Դիանա Խաչատրյանը՝ անկախ Հայաստանի առաջին հայ կին օդաչուն

Դիանա Խաչատրյանը՝ անկախ Հայաստանի առաջին հայ կին օդաչուն  է, ում հետ բավականին անկեղծ ու հաճելի զրույց ստացվեց։

Զրույցի ամենաուժեղ կողմը Դիանայի անկեղծությունն ու գործնական մոտեցումն են։ Նա չի փորձում իր պատմությունը ներկայացնել որպես արտասովոր հերոսություն․ բաց խոսում է մասնագիտության դժվարությունների, անձնական կյանքի սահմանափակումների և իր ընտրության գիտակցված կողմերի մասին։

Նրա պատասխաններում բացահայտվում է նաև կնոջ առօրյան, որը պետք է համատեղի օդաչուի բարդ ու փոփոխական աշխատանքային գրաֆիկը մայրության հետ։ Դիանայի համար յուրաքանչյուր թռիչքի գլխավոր նպատակը մեկն է՝ անվտանգ թռիչք և բարեհաջող վայրէջք։

Նա չի փորձում իր ընտրությունը ներկայացնել որպես հեշտ ճանապարհ կամ բոլորի համար պատրաստի օրինակ։ Ընդհակառակը՝ անկեղծորեն խոսում է մասնագիտության դժվարությունների և անձնական կյանքի վրա դրա ազդեցության մասին։ Հենց այս անկեղծությունն է նրա պատմությունը դարձնում հետաքրքիր ու արժանահավատ։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» ներկայացնում է զրույց Դիանա Խաչատրյանի հետ՝ մասնագիտական ընտրության, համարձակ որոշումների, կանանց դերի, մայրության և այն պատասխանատվության մասին, որի գլխավոր նպատակը յուրաքանչյուր թռիչքի անվտանգ ավարտն է։

Մանկություն․ քննիչ դառնալու երազանքով

Դիանա Խաչատրյանը ծնվել է Մոսկվայում, սակայն մեծացել է Երևանում։ Մանկության տարիներին նրա երազանքը բավական հեռու էր այն մասնագիտությունից, որն այսօր ունի․ նա ցանկանում էր քննիչ դառնալ և հանցագործություններ բացահայտել։

Դպրոցում սիրել է հումանիտար առարկաները, հեշտությամբ սովորել լեզուներ, հետաքրքրվել նաև երկրաչափությամբ։ Ինքնաթիռների հանդեպ սերը նրա կյանքում վաղուց է եղել, բայց, ինչպես ինքն է խոստովանում, մանկության տարիներին երբեք չի պատկերացրել, որ մի օր օդաչու կդառնա։

Ինչո՞ւ ռեժիսուրա

Դպրոցն ավարտելու տարում Դիանան առնչվել է գեղարվեստական ֆիլմի նկարահանման գործընթացին։ Այդ փորձն այնքան է գրավել նրան, որ որոշել է ինքն էլ մի օր ֆիլմ նկարահանել։ Այդպես ընտրել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը։

Կինոյում նրան հետաքրքրել է իրականությունը սեփական տեսանկյունից ներկայացնելու կամ նույնիսկ նոր իրականություն ստեղծելու հնարավորությունը։ Իսկ ռեժիսուրայի ուսումը, նրա համոզմամբ, տվել է մի հմտություն, որը հետագայում օգտակար է եղել նաև ավիացիայում՝ մարդկանց բնավորություններին և մանրուքներին ուշադրություն դարձնելու կարողությունը։

Պարաշյուտային թռիչքից՝ դեպի օդաչուի մասնագիտություն

Դիանան միշտ սիրել է էքստրեմալ զբաղմունքները, ուստի պարաշյուտով թռչելու ցանկությունը նրա համար բնական էր։ Սակայն այդ հետաքրքրությունն անսպասելիորեն վերածվեց մասնագիտական ընտրության։

Պարաշյուտային թռիչքներից մեկի ժամանակ նա ծանոթացել է մի քանի զինվորական օդաչուների հետ։ Այդ հանդիպումն էլ նրան առաջին անգամ լրջորեն մտածել է տվել օդաչուի մասնագիտության մասին։

Ընտանիքն ու ընկերները նրա որոշմանը լուրջ են վերաբերվել միայն այն ժամանակ, երբ նա արդեն ընդունվել էր ավիաուսումնական կենտրոն։ Այդ պահին պարզ է դարձել, որ խոսքը հերթական հետաքրքրության մասին չէ, այլ իրական որոշման։

2015–2020․ ուսում և նոր մասնագիտության յուրացում

2015–2020 թվականներին Դիանան սովորել է Հայաստանում՝ ավիաուսումնական կենտրոնում։ Նրա առաջին ուսումնական ինքնաթիռը եղել է Diamond DA40-ը։

Ավիացիան նրա համար բոլորովին նոր ոլորտ էր։ Նախկինում մասնագիտական կապ չի ունեցել դրա հետ, իսկ տեխնիկական նախապատրաստության բացակայությունը ուսման ընթացքում լրացուցիչ դժվարություններ է ստեղծել։

Դիանան հիշում է իր առաջին թռիչքը․ այդ ժամանակ աստիճանաբար սկսել է զգալ, որ որոշումն իրականություն է դառնում, և ինքը փոքր քայլերով առաջ է գնում։ Սակայն իրեն լիարժեք օդաչու զգալու համար ժամանակ է պահանջվել։ Այդ զգացողությունը, նրա խոսքով, եկել է աշխատանքի անցնելուց մոտ մեկ տարի անց։

Վեց տարի՝ մասնագիտական ավիացիայում

Դիանայի մասնագիտական ուղին անցել է մի քանի ավիաընկերություններով։

2021–2024 թթ.՝ «Արմենիա» ավիաընկերություն։
2024–2025 թթ.՝ Georgian Airways՝ որպես Boeing 737 տիպի օդանավի երկրորդ օդաչու։
2026 թվականից՝ FLYONE ARMENIA՝ որպես Airbus A320 տիպի օդանավի երկրորդ օդաչու։

Այսօր նա իր մասնագիտական փորձը չափում է ոչ միայն աշխատանքի տարիներով, այլև այն պատասխանատվությամբ, որն ամեն օր ստանձնում է։

Երբ հարցնում ենք՝ ո՞ր թռիչքն է ամենից շատ տպավորվել հիշողության մեջ, Դիանան չի առանձնացնում որևէ մեկը։ Նրա համար յուրաքանչյուր թռիչքային օր կարևոր է։

«Ցանկացած օր թռիչքից առաջ կարևոր է եղել, և աշխատանքի եմ գնացել պատասխանատվության զգացումով»,— ասում է նա։

Նրա խոսքով՝ առաջին աշխատանքային օրվա նման լարվածությունը կարող է ուղեկցել յուրաքանչյուր թռիչքի։ Բայց այդ զգացողության մեջ կա նաև մասնագիտական գիտակցում․ առաջնային նպատակը միշտ անվտանգ թռիչքն ու վայրէջքն են՝ անկախ ուղղությունից։

Դիանան իր ամենամեծ ձեռքբերումն էլ ձևակերպում է առանց ավելորդ պաթոսի․ որպես օդաչու աշխատելն ինքնին մեծ ձեռքբերում է։

Կինն ավիացիայում․ մասնագիտությունն է որոշիչը

Դիանան հանդիպել է այն մտածելակերպին, թե ավիացիան կնոջ մասնագիտությունը չէ։ Երբեմն ստիպված է եղել ավելի շատ ապացուցել իր կարողությունները։

Այդուհանդերձ, նա չի կարծում, որ կին օդաչուի դերը պետք է առանձնացնել տղամարդ օդաչուի դերից։

Նրա համոզմամբ՝ լավ մասնագետներն իրենց դերն ունեն ցանկացած ոլորտում՝ անկախ սեռից։ Կարևորն այն է, թե մարդն ինչպես է կատարում իր աշխատանքը, ինչ գիտելիքներ ունի և որքան պատասխանատու է։

Երբ հարցնում ենք՝ ինչպե՞ս ավելի շատ աղջիկների ներգրավել ավիացիա, Դիանան հակադարձ հարց է տալիս՝ իսկ ինչո՞ւ պետք է անպայման ավելի շատ աղջիկներ լինեն այդ մասնագիտության մեջ։ Նրա համար առաջնայինը ոչ թե սեռային համամասնությունն է, այլ մասնագիտական կարողությունն ու պատրաստակամությունը։

