele Nederlandse staat.

Ամստերդամի Մաթեոս Ծարեցի գրադարանը հարստացավ երեք հայերեն գրքերով

 

Ամստերդամի Մաթեոս Ծարեցի գրադարանը հարստացավ երեք հայերեն գրքերով: Այս մասին հայտնում է Mateos Tsaretsi գրադարանի կայքը

04.02.2026/ Ամստերդամ/Նիդ.օրագիր-Mateos Tsaretsi Bibliotheek

Ամստերդամի հայկական համայնքի մշակութային կյանքում նոր, կարևոր էջ է գրվել։ Մաթեոս Ծարեցի գրադարանը՝ որպես սփյուռքի ժառանգության պահպանման կենտրոն, վերջերս ստացել է շատ արժեքավոր նվիրատվություն։ Դոնորներն են պրն. եւ տիկ. Միգիրդիչ եւ Վարդուհի Քրիկորյանները, ովքեր գրադարանին են հանձնել երեք հազվագյուտ XIX դարի հայերեն գրքեր։

Ամենահինը՝ 1822 թվականին Վենետիկի մոտ գտնվող Սուրբ Ղազարոս կղզու հայկական մենաստանում տպագրված Նոր Կտակարանն է։ Այս գիրքը զարդարված է չորս ավետարանիչների կոպերային փորագրություններով եւ յուրաքանչյուր ավետարանի սկզբում գեղեցիկ զարդանախշերով՝ իսկական արվեստի գործ։

Երկրորդ գիրքը 1844 թվականին Կոստանդնուպոլսում (ներկայիս Ստամբուլ) տպագրված Հայոց լեզվի բառարանն է՝ Պողոս Արապյանի տպարանում։ Հեղինակն է հայտնի մտածողը, մանկավարժը, թարգմանիչը եւ լեզվաբան Գրիգոր Փեշտիմալճյանը (1778–1839)՝ XIX դարի հայ մշակույթի խոշոր դեմքերից մեկը։

Երրորդը՝ 1881 թվականի Աստվածաշնչյան բառարանն է՝ նկարազարդումներով, աշխարհագրական քարտեզներով եւ աղյուսակներով, որը տպագրվել է Հակոբ Բոյաջյանի տպարանում Կոստանդնուպոլսում։ Այս գիրքը ծառայել է որպես կարևոր ուղեցույց աստվածաշնչյան աշխարհագրության եւ պատմության ուսումնասիրման համար։

Այս երեք գրքերն այժմ հասանելի են առցանց՝ գրադարանի կայքի կատալոգում (mateostsaretsi.nl)։ Դրանք ոչ միայն մեծացնում են հավաքածուի արժեքը, այլեւ վկայում են Ամստերդամի եւ հայ մշակույթի դարավոր կապի մասին։ Հիշեցնենք, որ հենց Ամստերդամում է 1658 թվականին Մաթեոս Ծարեցու նախաձեռնությամբ հիմնվել հայկական առաջին տպարաններից մեկը։

Մաթեոս Ծարեցի գրադարանը, որը պաշտոնապես բացվել է 2025 թվականի նոյեմբերի 8-ին Սուրբ Հոգի եկեղեցու նկուղում (Krom Boomssloot 22), շարունակում է աճել եւ հրավիրում է բոլորին՝ ծանոթանալու հայ գրի ու մշակույթի հարստությանը։ Նվիրատվություններն ընդունվում են շարունակաբար։

Այս նվիրատվությունը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ հայկական ժառանգությունը կենդանի է մնում՝ շնորհիվ անհատների եւ համայնքի համատեղ ջանքերի։

Nederlandse versie (Հոլանդերեն տարբերակ)

Zeldzame 19e-eeuwse schatten voor de Mateos Tsaretsi Bibliotheek in Amsterdam

De Armeense gemeenschap in Amsterdam mag zich verheugen op een bijzondere aanwinst. De Mateos Tsaretsi Bibliotheek – hét erfgoedcentrum van de Armeense diaspora in Nederland – heeft recent een waardevolle donatie ontvangen van het echtpaar Migirdits en Vartuhi Krikorian. Het gaat om drie zeldzame boeken uit de negentiende eeuw, die een prachtig licht werpen op de Armeense boekdrukkunst en cultuurgeschiedenis.

Het oudste exemplaar is een Nieuw Testament uit 1822, gedrukt in het beroemde Armeense klooster op het eiland San Lazzaro degli Armeni bij Venetië. Dit fraaie boek is verlucht met kopergravures van de vier evangelisten en sierlijke kopstukken aan het begin van elk evangelie – een echt kunstwerkje.

Het tweede boek is een Woordenboek van de Armeense taal uit 1844, gedrukt in Constantinopel (het huidige Istanbul) in de drukkerij van Poghos Arapian. Het is samengesteld door de vooraanstaande Armeense filosoof, pedagoog, vertaler en taalkundige Krikor Peshtimaldjian (1778–1839), een sleutelfiguur in de negentiende-eeuwse Armeense intellectuele wereld.

Tot slot schonk het echtpaar een rijk geïllustreerd Bijbels woordenboek uit 1881, eveneens gedrukt in Constantinopel, ditmaal in de drukkerij van Hakob Boyajian. Dit werk bevat afbeeldingen, geografische kaarten en tabellen en diende als belangrijk naslagwerk voor bijbelse geografie en geschiedenis.

Alle drie de boeken zijn inmiddels gedigitaliseerd en online te bekijken via de catalogus op de website van de bibliotheek: mateostsaretsi.nl.

De Mateos Tsaretsi Bibliotheek, vernoemd naar de eerste Armeense boekdrukker in Amsterdam (1658), opende feestelijk haar deuren op 8 november 2025 in het souterrain van de Armeens Apostolische Surb Hoki-kerk aan de Krom Boomssloot 22. Sindsdien groeit de collectie gestaag en blijft het centrum een levendige ontmoetingsplek voor wie geïnteresseerd is in Armeense literatuur, geschiedenis, kunst en diaspora-erfgoed.

Dankzij genereuze giften zoals deze blijft de eeuwenoude band tussen Amsterdam en de Armeense cultuur springlevend. Wie zelf boeken of ander erfgoed wil schenken, is van harte welkom om contact op te nemen.

Deze donatie onderstreept nog maar eens hoe kostbaar en vitaal het behoud van Armeens cultureel erfgoed is – juist hier, in het hart van Nederland.

Kinderdijk գնացող ջրային ավտոբուսները․ Մի կենդանի լեգենդի պատմություն

 

#Kinderdijk գնացող ջրային ավտոբուսները․ Մի կենդանի լեգենդի պատմություն

04.02.2026/Նիդ.օրագիր

Նիդեռլանդներում ջրային տրանսպորտը ոչ միայն ժամանակակից ու հարմար փոխադրամիջոց է, այլ նաև ուղիղ կապ անցյալի հետ։ Այդ կապի լավագույն օրինակներից են ջրային ավտոբուսները (Waterbus), որոնք երթևեկում են Ռոտերդամից դեպի Kinderdijk՝ աշխարհահռչակ պատմական ջրաղացների համալիր։

Այս ջրային երթուղիները հնարավորություն են տալիս ուղևորներին արագ և հարմար հասնել Kinderdijk՝ գետերի ու ջրանցքների միջով անցնելով։ Ջրային ավտոբուսները ժամանակակից, անվտանգ և էկոլոգիապես մաքուր նավեր են, որոնք օգտագործվում են ինչպես տեղացիների, այնպես էլ զբոսաշրջիկների կողմից։ Ճանապարհին բացվում են Նիդեռլանդներին բնորոշ բնապատկերներ՝ ջրային հարթություններ, դիքներ և կանաչ հողատարածքներ, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանվել են ջրի մշտական սպառնալիքից։

Kinderdijk-ը հայտնի է իր 18 պատմական ջրաղացներով, որոնք կառուցվել են 18-րդ դարում՝ հողատարածքները ջրհեղեղներից պաշտպանելու և ջրի մակարդակը կարգավորելու նպատակով։ Այս եզակի ինժեներական համակարգը ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցանկում՝ որպես մարդու և բնության համակեցության բացառիկ օրինակ։ Ջրային ավտոբուսով Kinderdijk հասնելը ոչ միայն ճանապարհ է, այլ պատմական փորձառություն։