Նա խորհուրդ է տալիս օդաչուի մասնագիտությամբ հետաքրքրվող երիտասարդներին՝ թե՛ աղջիկներին, թե՛ տղաներին, նախ լավ մտածել։ Ցանկությունը կարևոր է, բայց աշխատանքը կարող է լինել ծանր ու սթրեսային, իսկ մասնագիտական պարտականությունների պատճառով երբեմն տուժում են կյանքի մյուս բնագավառները։

Ամենադժվար թռիչքը գուցե աշխատանքից հետո է

Օդաչուի մասնագիտության դժվարությունները միշտ չէ, որ կապված են ինքնաթիռի կառավարման հետ։ Դիանայի համար մեծ մարտահրավեր է նաև աշխատանքային գրաֆիկը մայրության հետ համատեղելը։

«Շատ դժվար համատեղելի են։ Հատկապես երբ ունես փոքր երեխա, բավականին դժվար է կապի մեջ չլինել»,- պատմում է նա։

Աշխատանքից հետո հեռախոսը միացնելիս նրա առաջին քայլը երեխայի մասին տեղեկանալն է․ համոզվել, որ ամեն ինչ լավ է։ Նրա համար ամենադժվարը հենց այն մտահոգությունն է, որ կարող է երեխային իր կարիքը լինել այն պահին, երբ ինքը հասանելի չլինի։

Այս խոստովանությունը բացահայտում է օդաչուի մասնագիտության մի կողմ, որը հաճախ մնում է կադրից դուրս։ Թռիչքի ընթացքում օդաչուն պատասխանատու է օդանավի, ուղևորների և անձնակազմի անվտանգության համար, իսկ ընտանիքից հեռու գտնվելիս նրա մտահոգությունները չեն դադարում։ Մասնագիտական պատասխանատվությունն ու մայրական անհանգստությունը նրա կյանքում համատեղ գոյություն ունեն։

Երկնքից դուրս՝ մայրություն, բույսեր և նոր հոբբիներ

Դիանայի կյանքը միայն ավիացիան չէ։ Ազատ ժամանակը նա հիմնականում անցկացնում է երեխայի հետ։ Սիրում է բույսեր, խնամում դրանք, իսկ վերջերս նոր հոբբի է ձեռք բերել՝ անվաչմուշկներով սահելը։ Ձմռանը հաճույքով զբաղվում է նաև սնոուբորդով։

Ռեժիսուրայի և ավիացիայի համադրությամբ ֆիլմ ստեղծելու առաջարկին նա պատասխանում է անկեղծորեն․ այդ աշխատանքը կթողներ մասնագետներին։ Ինքը պարզապես կցանկանար ցույց տալ, թե ինչպիսին է իր կյանքն այսօր։

Իսկ եթե հնարավորություն ունենար նորից ընտրել մասնագիտական ճանապարհը, գուցե նույն ուղին չընտրեր։ Ոչ թե զղջում է անցածի համար, այլ որովհետև այդ ճանապարհն արդեն անցել է և այժմ կցանկանար նոր բան փորձել։

«Ես այդ ավիացիայի մի մասն եմ»

Հայկական ավիացիայի մասին խոսելիս Դիանան իրեն արտաքին դիտորդ չի համարում։  «Ես այդ ավիացիայի մի մասն եմ»,- ասում է նա։

Այս կարճ միտքը լավ է ամփոփում նրա ներկայիս դիրքը։ Ռեժիսուրայի ուսանողից մինչև ավիաընկերության երկրորդ օդաչու՝ Դիանան անցել է ճանապարհ, որը մանկության ծրագրերում չկար։ Նրա պատմության մեջ չկան նախապես գծված ուղիներ․ կան հետաքրքրասիրություն, նոր բան փորձելու պատրաստակամություն և տարիների ընթացքում յուրացրած մասնագիտություն։

Եվ թերևս հենց դա է նրա պատմության գլխավոր ուղերձը․ երբեմն կյանքի ամենակարևոր ընտրությունները ծնվում են ոչ թե վաղուց մշակված ծրագրից, այլ անսպասելի հանդիպումից, մի փորձից և այն մտքից, որ գուցե արժե դա անել։

Բայց երկինք բարձրանալու ցանկությունը պետք է զուգակցվի պատասխանատվության, կարգապահության և մասնագիտության իրական պահանջները հասկանալու հետ։ Դիանա Խաչատրյանի համար օդաչու լինելը ոչ միայն երազանքի իրականացում է, այլ ամենօրյա աշխատանք, որի հիմնական նպատակը մնում է նույնը՝ անվտանգ թռիչք և անվտանգ վայրէջք։

Աշոտ Կնիազյան
«Նիդերլանդական Օրագիր»

Այս թեմայով այլ հոդվածներ.

Նարինե Մելքումյան․ հայազգի «Թռչող հոլանդացին»՝ ճախրանք Նիդերլանդներից դեպի աշխարհ

https://www.nidoragir.com/2026/09/blog-post_25.html

Հիշո՞ւմ եք Տաթևիկ Ռևազյանին

https://www.nidoragir.com/2026/09/blog-post_17.html

ՎԱՆ ԳՈԳԻ ՆԱՄԱԿՆԵՐԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՈՍԿԱՆ ԵՐԵՎԱՆՑՈՒ ՏՊԱՐԱՆ. ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ ՄԱՏՏԱԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայաստանում օրերս Հայ-նիդերլանդական մշակույթի հետ կապված երկու հետաքրքիր միջոցառումներ տեղի ունեցան

 

Նաիրա Գասպարյան, բ․գ․թ․, ԵՊՀ դոցենտ, 
Նիդ.Օրագրի համար

Աննա Մարիա Մատտաարը հայ-հոլանդական մշակութային կապերի զարգացմանը նվիրված թարգմանիչ և հետազոտող է, ում նախաձեռնությամբ իրականացվել է Վինսենթ վան Գոգի նամակների՝ բնագրից հայերեն առաջին ակադեմիական թարգմանությունը («Վինսենթ վան Գոգ. կյանքը նամակներում»): Միաժամանակ նա կատարում է աղբյուրագիտական ու արխիվային հետազոտություններ Եվրոպայի գրապահոցներում՝ ուսումնասիրելով 17-րդ դարի հայերեն հնատիպ գրքերի հիշատակարաններն ու Ոսկան Երևանցու տպագրական ժառանգությունը։

Աննա Մարիա Մատտաար

  «Վինսենթ վան Գոգ. կյանքը նամակներում». բնագրից      հայերեն առաջին թարգմանության շնորհանդեսը

  Առաջին անգամ բնագրից հայերեն են թարգմանվել       աշխարհահռչակ նկարիչ Վինսենթ վան Գոգի նամակները:   Արդյունքում լույս է տեսել «Վինսենթ վան Գոգ. կյանքը     նամակներում» բացառիկ ժողովածուն, որի հրատարակումը   ձեռնարկել և իրականացրել է «Վերնատուն» հրատարակչությունը՝ Գրականության հոլանդական հիմնադրամի և Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության դեսպանության աջակցությամբ: Շնորհանդեսի ընթացքում ողջույնի խոսքով հանդես եկավ Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության արտակարգ և լիազոր դեսպան, տիկին Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը՝ բարձր գնահատելով հայ-հոլանդական մշակութային այս կարևոր նախագիծը:

Գրքի շուրջ ծավալված քննարկմանը մասնակցեցին «Վերնատուն» հրատարակչության ղեկավար Ներսես Տեր-Վարդանյանը, թարգմանիչ Աննա Մարիա Մատտաարը, գրքի խմբագիր Արմեն Սարգսյանը և արվեստագիտության թեկնածու Սաթենիկ Չուգասզյանը:

Բացառիկ ակադեմիական հրատարակություն

«Վերնատուն» հրատարակչության ղեկավար Ներսես Տեր-Վարդանյանն ընդգծեց, որ ժողովածուն եզակի է իր տեսակով. այն ունի ակադեմիական ուղղվածություն, և Վան Գոգի պահպանված 820 նամակներից ընտրվել է առանցքային 76-ը: Նախագծի նախաձեռնողը թարգմանիչ Աննա Մարիա Մատտաարն է, ով բազմիցս դիմել է հոլանդերեն բնագիր հրատարակության խմբագրակազմին, մինչև ստացել է բնօրինակից թարգմանելու և Հայաստանում հայերեն տպագրելու պաշտոնական թույլտվությունը:

Թարգմանիչ Աննա Մարիա Մատտաարը նշեց, որ Վան Գոգն իր նամակները գրել է մեծամասամբ հոլանդերեն, ինչպես նաև ֆրանսերենով ու անգլերենով: Աշխատանքի ընթացքում նա փորձել է առավելագույնս պահպանել նկարչի յուրահատուկ ոճը, բառապաշարը և խոսքի հնչերանգները: Ընթերցողի հարմարավետության համար գրքում ներառվել են նաև մանրամասն ծանոթագրություններ նամակներում հիշատակվող անձանց մասին: Գրքի խմբագիր Արմեն Սարգսյանն իր հերթին ներկայացրեց թարգմանչի հետ արդյունավետ համագործակցության ընթացքը:

Հայաստանում Նիդերլանդների Թագավորության արտակարգ և լիազոր դեսպան, տիկին Մարիկե Մոնրոյ-Վինթեր

Վան Գոգի ներաշխարհն ու նամակների ճանապարհը

Արվեստագիտության թեկնածու Սաթենիկ Չուգասզյանն ուշադրություն հրավիրեց այն հանգամանքի վրա, որ նամակներում տեղ են գտել նկարչի՝ սեփական ստեղծագործությունների վերաբերյալ բազմաթիվ, հաճախ խիստ ու ինքնաքննադատական գնահատականները:

Միջոցառման հատուկ հյուր, դերասան Վարդան Պետրոսյանը, խոսելով գրքի և Վան Գոգի արվեստի մասին, սիրով հիշատակել է, որ իր առաջին մասնագիտությունը եղել է հենց նկարչությունը, ինչն իրեն էլ ավելի է մոտեցնում մեծ վարպետի ժառանգությանը: Նա նշել է նաև, թե այնքան են տարված եղել ուսանողները Վան Գոգով, որ նկարել են իր գեղանկարնեի վերատություններից:

Անդրադառնալով նամակների պահպանմանն ու գիտական արժեքին՝ թարգմանչուհի Սուսաննա Մկրտչյանը նշում է․

«Վան Գոգից մեզ հասած առաջին նամակը թվագրվում է 1872 թվականի սեպտեմբերի 29-ով, երբ նա ընդամենը 19 տարեկան էր. այն հասցեագրված էր եղբորը՝ Թեոյին, և սկսվում էր շատ պարզ՝ «My dear Theo» (Իմ թանկագին Թեո) արտահայտությամբ: Այսօր Վան Գոգի նամակներն ընթերցելու հնարավորություն ունենք, ըստ էության, Թեոյի կնոջ՝ Յոհաննայի շնորհիվ, ով խնամքով պահպանել է դրանք և հետագայում հրատարակել խմբագրումներով: Միայն 1990-ականներին Վան Գոգի թանգարանը և Հյուգենս ինստիտուտը ձեռնամուխ եղան հսկայական գիտական նախագծի, որը տևեց շուրջ 15 տարի: Արդյունքում տարբեր հավաքածուներից հայտնաբերվեցին բազմաթիվ նոր նամակներ, և այսօր պահպանված ավելի քան 900 նամակների 90 տոկոսից ավելին պատկանում է Վան Գոգի թանգարանին»:

«Վինսենթ վան Գոգ. կյանքը նամակներում» ժողովածուն արդեն հասանելի է հայ ընթերցողին՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու մեծ նկարչի կյանքն ու մտածողությունը հենց իր սեփական խոսքերի միջոցով:

Նշենք որ Աննա Մարիա Մատտաարը գրքի շնորհանդեսից հետո ուշագրավ զեկույց ներկայացրեց նաև Ազգային գրադարանում կազմակերպված միջազգային գիտաժողովում։ Նա ներկայացրեց  Ոսկան Երևանցու տպագրական հրաշքն՝ ըստ եվրոպական արխիվների.

Հայաստանի ազգային գրադարանում անցկացված «Ժառանգության պահպանություն՝ հանուն կայուն ապագայի» միջազգային 3-րդ գիտաժողովի շրջանակում, որը նվիրված էր Ոսկան Երևանցու տպագրած առաջին հայերեն Աստվածաշնչի 360-ամյակին, ուշագրավ զեկույցով հանդես է եկել հայերեն-հոլանդերեն գեղարվեստական թարգմանիչ և հետազոտող Աննա Մարիա Մատտաարը։ Նրա «Ոսկան Երևանցու տպարանն ըստ հիշատակարանների» թեմայով ելույթը նորովի լույս է սփռել 17-րդ դարի հայ տպագրության կազմակերպչական, տեխնիկական և դիվանագիտական ծալքերի վրա։

Հնատիպ գրքերն ու ընթերցողական հետքերը Եվրոպայի գրապահոցներում

Աննա Մարիա Մատտաարի հետազոտության հիմքում Նիդերլանդների խոշորագույն գրապահոցների, մասնավորապես՝ Լեյդենի համալսարանական գրադարանի և Արքայական ազգային գրադարանի (KB) հավաքածուներում պահպանվող հայերեն հնատիպ գրքերն են։ Հետազոտողը վերլուծել է ոչ միայն տպագրիչների թողած պաշտոնական հիշատակարանները, այլև գրքերի լուսանցքներում դարերի ընթացքում ընթերցողների ու սեփականատերերի թողած ձեռագիր նշումները (մարգինալիաները)։ Այս «ընթերցողական հետքերը» հնարավորություն են տալիս քարտեզագրելու, թե ինչպես են Եվրոպայում տպագրված հայերեն գրքերը ճանապարհորդել աշխարհով մեկ և հասել Սփյուռքի ու պատմական Հայաստանի ամենահեռավոր համայնքներ։

Նաիրա Գասպարյանը, Աննա Մարիա Մատտաարը, և ազգային գրադարանին կից գործող Գրատպության թանգարանի վարիչ Բալասան Հարությունյանը։

Տպագրական արվեստի, տեխնիկայի և աշխարհագրության ոդիսականը

Զեկույցում առանձնակի տեղ է հատկացված Ոսկան Երևանցու տպագրական գործունեությանը։ Հիշատակարանների համադրությամբ վերականգնվել է Ամստերդամում, Լիվորնոյում և Մարսելում տպարանի տեղաշարժման ժամանակագրությունն ու պատճառները։ Հատկապես ուշագրավ են տվյալները հոլանդացի անվանի փորագրիչ Քրիստոֆել վան Դեյքի (Christoffel van Dijck) հետ համագործակցության մասին, որի արդյունքում ձուլվեցին հայկական նոր, նրբագեղ տառատեսակներ։ Հիշատակարանները փաստագրում են նաև այն հսկայական ֆինանսական ծախսերն ու տեխնիկական ջանքերը, որոնք պահանջվում էին տպագրական սարքավորումներն ու թուղթը ձեռք բերելու համար։

Վաճառականական ցանցն ու դավանաբանական ճնշումների հաղթահարումը

17-րդ դարում հայերեն Աստվածաշնչի և աշխարհիկ գրքերի հրատարակումն անհնարին կլիներ առանց հայ վաճառականական ցանցի աջակցության։ Մատտաարի ուսումնասիրած վավերագրերը վկայում են Նոր Ջուղայի, Ամստերդամի և Վենետիկի հայ առևտրականների (Մաթէոս Ծարեցի, Ավետիս Ղլիճենց և այլոք) ցուցաբերած նյութական անգնահատելի աջակցության մասին։ Միևնույն ժամանակ, հիշատակարանները բացահայտում են Հռոմի հավատաքննության (Ինկվիզիցիայի) կողմից իրականացվող դավանաբանական ճնշումներն ու գրաքննությունը, որոնք Ոսկան Երևանցին ստիպված էր շրջանցել դիվանագիտական ճկունությամբ։

Գիրքը՝ որպես ազգային ինքնության «մշակութային վահան»

Ամփոփելով իր խոսքը՝ Աննա Մարիա Մատտաարն ընդգծել է, որ 17-րդ դարի հայ տպագրիչների համար գիրք հրատարակելը պարզ առևտրային կամ արհեստագործական ձեռնարկ չէր. դա օտար միջավայրում ազգային-հոգևոր ինքնությունը, լեզուն և մշակութային ժառանգությունը պահպանելու սրբազան առաքելություն էր։ Այդ տպագիր ժառանգությունը ծառայեց որպես իսկական «մշակութային վահան», որի ուսումնասիրությունն այսօր էլ առանցքային նշանակություն ունի մեր պատմական հիշողության և ազգային ինքնագիտակցության պահպանման համար։

Two noteworthy events highlighting Armenian–Dutch cultural ties recently took place in Armenia.