Մի օրորոցի պատմություն․ 1421 թվականի ջրհեղեղի լեգենդը

Kinderdijk-ի շրջակայքը կապված է նաև Նիդեռլանդների պատմության ամենահիշվող լեգենդներից մեկի հետ, որը ծագում է 1421 թվականի մեծ ջրհեղեղի ժամանակներից։ Այդ աղետը, որը հայտնի է որպես Սուրբ Եղիսաբեթի ջրհեղեղ, խլել է հազարավոր կյանքեր և ամբողջությամբ փոխել տարածաշրջանի տեսքը։

Ըստ ժողովրդական ավանդության՝ ջրհեղեղի օրերին ջրի վրա լողում էր մի օրորոց, որի մեջ նորածին երեխա էր։ Օրորոցի վրա գտնվել է նաև կատու, որը անընդհատ շարժվել է մի կողմից մյուսը՝ պահելով հավասարակշռությունը, որպեսզի օրորոցը չշրջվի։ Այդպես օրորոցը հասել է անվտանգ վայր, և երեխան փրկվել է։ Ասում են, որ այդ վայրն էլ հետագայում անվանվել է Kinderdijk, ինչը բառացիորեն նշանակում է «երեխայի դիք»։

Թեև այս պատմությունը լեգենդ է և չունի պատմական փաստաթղթային ապացույցներ, այն խորապես արմատացած է նիդեռլանդական մշակույթում։ Օրորոցի պատմությունը դարձել է հույսի, կյանքի և ջրի դեմ մարդու տոկունության խորհրդանիշ։

Այսօր Kinderdijk գնացող ջրային ավտոբուսները կարծես միացնում են այդ լեգենդար անցյալն ու ներկան՝ հիշեցնելով, որ Նիդեռլանդների պատմությունը գրված է ջրի վրա, ջրի մասին` մարդկային կամքի շնորհիվ։

Anahit Aghabekyan

Hay Azian

Ֆիլմն ու սցենարը` Անահիտ Աղաբեկյանի

Հայաստանյան օդային դարպասները կշահագործվեն երկար ժամանակով` սփյուռքի և Եվրոպայի աչքերով

 

04.02.2026/Նիդ.օրագիր/խմբագրի սյունակ

Հայաստանի կառավարության որոշմամբ երկրի հիմնական օդային դարպասների կառավարումը ևս մի քանի տասնամյակով հանձնվում է նույն օպերատորին՝ արգենտինական ծագում ունեցող «Կորպորասիոն Ամերիկա Ս.Ա.» ընկերությանը, որը արդեն մոտ երկու տասնամյակ կառավարում է «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանը։ Նոր համաձայնությամբ կոնցեսիան երկարաձգվում է մինչև 2067 թվականը՝ փաստացի ամրագրելով օդանավակայանների կառավարման մոդելը մեկ մասնավոր օպերատորի ձեռքում երկարաժամկետ հիմքով։

Պաշտոնական ներկայացմամբ՝ այս երկարաձգման «գինը» շուրջ 425 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրումային պարտավորությունն է մինչև 2033 թվականը։ Կոնցեսիոները պարտավորվում է այդ միջոցները ուղղել ենթակառուցվածքների զարգացմանը՝ տերմինալների, տեխնիկական կարողությունների, սպասարկման որակի և թողունակության ավելացման միջոցով։ Փոխարենը պետությունը պահպանում է սեփականության իրավունքը, սակայն գործառնական կառավարումը մնում է մասնավոր ընկերության ձեռքում։

Ոչ թե վաճառք, այլ երկարաժամկետ փոխանակում

Կառավարությունը շեշտում է, որ խոսքը վաճառքի մասին չէ։ Օդանավակայանները չեն օտարվում, այլ հանձնվում են կառավարման՝ կոնցեսիոն մոդելով։ Սակայն սփյուռքում և Եվրոպայում այս տարբերությունը հաճախ ընկալվում է ավելի գործնական կերպով․ ով է որոշում սակագները, չվերթների պայմանները և զարգացման առաջնահերթությունները՝ նա էլ փաստացի վերահսկում է դարպասը։

Եվրոպական փորձից ծանոթ է, որ նման պայմանագրերում «գինը» միայն ներդրումային թվերով չի չափվում։ Այն չափվում է նաև վերահսկողության մեխանիզմներով, հաշվետվողականությամբ և հանրային մասնակցությամբ։ Հայաստանի դեպքում այս բաղադրիչները դեռևս ամբողջությամբ բաց չեն ներկայացվել հանրային քննարկման հարթակներում, ինչը հարցեր է առաջացնում հատկապես եվրոպական ինստիտուցիոնալ մշակույթին ծանոթ սփյուռքահայերի շրջանում։