FROM VAN GOGH’S LETTERS TO VOSKAN YEREVANTSI’S PRINTING PRESS: ANNA MARIA MATTAAR’S CULTURAL MISSION

Naira Gasparyan, PhD, YSU, Associate Professor
 For the Diary of the Netherlands/ NidOragir

Anna Maria Mattaar is a translator and researcher dedicated to fostering Armenian-Dutch cultural relations. On her initiative, the first academic translation of Vincent van Gogh’s letters directly from the source language into Armenian was realised ("Vincent van Gogh: Life in Letters"). Concurrently, she conducts source-critical and archival research in European repositories, examining the colophons of 17th-century Armenian early printed books and the printing legacy of Voskan Yerevantsi.

"Vincent van Gogh: Life in Letters" — Presentation of the First Direct Translation into Armenian

For the first time, the letters of world-renowned artist Vincent van Gogh have been translated into Armenian directly from the original source texts. The result of this endeavour is the extraordinary volume "Vincent van Gogh: Life in Letters", published by Vernatun Publishing House with the support of the Dutch Foundation for Literature (Nederlands Letterenfonds) and the Embassy of the Kingdom of the Netherlands in Armenia. During the book launch, Her Excellency Ms Marieke Monroy-Winter, Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of the Kingdom of the Netherlands to Armenia, delivered opening remarks, highly praising this significant Armenian-Dutch cultural project.

The panel discussion surrounding the book featured Nerses Ter-Vardanyan, Director of Vernatun Publishing House; translator Anna Maria Mattaar; book editor Armen Sargsyan; and Satenik Chugaszyan, PhD in Art History.

 An Exceptional Academic Publication

Nerses Ter-Vardanyan, Director of Vernatun Publishing House, emphasised that the collection is unique in its nature: it carries an academic focus, selecting 76 key letters from Van Gogh's 820 surviving epistles. The project was initiated by translator Anna Maria Mattaar, who repeatedly corresponded with the editorial board of the original Dutch edition until securing official authorization to translate from the source texts and publish the work in Armenian in Armenia.

Translator Anna Maria Mattaar noted that Van Gogh wrote his letters predominantly in Dutch, as well as in French and English. Throughout her work, she sought to faithfully preserve the artist's unique style, vocabulary, and vocal intonations. For the reader's convenience, the volume includes detailed annotations regarding individuals mentioned in the letters. Book editor Armen Sargsyan, in turn, presented the productive collaborative process with the translator.

Van Gogh's Inner World and Art

Art historian Satenik Chugaszyan drew attention to the fact that the letters contain numerous, often rigorous and self-critical appraisals by the artist regarding his own works.

Special guest of the event, actor Vardan Petrosyan, speaking about the book and Van Gogh's art, warmly recalled that his first profession was painting, bringing him even closer to the master's legacy. He also noted that during their student years, they were so captivated by Van Gogh that they painted reproductions of his artworks.

Preservation History and Academic Value of the Letters

Addressing the preservation and scholarly value of the letters, translator Susanna Mkrtchyan noted:

"The earliest surviving letter from Van Gogh dates to 29 September 1872, when he was just 19 years old. It was addressed to his brother Theo and opened very simply with 'My dear Theo'. Today we have the opportunity to read Van Gogh's letters primarily thanks to Theo's wife, Jo (Johanna) van Gogh-Bonger, who meticulously preserved them and later published them with editorial revisions. It was only in the 1990s that the Van Gogh Museum and the Huygens Institute embarked on a monumental 15-year research project. As a result, numerous new letters were discovered across various collections, and today over 90 per cent of the more than 900 surviving letters reside with the Van Gogh Museum."

The volume "Vincent van Gogh: Life in Letters" is now available to Armenian readers, offering a unique opportunity to explore the great painter's life and thought through his own words.

Anna Maria Mattaar’s Presentation at the National Library: The Printing Miracle of Voskan Yerevantsi

Following the book launch, Anna Maria Mattaar also presented a compelling paper at the 3rd International Conference "Preserving Heritage for a Sustainable Future", held at the National Library of Armenia and dedicated to the 360th anniversary of the first printed Armenian Bible by Voskan Yerevantsi. Her presentation, entitled "The Printing Press of Voskan Yerevantsi According to Colophons", shed new light on the organisational, technical, and diplomatic nuances of 17th-century Armenian printing.

Early Printed Books and Reader Traces in European Archives

At the core of Anna Maria Mattaar's research are 17th-century Armenian early printed books preserved in major Dutch repositories, notably the Leiden University Library and the Royal Library of the Netherlands (KB). The researcher analysed not only the official colophons left by the printers, but also the manuscript notes (marginalia) added by readers and owners over centuries. These ‘reader traces’ make it possible to map how Armenian books printed in Europe travelled across the globe to reach distant communities throughout the Diaspora and historical Armenia.

An Odyssey of Printing Art, Technique, and Geography

The presentation devoted special attention to Voskan Yerevantsi's printing activities. By synthesizing various colophons, Mattaar reconstructed the chronology and motives behind the relocation of the printing press across Amsterdam, Livorno, and Marseille. Particularly noteworthy are details regarding Yerevantsi's collaboration with the renowned Dutch punchcutter Christoffel van Dijck, which resulted in the casting of elegant new Armenian typefaces. The colophons also document the immense financial expenditure and technical efforts required to acquire printing equipment and paper.

 Merchant Networks and Overcoming Theological Pressures

In the 17th century, publishing the Armenian Bible and secular literature would have been impossible without the support of the Armenian merchant network. Documents studied by Mattaar testify to the invaluable material support rendered by Armenian merchant houses in New Julfa, Amsterdam, and Venice (such as Mateos Tsaretsi, Avetis Ghlichents, and others). At the same time, the colophons reveal the theological pressures and censorship exerted by the Roman Inquisition, which Voskan Yerevantsi was forced to navigate with diplomatic flexibility.

 The Book as a National ‘Cultural Shield’

In conclusion, Anna Maria Mattaar emphasised that for 17th-century Armenian printers, publishing books was far more than a commercial or craft enterprise; it was a sacred mission to preserve national-spiritual identity, language, and cultural heritage in a foreign environment. This printed legacy served as a true ‘cultural shield,’ the study of which remains vital for preserving historical memory and national self-awareness today.

Սուրբ Ներսես ընծայարանի Արմոնքի մասնաշենքի 10-ամյակը․ կրթաթոշակ՝ ի պատիվ արքեպիսկոպոս Խաժակ Պարսամյանի

 

09.10.2026/Նիդ.օրագիր

ԱՄՆ-ի Նյու Յորք նահանգի Արմոնք քաղաքում հոկտեմբերի 3-ին Սուրբ Ներսես հայ հոգևոր ընծայարանը կազմակերպել է հանդիսավոր միջոցառում՝ նվիրված արքեպիսկոպոս Խաժակ Պարսամյանին և Արմոնքում հաստատության մասնաշենքի ու մատուռի օծման 10-ամյակին։

Միջոցառման ընթացքում արժևորվել է արքեպիսկոպոս Խաժակ Պարսամյանի ներդրումը՝ ընծայարանն Արմոնքում հաստատելու և դրա զարգացման գործում։ Հաստատությունը պատրաստում է Հայ եկեղեցու ապագա հոգևորականներին և աշխարհիկ առաջնորդներին։

Հանդիսության ժամանակ եպիսկոպոս Մեսրոպ Պարսամյանը արքեպիսկոպոս Պարսամյանին է հանձնել հուշատախտակ, որի հեղինակն է քանդակագործ Մայքլ Քերոփյանը։ Այն խորհրդանշում է ընծայարանի երախտագիտությունը նրա տեսլականի, նվիրվածության և առաջնորդության համար։

Միջոցառման կարևոր նախաձեռնությունը արքեպիսկոպոս Խաժակ Պարսամյանի անվան կրթաթոշակի հիմնումն է։ Այն ամեն տարի աջակցություն կտրամադրի Եվրոպայից ընտրված մեկ սանավորի՝ Սուրբ Ներսես ընծայարանում ուսանելու համար։ Սանավորի ընտրությունը վերապահված է անձամբ արքեպիսկոպոս Պարսամյանին։ Կրթաթոշակը նախատեսվում է ֆինանսավորել միջոցառման ընթացքում հավաքված նվիրատվություններով, որոնց ընդունումը շարունակվում է։