Սփյուռքը՝ որպես պայմանագրի անտեսված կողմ

Եվրոպայում ապրող հայերի համար օդանավակայանների կոնցեսիայի երկարաձգումը ունի շատ կոնկրետ, կենցաղային չափում․ թռիչքների արժեք, ուղղությունների հասանելիություն, մրցակցություն ավիաշուկայում։ Երբ կառավարման մոդելը երկարաժամկետ է և կենտրոնացված մեկ օպերատորի շուրջ, սփյուռքը հաճախ իրեն զգում է ոչ թե որոշման մասնակից, այլ դրա հետևանքները կրող կողմ։

Այս իմաստով հարցը միայն այն չէ, թե ինչ գնով է պայմանագիրը կնքվել, այլ նաև՝ ում հաշվին և ում մասնակցությամբ։ Մինչդեռ սփյուռքը շարունակում է մնալ Հայաստանի ամենակայուն «ուղևորահոսքը»՝ անկախ քաղաքական ցիկլերից և տնտեսական տատանումներից։

Եվրոպայի հետ կամուրջ՝ պայմաններով

Օդանավակայանների կառավարումը երկարաժամկետ հանձնելը արտաքին աշխարհին նաև ազդակ է․ Հայաստանը ընտրում է կանխատեսելիության ճանապարհը և փորձում է իրեն ներկայացնել որպես ներդրումային վստահելի միջավայր։ Եվրոպական գործընկերների համար սա կարևոր է, սակայն ոչ պակաս կարևոր է նաև այն, թե որքան ճկուն է այդ համակարգը հանրային շահի նկատմամբ։

Օդային դարպասները բաց են, օպերատորը հայտնի է, ներդրումային գինը՝ հրապարակված։ Մնում է բաց հարցը՝
կարողանա՞ արդյոք պետությունը այս երկարաժամկետ փոխանակումը վերածել ոչ միայն ենթակառուցվածքային, այլ նաև հասարակական և ռազմավարական շահի։

Ինչ է շահում օպերատորը, ինչ՝ պետությունը

Օդանավակայանների կոնցեսիոն պայմանագրի երկարաձգումը մինչև 2067 թվականը ներկայացվում է որպես փոխշահավետ համաձայնություն։ Սակայն փոխշահավետը միշտ չէ, որ նշանակում է հավասար շահ։ Այս պայմանագրում շահերը տարբեր են՝ թե՛ բնույթով, թե՛ ռիսկի մակարդակով։

Ինչ է շահում օպերատորը

1. Երկարաժամկետ վերահսկողություն և կանխատեսելիություն

Օպերատորը ստանում է շուրջ չորս տասնամյակ տևող կառավարման իրավունք։ Սա բիզնեսի համար առավելագույն արժեք ունեցող գործոնն է․ երկար ժամկետը թույլ է տալիս ոչ միայն վերադարձնել ներդրումները, այլև կառուցել կայուն եկամտային մոդել՝ առանց քաղաքական ցիկլերից կախված լինելու։

2. Մենաշնորհային դիրք օդային ենթակառուցվածքում
Փաստացի մեկ ընկերություն է վերահսկում երկրի հիմնական օդային դարպասը։ Սա օպերատորին տալիս է լուրջ բանակցային դիրք՝ ավիաընկերությունների, ծառայությունների մատակարարների և նույնիսկ պետության հետ հարաբերություններում։

3. Եկամուտների բազմազան աղբյուրներ
Օդանավակայանը միայն վայրէջք և թռիչք չէ։ Օպերատորը շահում է ոչ օդանավային ծառայություններից՝ առևտրային տարածքներ, ավտոկայանատեղի, սպասարկում, լոգիստիկ լուծումներ։ Երկարաժամկետ պայմանագիրը այս ամենը դարձնում է կանխատեսելի բիզնես։

4. Ռիսկի վերահսկելի բաշխում
Չնայած ներդրումային պարտավորություններին, օպերատորի ռիսկերը մեղմվում են սակագների վերանայման մեխանիզմներով և պահանջարկի աճի հեռանկարով։ Այսինքն՝ ռիսկը կա, բայց այն հաշվարկված է։