Ելույթ ունենալով միջոցառման ընթացքում՝ արքեպիսկոպոս Խաժակ Պարսամյանն ընդգծել է ընծայարանի կարևորությունը Հայ եկեղեցու համար՝ ասելով. «Ես խորապես հավատում եմ Սուրբ Ներսեսին և Հայ եկեղեցում նրա ունեցած էական դերին»։

Հոբելյանական միջոցառումը միավորել է հաստատության անցած ուղու գնահատումն ու ապագայի նկատմամբ հանձնառությունը՝ շարունակելու հոգևոր կրթության գործը և պատրաստելու Հայ եկեղեցուն ծառայելու կոչված նոր սերնդի առաջնորդներին։

Աղբյուր՝ Սուրբ Ներսես հայ հոգևոր ընծայարանի պաշտոնական կայք՝ «St. Nersess Honors Abp Khajag Barsamian and Celebrates 10 Years in Armonk», հրապարակված 2026 թ. հոկտեմբերի 8-ին։ 

Հայաստանը Մադրիդում առաջին անգամ ազգային տաղավարով մասնակցել է Fruit Attraction միջազգային ցուցահանդեսին

 

08.10.2026/Նիդ.օրագիր

Հայաստանը հոկտեմբերի 6–8-ը Իսպանիայի մայրաքաղաք Մադրիդում առաջին անգամ միասնական ազգային տաղավարով մասնակցել է թարմ մրգերի և բանջարեղենի միջազգային Fruit Attraction ցուցահանդեսին։ Այս մասին հոկտեմբերի 8-ին հայտնել է Հայաստանի հանրային ռադիոն՝ հղում անելով ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությանը։

Հայաստանի ազգային տաղավարում ներկայացվել են հինգ հայկական ընկերությունների արտադրանքները։ Ցուցահանդեսին այցելուների կարգավիճակով մասնակցել են նաև այլ հայկական ընկերություններ, որոնք նպատակ են ունեցել հաստատելու գործարար կապեր և ուսումնասիրելու միջազգային շուկաներում առկա հնարավորությունները։

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունն աջակցել է հայկական արտադրողների մասնակցությանը՝ կարևորելով գյուղատնտեսության և գյուղմթերքի վերամշակման ոլորտների արտահանման ներուժի զարգացումը։ Մասնակցությունը հնարավորություն է տվել հայկական ընկերություններին միջազգային հարթակում ներկայացնելու իրենց արտադրանքը, փնտրելու նոր գործընկերներ և զարգացնելու համագործակցության հեռանկարները։

Ըստ հրապարակված տեղեկության՝ ցուցահանդեսի ընթացքում մասնակից ընկերությունները հաստատել են նոր գործարար կապեր և ստորագրել համագործակցության համաձայնագրեր։ Սակայն հրապարակման մեջ չեն նշվում պայմանավորվածությունների կողմերը, համաձայնագրերի բովանդակությունը կամ դրանց հիման վրա նախատեսվող արտահանման ծավալները։

Fruit Attraction-ը մրգերի և բանջարեղենի ոլորտի միջազգային խոշոր մասնագիտացված առևտրային ցուցահանդեսներից է։ Այն կազմակերպվում է Մադրիդի IFEMA ցուցահանդեսային կենտրոնում՝ IFEMA Madrid-ի և Իսպանիայի մրգերի ու բանջարեղենի արտադրողների և արտահանողների ֆեդերացիայի՝ FEPEX-ի համագործակցությամբ։ Ցուցահանդեսը միավորում է գյուղմթերք արտադրողներին, արտահանողներին, ներմուծողներին, առևտրային ցանցերին և ոլորտի այլ մասնագետների՝ նպաստելով նոր շուկաների բացահայտմանը և միջազգային գործարար կապերի հաստատմանը։

Կազմակերպիչների հրապարակած տվյալներով՝ Fruit Attraction 2026-ին մասնակցել է շուրջ 2500 ցուցադրող ընկերություն՝ 78 երկրից։ Ցուցահանդեսի տարածքը կազմել է 162 հազար քառակուսի մետր, իսկ մասնագիտական այցելուների թիվը կանխատեսվել է ավելի քան 121 հազար՝ աշխարհի ավելի քան 150 երկրից։

Հայաստանի առաջին մասնակցությունը միասնական ազգային տաղավարով կարևոր քայլ է հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի միջազգային ներկայացման և արտահանման հնարավորությունների ընդլայնման ուղղությամբ։ Հաջորդ կարևոր խնդիրը կլինի Մադրիդում հաստատված գործարար կապերը կոնկրետ պայմանագրերի, նոր պատվերների և արտահանման իրական արդյունքների վերածելը։

Աղբյուրներ՝ Հայաստանի հանրային ռադիո և Fruit Attraction-ի պաշտոնական կայք։

When an Azerbaijani Scholar Lies About What He Sees With His Own Eyes

 

A short statement made in a video circulated by an Azerbaijani scholar carries serious implications: “Hamsı türk simvollarıdır” — “They are all Turkic symbols.”

The speaker is Ilhami Jafarsoy, Doctor of Philological Sciences and Associate Professor, affiliated with the Nasimi Institute of Linguistics of the Azerbaijan National Academy of Sciences. In the video, he presents carvings on stones, the image of a horse, ornamental motifs and other elements as unquestionable evidence of Turkic culture. At the same time, he complains that Azerbaijani historians have not studied this material sufficiently.

Yet the most important part of the video is not what he says, but what the camera simultaneously shows: clearly visible Armenian inscriptions on the stones.

Letters of the Armenian alphabet can be seen directly on the surfaces of the monuments. They cannot simply be ignored by a historian, a linguist or the public.

The issue here is not merely a difference of historical interpretation. The issue is that a visible written source is bypassed while the same monument is presented as belonging to another culture.

A horse, an ornament or any other individual motif cannot, by itself, determine the national or cultural identity of a monument. Similar motifs occur in the cultures of different peoples and may have different meanings.

An inscription, however, is a source of a fundamentally different kind. It contains language, writing, names, words, and sometimes dates and specific historical information.

Therefore, the first question in a scholarly investigation should not be “Is this symbol Turkic?” but rather: “What is written on this stone?”

In this case, the answer is visible to the viewer: the stones bear Armenian writing.

Where the distortion of fact begins

This is where the issue of false testimony arises.

False testimony generally means the deliberate presentation of information that does not correspond to reality. We cannot know Jafarsoy's internal intention, and therefore we cannot pass a definitive judgment on his motives.

But when a monument bearing a visible Armenian inscription is presented as carrying “Turkic symbols” without reading, analysing or refuting that inscription, the information presented to the audience at the very least contradicts the primary source visible in the video itself.

This is more than a simple difference of interpretation. It is a distortion of fact.

And if such a fact is knowingly presented in the opposite way, it can also be described as false testimony.

An academic title does not exempt a researcher from responsibility toward the primary source.

Who is Ilhami Jafarsoy?

According to official Azerbaijani scientific sources, Ilhami Jafarsoy is a Doctor of Philological Sciences and Associate Professor affiliated with the Nasimi Institute of Linguistics of the Azerbaijan National Academy of Sciences. He is also listed in the Academy's personnel database as head of the Department of Ancient Languages and Cultures.

This is therefore not a statement made by a random commentator unfamiliar with the history of writing. His professional field is directly connected with ancient languages, writing systems and cultures.

That makes the question even more serious:

If a specialist in ancient languages sees an Armenian inscription, why does he present the monument as carrying “Turkic symbols”?

The video provides no answer.

The broader context

Jafarsoy's statement cannot be viewed entirely in isolation from his broader historical and linguistic views.

His published works contain extensive historical-linguistic hypotheses in which Turkic connections are attributed to various ancient languages and cultures of the Near East.

For example, the official presentation of his 2014 monograph contains the claim that Turkic ethnic groups were hidden under the names “Armenians” and “Armens,” while the ancient “Hay” language is not regarded as the language of modern Armenians.

A work published in 2023 under his authorship and approved by the Academic Council of the Nasimi Institute of Linguistics of the Azerbaijan National Academy of Sciences also connects Shusha with Sumer, Elam, Troy and other ancient centres, advancing broad historical-linguistic hypotheses.

Against this background, the new video does not appear to be merely an isolated remark. It reflects a broader methodological approach: interpreting ancient cultural material within a predetermined framework of Turkic ownership.