Ինչ է շահում պետությունը

1. Խոշոր ներդրումներ՝ առանց անմիջական բյուջետային ծախսի
Պետությունը խուսափում է հարյուր միլիոնավոր դոլարների ուղղակի ներդրումից՝ դրանք տեղափոխելով մասնավոր հատված։ Սա կարևոր է սահմանափակ ֆինանսական հնարավորություններ ունեցող երկրի համար։

2. Ենթակառուցվածքների արդիականացում
Նոր տերմինալներ, տեխնիկական հնարավորությունների ընդլայնում, սպասարկման որակի բարձրացում։ Այս ամենը պետությունը ստանում է առանց ինքնուրույն կառավարման բարդությունների։

3. Միջազգային ստանդարտներին մոտենալու հնարավորություն
Միջազգային օպերատորի ներկայությունը Հայաստանը դարձնում է ավելի ընթեռնելի արտաքին գործընկերների համար՝ թե՛ ավիացիոն, թե՛ ներդրումային ոլորտներում։

4. Սեփականության պահպանում
Պաշտոնապես օդանավակայանները մնում են պետական սեփականություն։ Սա քաղաքական առումով կարևոր փաստարկ է՝ ցույց տալու համար, որ ենթակառուցվածքները չեն վաճառվել։

Որտե՞ղ է հիմնական տարբերությունը

Օպերատորը շահում է վերահսկողություն և կանխատեսելի եկամուտ,
պետությունը՝ զարգացում առանց անմիջական ծախսի, բայց նաև՝ կախվածություն երկարաժամկետ պայմանագրից։

Այստեղ հիմնական ռիսկը ոչ թե ներդրումների չափն է, այլ վերահսկողության կարողությունը։ Եթե պետությունն ունի ուժեղ ինստիտուտներ, պայմանագիրը կարող է աշխատել իր օգտին։ Եթե ոչ՝ նույնիսկ ամենախոշոր ներդրումը կարող է վերածվել սահմանափակ ազդեցություն ունեցող նախագծի։

Այս պատճառով հարցը վերջում կրկին քաղաքական է, ոչ թե տեխնիկական․ արդյո՞ ք Հայաստանը կարող է երկարաժամկետ պայմանագրում մնալ ոչ միայն կողմ, այլ նաև խաղացող։

Hay Azian

«845 գրամ կոկաին՝ ներմուծված առանց ճամպրուկի»

 

«845 գրամ կոկաին՝ ներմուծված առանց ճամպրուկի»

03.02.2026/Նիդ.օրագիր/

Նիդերլանդների Թագավորության մի քաղաքացի, հավանաբար որոշել էր, որ Հայաստան կարելի է գալ ոչ միայն ճամպրուկով, այլ նաև «ներքին բեռով»։ Սակայն ՀՀ Պետական եկամուտների կոմիտեն այդ ստեղծագործ մոտեցումը չի գնահատել։

ՊԵԿ մաքսանենգության դեմ պայքարի վարչությունը օպերատիվ տվյալներ էր ստացել, որ Վիեննա–Երևան չվերթով Հայաստան ժամանած Ռ․Դ․ անունով քաղաքացին կարող է իր հետ ունենալ ոչ այնքան զբոսաշրջային բնույթի «հուշանվերներ»։ Քաղաքացին հասցրել էր նույնիսկ տեղավորվել Երևանի հյուրանոցներից մեկում, սակայն երկար վայելել հայաստանյան հյուրընկալությունը նրան չհաջողվեց։

Մաքսային հսկողության գոտում իրականացված ռենտգենային սկանավորումը պարզեց, որ հյուրի որովայնի շրջանում առկա են օտար մարմիններ, որոնք ակնհայտորեն չեն համապատասխանում առողջ սննդակարգի պահանջներին։

Քաղաքացին տեղափոխվել է «Արմենիա» հանրապետական բժշկական կենտրոն, որտեղ նրա օրգանիզմից դուրս է բերվել 50 պատիճ «կոկաին» տեսակի թմրամիջոց՝ ընդհանուր 845 գրամ քաշով։ Այլ կերպ ասած՝ մաքսանենգ բեռը հաջողությամբ «հանձնվեց պետությանը»։

Թմրամիջոցների մաքսանենգություն կատարելու հիմնավոր կասկածի հիմքով քաղաքացին ձերբակալվել է, իսկ նրա Հայաստանյան այցը, ըստ ամենայնի, կշարունակվի ոչ թե զբոսաշրջային, այլ իրավական միջավայրում։