The scientific answer is actually very simple

If Jafarsoy is convinced that the stones shown in the video are Turkic, the scholarly response can be presented in a very concrete form:

read the inscriptions, show the letters, provide a transcription and translation, conduct a linguistic analysis, establish the dating, and explain why monuments bearing Armenian writing should be regarded as Turkic.

Without such evidence, the statement “They are all Turkic symbols” is not scientific proof.

It is a claim.

And a claim about the identity of a historical monument is not, by itself, a scientific fact.

In this story, the most important witness is neither Jafarsoy nor his academic title.

The witness is the stone itself.

If an Armenian inscription is visible on the stone, the first responsibility of a researcher is to read it.

That inscription cannot be replaced by an image of a horse, an ornament or a politically desirable interpretation.

One of the easiest ways to appropriate historical heritage is to rename it. But attempting to alter the meaning of an inscription on a stone is already an attempt to alter history itself.

And the question here is not only what the Azerbaijani scholar says.

The question is:

Why does he say it when the camera simultaneously shows the very stone on which Armenian writing can be seen?

It is increasingly evident that presenting the Armenian heritage of Artsakh as “Albanian” (Caucasian Albanian) is not simply an isolated interpretive error. It forms part of a broader practice of suppressing Armenian inscriptions, renaming monuments and attributing them to another culture in an attempt to reshape historical memory.

Hay Azian

Когда азербайджанский учёный лжёт тому, что видит собственными глазами

В распространённом азербайджанским учёным видео звучит короткая, но имеющая серьёзные последствия фраза: «Hamsı türk simvollarıdır» — «Все это тюркские символы».

Автор видео — доктор филологических наук, доцент, представитель Института языкознания имени Насими Национальной академии наук Азербайджана Ильхами Джафарсой. Скульптурные изображения на камнях, фигуру лошади, орнаменты и другие мотивы он представляет как бесспорные свидетельства тюркской культуры. Одновременно он утверждает, что азербайджанские историки недостаточно занимаются изучением этих материалов.

Однако наиболее важная часть видео — не его комментарий, а то, что одновременно показывает камера: на камнях отчётливо видны армянские надписи. Буквы армянского алфавита различимы непосредственно на поверхности памятников и не могут быть проигнорированы ни историком, ни лингвистом, ни общественностью.

Проблема здесь не в различии исторических интерпретаций. Проблема в том, что видимый письменный источник обходится молчанием, а тот же памятник представляется как принадлежащий другой культуре.

Изображение лошади, орнамент или любой другой отдельный мотив сами по себе не могут определить национальную принадлежность памятника. Подобные изображения встречаются в культурах разных народов и могут иметь различное значение. Надпись же является источником совершенно иного порядка. Это язык, письменность, имена, слова, иногда даты и конкретные исторические сведения.

Поэтому первым вопросом научного исследования должно быть не «этот символ тюркский?», а «что написано на этом камне?». В данном случае ответ зритель может увидеть собственными глазами: на камнях имеются армянские письменные знаки.

Где начинается искажение факта

Именно здесь возникает вопрос о ложном свидетельствовании.

Под ложным свидетельствованием обычно понимается сознательное представление информации, не соответствующей действительности. Мы не можем знать внутреннего намерения Джафарсоя и поэтому не можем выносить ему юридический или моральный приговор относительно мотива. Но если памятник с видимой армянской надписью представляется как носитель «тюркских символов» без прочтения, анализа или опровержения этой надписи, то сообщаемая аудитории информация, по меньшей мере, противоречит первоисточнику, который присутствует в самом видео.

Это уже не просто ошибка интерпретации. Это искажение факта. А если факт сознательно представляется противоположным образом — тогда это может быть названо и ложным свидетельствованием.

Учёная степень не освобождает исследователя от ответственности перед первоисточником.

Кто такой Ильхами Джафарсой

Согласно официальным данным азербайджанских научных структур, Ильхами Джафарсой — доктор филологических наук, доцент, сотрудник Института языкознания имени Насими Национальной академии наук Азербайджана. В базе кадров Национальной академии наук он также указан как руководитель отдела древних языков и культур.

Иными словами, речь идёт не о случайном комментаторе, далёком от истории письменности. Его профессиональная сфера непосредственно связана с древними языками, письменностью и культурами.

И именно поэтому вопрос становится ещё более принципиальным: если специалист по древним языкам видит армянскую надпись, почему он представляет этот памятник как носитель «тюркских символов»?

Видео ответа на этот вопрос не даёт.

Более широкий контекст

Сказанное Джафарсоем в видео нельзя рассматривать полностью изолированно от его более широких историко-лингвистических взглядов.

В опубликованных им работах встречаются масштабные историко-лингвистические гипотезы, в рамках которых тюркские связи приписываются различным древним языкам и культурам Ближнего Востока.

Например, в официальном представлении его монографии 2014 года утверждается, что под названиями «армяне» и «армены» скрывались тюркские этносы, а древний «айский» язык не рассматривается как язык современных армян.

В работе, опубликованной в 2023 году при его авторстве и с одобрением учёного совета Института языкознания имени Насими НАН Азербайджана, Шуша связывается с Шумером, Эламом, Троей и другими древними центрами, при этом выдвигаются широкие историко-лингвистические гипотезы.

На этом фоне новое видео выглядит не как случайная оговорка, а как продолжение определённого метода: интерпретировать древний культурный материал в заранее заданной системе тюркской принадлежности.

Научный ответ может быть очень простым

Если Джафарсой убеждён, что представленные в видео камни являются тюркскими, научный ответ можно дать в совершенно конкретной форме:

прочитать надписи, показать буквы, дать транскрипцию и перевод, провести лингвистический анализ, определить датировку и объяснить, почему памятники с армянской письменностью следует считать тюркскими.

Если всего этого нет, утверждение «Все это тюркские символы» не является научным доказательством.

Это утверждение.

А утверждение о принадлежности исторического памятника ещё не является научным фактом.

В этой истории главным свидетелем является не Джафарсой и не его научная степень.

Главный свидетель — сам камень.

И если на камне видна армянская надпись, первая обязанность исследователя — прочитать её.

Эту надпись нельзя заменить изображением лошади, орнаментом или политически желательной интерпретацией.

Самый простой способ присвоить историческое наследие — изменить его название. Но попытка изменить смысл надписи на камне — это уже попытка изменить саму историю.

И здесь вопрос не только в том, что говорит азербайджанский учёный. Вопрос в другом:

почему он говорит это, когда камера одновременно показывает тот самый камень, на котором можно увидеть армянское письмо?

Сегодня становится всё очевиднее, что представление армянского наследия Арцаха как «албанского» (кавказско-албанского) — это не отдельная ошибка интерпретации, а часть более широкой практики: замалчивания армянских надписей, переименования памятников и приписывания их другой культуре в попытке изменить историческую память.

Hay Azian

Երբ ադրբեջանցի գիտնականը աչքի տեսածն է ստում

Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի ներկայացուցիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, դոցենտ Իլհամի Ջաֆարէսոյի տարածած տեսանյութում հնչում է մի կարճ, բայց ծանր հետևանքներ ունեցող արտահայտություն՝ «Hamsı türk simvollarıdır»՝ «Բոլորը թյուրքական խորհրդանիշեր են»։ Նա քարերի վրայի քանդակները, ձիու պատկերը, զարդանախշերն ու այլ մոտիվները ներկայացնում է որպես թյուրքական մշակույթի անվիճելի ապացույց։ Միաժամանակ դժգոհում է, որ ադրբեջանցի պատմաբանները բավարար չափով չեն ուսումնասիրում այդ նյութը։ Սակայն տեսանյութի ամենակարևոր մասը նրա խոսքը չէ, այլ այն, ինչ միաժամանակ ցույց է տալիս տեսախցիկը՝ քարերի վրա հստակ երևում են հայերեն արձանագրություններ։ Հայկական այբուբենի տառերը նկատելի են քարի մակերեսին, և դրանք չեն կարող անտեսվել ոչ պատմաբանի, ոչ լեզվաբանի, ոչ էլ հանրության կողմից։