----

Տեսանյութում այդ մասին կիսվում է Գյումրիի «Ասպարեզ» մամուլի ակումբի նախագահ Լևոն ԲԱՐՍԵՂՅԱՆԸ

Երբ ամերիկյան պետական պաշտոնյան հանդես է գալիս որպես էթնիկ թուրք քարոզիչ

 

02.02.2026/խմբագրի սյունակ/Նիդ.օրագիր

Էթնիկ թուրք, ԱՄՆ–ի առողջապահական համակարգի բարձրաստիճան պաշտոնյա Mehmet Oz–ը , վերջին շաբաթներին արեց մի բան, որը ժողովրդավարական պետությունում չպետք է համարվի ընդունելի՝

նա առանց կոնկրետ ապացույցների, հրապարակային կերպով թիրախավորեց ամբողջ էթնիկ հայ համայնքը։

Oz–ը ոչ միայն խոսեց ենթադրյալ առողջապահական խարդախությունների մասին, այլ դրանք կապեց Լոս Անջելեսի հայ համայնքի հետ՝ օգտագործելով լեզու և պատկերներ, որոնք ավելի մոտ են քաղաքական քարոզչության, քան պետական վերահսկողության լեքսիկոնին։ Հայերեն ցուցանակներ, համայնքային թաղամաս, և ապա՝ «մաֆիայի» մասին ակնարկներ։ Փաստերի փոխարեն՝ ենթադրություններ։ Օրինական գործընթացների փոխարեն՝ տեսանյութ սոցիալական մեդիայի համար։

Սա պարզապես անպատասխանատու խոսք չէ։ Սա իշխանության դիրքից հնչող մեղադրանք է, որը չի ուղեկցվում ոչ անուններով, ոչ դատական գործերով, ոչ ապացույցներով։ Եվ հենց այստեղ է խնդիրը։

Oz–ը բժիշկ է, բայց այս դեպքում նա գործեց ոչ թե որպես բժշկի, այլ քաղաքական մանիպուլյատորի նման։ Նրա խոսքում նշվում էր ոչ այնքան խարդախության մասին , որքան էթնիկ պատկանելության։ Այդ մոտեցումը վտանգավոր է ցանկացած հասարակության համար, բայց հատկապես այնպիսի երկրում, որտեղ բազմազանությունը պետական արժեք է հռչակված։

Պետք է դա ասել ուղիղ․

էթնիկ թուրք պաշտոնյան, որը տարիներ շարունակ հայտնի է իր քաղաքական և պատմական վիճահարույց դիրքորոշումներով, այս անգամ ընտրեց հայ համայնքը որպես հարմար թիրախ։ Դա չէր կարող չընկալվել պատմական և քաղաքական ենթատեքստով, հատկապես մի համայնքի համար, որը երկար տարիներ պայքարել է ժխտման և պիտակավորման դեմ։

Եթե Oz–ը իրականում ունի խարդախության ապացույցներ, դրանք պետք է ներկայացվեն դատարանում, ոչ թե տեսախցիկի առաջ։ Եթե կան կոնկրետ մեղադրյալներ, նրանք ունեն անուններ, ոչ թե լեզվական կամ մշակութային նշաններ։

Պետական պաշտոնյայի խոսքը կարող է լինել զենք։ Այս դեպքում այն օգտագործվեց ոչ թե հանցագործության դեմ, այլ հասարակական վստահության դեմ։

Եթե այսօր ընդունելի է համայնք մեղադրել ակնարկներով, վաղը դա կարող է վերածվել քաղաքական նորմի։ Ժողովրդավարությունները քայքայվում են ոչ միայն օրենքների խախտմամբ, այլ նաև այն պահին, երբ պետական խոսքը կորցնում է պատասխանատվությունը։

Dr. Oz–ը պարտավոր է պատասխան տալ ոչ միայն իր ասածների բովանդակության, այլ նաև այն վնասի համար, որը հասցվել է մի ամբողջ համայնքի հեղինակությանը։ Իսկ ԱՄՆ–ի ինստիտուտները պարտավոր են ցույց տալ, որ իշխանությունը չի կարող ազատորեն խաղալ էթնիկ ստիգմատիզացիայի հետ։ Ասել ես` ապացուցիր։

When a State Official Speaks Like a Propagandist

In recent weeks, Mehmet Oz, a senior U.S. government official overseeing key federal healthcare programs, crossed a line that should never be crossed in a democratic society:

he publicly targeted an entire ethnic community without presenting concrete evidence.

Under the pretext of combating healthcare fraud, Oz linked alleged wrongdoing to the Armenian community in Los Angeles, using language and imagery that resembled political propaganda rather than responsible public oversight. Armenian-language storefronts, a predominantly Armenian neighborhood, and then vague references to “mafia.” No names. No court cases. No documented proof. Just implication.

This was not a careless slip of the tongue. It was an accusation delivered from a position of power.

Oz is not a journalist, an activist, or a private commentator. He is a federal official whose words carry institutional weight. When such a figure replaces evidence with insinuation, the damage goes far beyond a single news cycle.

It must be stated plainly:

an ethnic Turkish official, long associated with politically sensitive positions, chose to single out the Armenian community through collective suspicion rather than individual accountability. Given the historical context of denial, stigmatization, and ethnic scapegoating faced by Armenians, this choice was neither neutral nor accidental in its impact.

If Oz possesses credible evidence of fraud, the proper venue is a courtroom—not a social media video. Criminal responsibility belongs to individuals, not to languages, neighborhoods, or cultural markers.

Instead of upholding the principles of due process, Oz resorted to a familiar and dangerous shortcut: turning ethnic identity into a proxy for guilt. That is not law enforcement. It is stigmatization.

This is why the episode matters beyond the United States. Democracies do not erode only through broken laws; they erode when officials normalize the idea that identity can justify suspicion. When state power begins to speak the language of “mafias” and “ethnic areas” rather than facts and indictments, it abandons the very standards it claims to defend.

Dr. Oz may be a physician by training, but in this case he acted as a political provocateur, undermining trust in public institutions and placing an entire community under an unwarranted cloud.

Silence in response to such conduct would amount to acceptance. Today it is Armenians. Tomorrow it could be any other community deemed convenient to blame.

This controversy is not about healthcare fraud.

It is about power, language, and accountability—and whether democratic institutions are willing to enforce the limits that protect pluralistic societies from collective suspicion.

Hay Azian

Ադրբեջանը հեռացրել է Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի հղումները Նախիջևանի Սահմանադրության նախաբանից

 

02.02.2026/Նիդ.օրագիր

02.02.2026/Նիդ.օրագիր

Բաքու, 2026 թվականի փետրվարի 2 - Ադրբեջանի Միլի Մեջլիսը (խորհրդարանը) երկրորդ ընթերցմամբ ընդունել է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծը, որը նախատեսում է նախաբանից հեռացնել 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի հղումները՝ որպես ինքնավարության հիմք: Այս փոփոխությունները մաս են կազմում ավելի լայն փաթեթի, որն ուղղված է Նախիջևանի ավելի խորը ինտեգրմանը Ադրբեջանի ընդհանուր իրավական համակարգին և կենտրոնացմանը:

Փոփոխությունների հիմնական կետերը

Ներկայիս Սահմանադրության նախաբանում նշվում է, որ Նախիջևանի ինքնավարության հիմքերը դրվել են 1921 թվականի մարտի 16-ի Մոսկվայի պայմանագրով (ՌՍՖՍՌ-ի և Թուրքիայի միջև) և հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրով (Թուրքիայի և Անդրկովկասյան հանրապետությունների միջև): Այս պայմանագրերը հաստատում են Նախիջևանը որպես Ադրբեջանի անբաժանելի մաս և սահմանում նրա տարածքային սահմանները: Պայմանագրերը նաև ամրագրում են Նախիջևանի կարգավիճակը՝ սկսած 1921 թվականից որպես սոցիալիստական հանրապետություն, հետագայում՝ ինքնավար շրջան և ինքնավար հանրապետություն:

Նոր տարբերակում այս հղումները հեռացվում են, և փոխարենը ընդգծվում է, որ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը Ադրբեջանի Հանրապետության անբաժանելի մասն է: Սահմանադրության հիմք են հռչակվում 1991 թվականի օգոստոսի 30-ի «Ադրբեջանի Հանրապետության պետական անկախության վերականգնման մասին» հռչակագիրը, 1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ի «Ադրբեջանի Հանրապետության պետական անկախության մասին» սահմանադրական ակտը, ինչպես նաև 1995 թվականի նոյեմբերի 12-ին համաժողովրդական հանրաքվեով ընդունված Ադրբեջանի Սահմանադրությունը:

Բացի նախաբանից, փոփոխությունները ներառում են.