Խնդիրն այստեղ պատմության տարբեր մեկնաբանության մասին չէ։ Խնդիրն այն է, որ տեսանելի գրային փաստը շրջանցվում է, իսկ նույն հուշարձանը ներկայացվում է որպես մեկ այլ մշակույթի պատկանող։ Ձին, զարդանախշը կամ որևէ այլ պատկեր ինքնին չի կարող որոշել հուշարձանի ազգային պատկանելությունը։ Նման պատկերներ տարբեր ժողովուրդների մշակույթներում կարող են ունենալ տարբեր կիրառություններ և իմաստներ։ Բայց արձանագրությունը այլ բնույթի աղբյուր է։ Այն լեզու է, գիր է, անուններ են, բառեր են, երբեմն՝ թվականներ և կոնկրետ պատմական տեղեկություններ։ Ուստի գիտական ուսումնասիրության առաջին քայլը պետք է լինի ոչ թե «այս պատկերը թյուրքական է», այլ «ի՞նչ է գրված այս քարի վրա»։ Այս դեպքում պատասխանը տեսանյութի դիտողը կարող է տեսնել հենց իր աչքով՝ քարերի վրա առկա են հայերեն գրեր։

Հենց այստեղ է սկսվում սուտ վկայության խնդիրը։ Սուտ վկայություն ասելով սովորաբար հասկանում ենք գիտակցաբար իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկություն ներկայացնելը։ Ջաֆարէսոյի ներքին մտադրությունը մենք չենք կարող իմանալ,  և դրա վերաբերյալ դատավճիռ կայացնել, թեև դա հայերի համար պարզից էլ պարզ է։ Բայց երբ տեսանելի հայերեն արձանագրությամբ հուշարձանը ներկայացվում է որպես «թյուրքական խորհրդանիշերի» կրող՝ առանց այդ արձանագրությունը կարդալու, բացատրելու կամ հերքելու, ապա հանրությանը ներկայացվող տեղեկությունը առնվազն հակասում է տեսանյութում առկա սկզբնաղբյուրին։ Սա պարզապես սխալ մեկնաբանություն չէ։ Սա փաստի խեղաթյուրում է, իսկ եթե այդ փաստը գիտակցաբար ներկայացվում է հակառակ ձևով՝ նաև սուտ վկայություն։ Գիտական կոչումը որևէ մեկին չի ազատում սկզբնաղբյուրի նկատմամբ պատասխանատվությունից։

Ջաֆարէսոյի դեպքում սա հատկապես կարևոր է։ Ադրբեջանի ԳԱԱ պաշտոնական տվյալներով՝ նա բանասիրական գիտությունների դոկտոր և դոցենտ է, նրա հիմնական աշխատավայրը Ադրբեջանի ԳԱԱ Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտն է, իսկ ԳԱԱ մարդկային ռեսուրսների բազայում նա նշված է նաև որպես Հին լեզուների և մշակույթների բաժնի վարիչ։ Այսինքն՝ խոսքը պատմությունից հեռու պատահական մեկնաբանի մասին չէ։ Նրա մասնագիտական դաշտն անմիջականորեն կապված է հին լեզուների, գրերի և մշակույթների հետ։ Եվ հենց դրա պատճառով հարցն ավելի լուրջ է. եթե հին գրերի մասնագետը տեսնում է հայերեն արձանագրություն, ինչո՞ւ է այն ներկայացնում որպես «թյուրքական խորհրդանիշ»։ Այս հարցի պատասխանը տեսանյութը չի տալիս։

Սա նաև նրա գիտական մոտեցումների ավելի լայն համատեքստի մաս է։ Ջաֆարէսոյի հրապարակված աշխատություններում առկա են լայն պատմալեզվաբանական վարկածներ, որոնցում թյուրքական կապեր են վերագրվում հին Մերձավոր Արևելքի տարբեր լեզուներին և մշակույթներին։ Օրինակ՝ նրա 2014 թվականի մենագրության պաշտոնական ներկայացման մեջ պնդվում է, որ «հայ» և «արմեն» անվանումների տակ թաքնված են թյուրքական էթնոսներ, իսկ հին «հայ» լեզուն չի համարվում ներկայիս հայերի լեզուն։ 2023 թվականին նրա հեղինակությամբ և Ադրբեջանի ԳԱԱ Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ հրատարակված աշխատությունն էլ Շուշան կապում է Շումերի, Էլամի, Տրոյայի և այլ հին կենտրոնների հետ՝ առաջադրելով լայնածավալ պատմալեզվաբանական վարկածներ։ Այս համատեքստում նոր տեսանյութը պարզապես առանձին արտահայտություն չէ։ Այն նույն մեթոդաբանական խնդիրը կրկին առաջ է բերում՝ հին մշակութային նյութի մեկնաբանությունը նախապես որոշված թյուրքական պատկանելության շրջանակում։

Գիտության համար գոյություն ունի շատ պարզ չափանիշ։ Եթե Ջաֆարէսոն համոզված է, որ տեսանյութում ներկայացված քարերը թյուրքական են, ապա գիտական պատասխանը կարելի է տալ ընդամենը մեկ հրապարակմամբ՝ կարդալ արձանագրությունները, ցույց տալ դրանց տառերը, ներկայացնել ընթերցումը, տալ լեզվաբանական վերլուծությունը, նշել թվագրությունը և հիմնավորել, թե ինչու են հայերեն գրերով հուշարձանները համարվում թյուրքական։ Եթե այդ ամենը չկա, «բոլորը թյուրքական խորհրդանիշեր են» ձևակերպումը գիտական ապացույց չէ։ Դա հայտարարություն է։ Իսկ պատմական հուշարձանի վերաբերյալ հայտարարությունը դեռևս գիտական փաստ չէ։

Այս պատմության մեջ ամենակարևոր վկան ոչ Ջաֆարէսոյն է, ոչ էլ նրա գիտական կոչումը։ Վկան քարն է։ Եվ երբ քարի վրա տեսանելի է հայերեն արձանագրություն, առաջին պարտականությունը այն կարդալն է։ Այդ գրությունը չի կարելի փոխարինել ձիու պատկերով, զարդանախշով կամ քաղաքականապես ցանկալի մեկնաբանությամբ։ Պատմական ժառանգությունը սեփականացնելու ամենահեշտ ճանապարհը կարող է լինել դրա անունը փոխելը։ Բայց քարի վրայի գրությունը փոխելն արդեն պատմությունը փոխելու փորձ է։ Եվ այստեղ հարցը միայն այն չէ, թե ինչ է ասում ադրբեջանցի գիտնականը։ Հարցն այն է՝ ինչո՞ւ է նա ասում դա, երբ տեսախցիկը միաժամանակ ցույց է տալիս այն քարը, որի վրա գրվածը կարելի է կարդալ։

Այժմ ակնհայտ է դառնում, որ Արցախի հայկական ժառանգությունը «աղվանական» (կովկասյան ալբանական) ներկայացնելը ոչ թե առանձին սխալ մեկնաբանություն է, այլ գիտակցված մեթոդ՝ հայերեն արձանագրությունները լռեցնելու, հուշարձանները վերանվանելու և դրանք այլ մշակույթի վերագրելու միջոցով պատմական հիշողությունը յուրացնելու փորձ։

https://www.youtube.com/shorts/0DbNpbgQk3w

Բեռլինից մինչև Բաքու․ նախկին հետախուզության (BND ) ղեկավարի գործը և ադրբեջանական հետքը

 

06.10.2026/Նիդ.օրագիր

Լրտեսության շղթան շարունակվում է, ձերբակալվել է Գերմանիայի նախկին հետախուզության ղեկավար Օգոստ Հանինգը` պետական գաղտնիքների և լրտեսության կասկածանքով։ 

Քննության մեջ հայտնվել է նաև Ադրբեջանի հետախուզության հնարավոր հետքը։

Գերմանիայում սկանդալային զարգացում է տեղի ունեցել։ Հոկտեմբերի 6-ին Գերմանիայի Դաշնային քրեական ոստիկանությունը ձերբակալել է Գերմանիայի արտաքին հետախուզության՝ BND-ի նախկին նախագահ Օգոստ Հանինգին, ինչպես նաև նրա նախկին աշխատակից Մանֆրեդ Դ.-ին։

Գերմանիայի Դաշնային գլխավոր դատախազության համաձայն՝ Հանինգը կասկածվում է պետական գաղտնիքների հետախուզման, դավաճանական լրտեսության, պետական դավաճանության փորձի և օտարերկրյա հետախուզական ծառայության օգտին գործելու մեջ։ Հանինգը BND-ն ղեկավարել է 1998–2005 թվականներին։

Գրեթե 2000 գաղտնի փաստաթուղթ

Քննության առանցքային դրվագներից մեկը Հանինգի և նրա նախկին աշխատակից Մանֆրեդ Դ.-ի համագործակցությունն է։