Նոր հոդվածների ավելացում (3-1 և 28-1 հոդվածներ), որոնք, հավանաբար, վերաբերում են վարչական և իրավական կարգավորումներին:

Մեկ հոդվածի (5-րդ հոդված) հեռացում, որը վերաբերում էր Նախիջևանի «բարձրագույն պաշտոնյային» և նրա լիազորություններին:

Մի շարք այլ հոդվածների խմբագրումներ, որոնք ուղղված են իշխանության կենտրոնացմանը:

Օրինակ, փոփոխությունները սահմանափակում են Նախիջևանի Գերագույն ժողովի նախագահի լիազորությունները, իսկ ինքնավար հանրապետության կաբինետը ենթարկվելու է Ադրբեջանի նախագահին: Փաստացի, գործադիր իշխանության գլխավոր մարմինը դառնալու է նախագահի ներկայացուցիչը:

Պատմական համատեքստը

1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը կնքվել են խորհրդային Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև՝ Անդրկովկասի սահմանների վերաբերյալ: Այս պայմանագրերով Նախիջևանը ճանաչվել է որպես ինքնավար տարածք Ադրբեջանի կազմում, իսկ Թուրքիան երաշխավորել է նրա կարգավիճակը: Այս հղումների հեռացումը կարող է մեկնաբանվել որպես Ադրբեջանի փորձ՝ նվազեցնել Ռուսաստանի և Թուրքիայի պատմական ազդեցությունը տարածաշրջանում և ամրապնդել սեփական սուվերենությունը: Սակայն որոշ վերլուծաբաններ նշում են, որ դա կարող է հակասել պայմանագրերի դրույթներին, հատկապես եթե Ադրբեջանը ծրագրում է թուրքական ռազմաբազա տեղակայել Նախիջևանում, ինչը կարող է առաջացնել Ռուսաստանի և Իրանի մտահոգությունները:

Փոփոխությունների նախագիծը առաջին ընթերցմամբ ընդունվել է 2025 թվականի հուլիսի 8-ին, իսկ երկրորդ ընթերցումը տեղի է ունեցել 2026 թվականի փետրվարի 2-ին: Ադրբեջանական լրատվամիջոցները, ինչպես APA-ն և Trend-ը, ներկայացնում են այս փոփոխությունները որպես տեխնիկական ճշգրտումներ և ինտեգրման քայլեր, մինչդեռ հայկական աղբյուրները, ինչպես News.am-ը, փաստացիորեն հաղորդում են դրա մասին առանց խորքային մեկնաբանությունների:

Հնարավոր հետևանքները և արձագանքները

Այս փոփոխությունները տեղավորվում են Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի քաղաքականության շրջանակներում, որն ուղղված է տարածաշրջանային առաջնորդությանը և Տրանսկասպյան միջանցքի զարգացմանը: Կենտրոնացումը կարող է նվազեցնել Նախիջևանի ինքնավարությունը, ինչը որոշ փորձագետներ մեկնաբանում են որպես քայլ դեպի ավելի միասնական պետական կառուցվածք:

Հայկական կողմում հատուկ արձագանքներ չեն գրանցվել այս փոփոխությունների վերաբերյալ, սակայն տարածաշրջանային համատեքստում դա կարող է ազդել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բանակցությունների վրա, հատկապես Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունների պահանջների ֆոնին: Ադրբեջանը պահանջում է հեռացնել Հայաստանի Սահմանադրության նախաբանից Արցախի վերաբերյալ հղումները, ինչը կարող է հանգեցնել այս հարցով հանրաքվեի:

Այս զարգացումները ցույց են տալիս տարածաշրջանային քաղաքականության դինամիկան, որտեղ պատմական պայմանագրերը կորցնում են իրենց նախկին նշանակությունը՝ զիջելով խաղի նոր կանոններին:

Սա կարելի է համարել Հայաստանի նկատմամբ Ռուսաստանի սխալ քաղաքականության անդառնալի հետևանք:

Hay Azian

Նկարը` հայկական մամուլից