Ըստ գերմանական քննիչների՝ 2010 թվականից Դ.-ն Հանինգին գումարի դիմաց փոխանցել է BND-ի ներքին օգտագործման համար նախատեսված տեղեկատվություն։ Մինչև 2022 թվականի հունիսը խոսքը կարող է լինել մոտ 2000 փաստաթղթի մասին, որոնց թվում եղել են գաղտնի նյութեր։

Դրանց հիման վրա Հանինգը, ըստ դատախազության, առնվազն մեկ դեպքում պատրաստել է վերլուծություն օտարերկրյա հետախուզական ծառայության ներկայացուցչի համար։ Թե արդյոք այդ նյութը հասել է նախատեսված հասցեատիրոջը, դեռ պարզված չէ։

Այս հանգամանքը հատկապես ուշագրավ է, քանի որ խոսքը պարզապես նախկին պաշտոնյայի մասնավոր խորհրդատվության մասին չէ․ ենթադրյալ աղբյուրը գործող BND-ի ներսում հասանելիություն ունեցող անձ էր։

Իսկ որտե՞ղ է այստեղ Ադրբեջանը

Գերմանիայի դատախազությունը պաշտոնապես չի հրապարակել այն երկրի անունը, որի հետ կապված է օտարերկրյա հետախուզական ծառայության դրվագը։

Սակայն Der Spiegel-ի հաղորդմամբ՝ գերմանացի քննիչները ուսումնասիրում են Հանինգի կապը ադրբեջանական հետախուզության աշխատակցի հետ։ Այս տեղեկությունը հաստատել են նաև գերմանական մի շարք լրատվամիջոցներ՝ հղում անելով Spiegel-ի հրապարակմանը։

Այսինքն՝ այս փուլում ճիշտ չէ գրել, թե «Հանինգը լրտեսել է Ադրբեջանի համար»։ Դա դեռ դատարանի կողմից հաստատված փաստ չէ։

Ճիշտ ձևակերպումն է՝ գերմանական քննիչները, ըստ Der Spiegel-ի, ուսումնասիրում են Հանինգի հնարավոր կապը ադրբեջանական հետախուզության ներկայացուցչի հետ։

Մեկ դեպք չէ, այլ ավելի լայն համատեքստ

Հանինգի գործը հայտնվում է Գերմանիայում Ադրբեջանի ազդեցության վերաբերյալ տարիներ շարունակվող քննարկումների ֆոնին։

Ադրբեջանի հետ կապված «խավիարային դիվանագիտության» և քաղաքական ազդեցության գործերով Գերմանիայում արդեն դատական գործընթացներ են եղել։ 2025 թվականին նախկին պատգամավոր Էդուարդ Լինտները Մյունխենի բարձրագույն շրջանային դատարանի կողմից դատապարտվել է Ադրբեջանի հետ կապված կոռուպցիոն գործով։

Սակայն կարևոր է չխառնել այս գործերը Հանինգի գործի հետ։ Դրանք տարբեր քրեական գործընթացներ են և ներկայում չկա հիմք դրանք մեկ միասնական լրտեսական գործի մաս ներկայացնելու համար։

Հանինգի գործի առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ խոսքը Գերմանիայի նախկին արտաքին հետախուզության ղեկավարի մասին է, որի նկատմամբ այժմ քննվում է պետական գաղտնիքների հնարավոր փոխանցման հարցը։

Հարցերը դեռ շատ են

Այս գործը դեռ գտնվում է նախաքննության փուլում։ Հետևաբար վերջնական գնահատական տալը վաղ է։

Բայց արդեն իսկ առաջանում են մի քանի կարևոր հարցեր.

Ո՞ր երկրի հետախուզական ծառայությանն էր նախատեսված փոխանցվող տեղեկատվությունը։

Ի՞նչ տեղեկություններ են հայտնվել Հանինգի ձեռքում։

Ո՞ւմ են դրանք փոխանցվել։

Ի՞նչ դեր է ունեցել ադրբեջանական կողմը, եթե քննության այդ վարկածը հաստատվի։

Եվ ամենակարևորը՝ ինչպե՞ս կարող էր Գերմանիայի նախկին BND ղեկավարին տարիներ շարունակ հասանելի դառնալ գործող հետախուզական ծառայության գաղտնի տեղեկատվությունը։

Այս հարցերի պատասխանները պետք է տա ոչ թե քաղաքական քարոզչությունը, այլ Գերմանիայի իրավապահների քննությունն ու դատարանը։

Մի բան, սակայն, արդեն իսկ պարզ է․ Բեռլինում տեղի ունեցած այս ձերբակալությունը պարզապես նախկին պաշտոնյայի քրեական գործ չէ։ Այն հարցեր է առաջացնում Գերմանիայի պետական գաղտնիքների պաշտպանության, նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնավոր գործունեության և օտարերկրյա հետախուզական ազդեցության նկատմամբ վերահսկողության մասին։

Եթե ադրբեջանական հետքը քննության արդյունքում հաստատվի, Հանինգի գործը կարող է դառնալ Գերմանիայում Ադրբեջանի հնարավոր ազդեցության շուրջ վերջին տարիների ամենածանր պատմություններից մեկը։

 Ադրբեջանական մամուլը  լուռ` ինչպես ձուկը ջրում

Այս պատմության մեջ ուշագրավ է նաև տեղեկատվական լռության հարցը։

Ադրբեջանական պետական և իշխանամերձ տեղեկատվական դաշտում նման պատմությունները սովորաբար չեն ներկայացվում այն նույն խորությամբ, որով դրանք քննարկվում են գերմանական դատական, իրավական և միջազգային կառույցներում։

Բայց այստեղ մենք կարիք չունենք սպասելու Բաքվի մեկնաբանությանը։

Կոռուպցիոն փաստերը հրապարակել են Գերմանիայի Դաշնային գլխավոր դատախազությունը, գերմանական դատարանները, Եվրոպայի խորհուրդը, Reuters-ը, Associated Press-ը, Deutsche Welle-ն, Tagesschau-ն, OCCRP-ն և գերմանական առաջատար լրատվամիջոցները։

Նիդերլանդական Օրագիրը հետևելու է այս գործի զարգացումներին։

Լուսանկարում` Գերմանիայի դաշնության (BND) հետախուզության շենքը Բեռլինում 

Քաղաքացիությունը՝ արժեք, թե՞ վճարովի կապ, որից դուրս գալն արժե 1,5 միլիոն դրամ

06.10.2026/Նիդ.օրագիր/Քննարկում

250 հազար՝ ներս մտնելու համար։ 1,5 միլիոն՝ դուրս գալու։

Ի՞նչ է առաջարկվում

ՀՀ ներքին գործերի նախարարությունը 2026 թվականի սեպտեմբերին հանրային քննարկման է ներկայացրել օրենսդրական նախագիծ, որով առաջարկվում է էապես բարձրացնել քաղաքացիության հետ կապված պետական տուրքերը։

Քաղաքացիություն ստանալու տուրքը 50 հազար դրամից նախատեսվում է դարձնել 250 հազար՝ 5 անգամ ավելի, իսկ քաղաքացիությունից հրաժարվելու տուրքը՝ 150 հազարից հասցնել 1,5 միլիոն դրամի՝ 10 անգամ ավելի։

Նախատեսվող ուժի մեջ մտնելու ժամկետը՝ 2028 թվականի հունվարի 1-ն է։

Բայց այս պատմության ամենակարևոր թիվը 250 հազարը չէ։ 1,5 միլիոնն է։

Եթե սա ողջամիտ պետական տուրք է, ապա ինչո՞ւ հանրությանը չի ներկայացվում, թե ինչպես է հաշվարկվել հենց այդ գումարը։ Իսկ եթե այն կարող է վերածվել ֆինանսական պատնեշի, ապա ինչո՞ւ այդ պատնեշը պետք է կանգնի քաղաքացիության փոփոխության իրավունքի ճանապարհին։

Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունը պարզապես անձնագիր չէ։ Այն պետության և մարդու միջև իրավական կապ է՝ իրավունքներով, պարտականություններով և պատասխանատվությամբ։

Բայց երբ այդ կապից դուրս գալու համար առաջարկվում է վճարել 1,5 միլիոն դրամ, հարցը միայն քաղաքացիության արժեքի մասին չէ։ Հարցն այն է, թե որքանո՞վ է այդ իրավունքը գործնականում հասանելի քաղաքացուն։

Ինչո՞ւ հենց 1,5 միլիոն

ՆԳՆ-ի հիմնավորմամբ՝ քաղաքացիությունը «առանձնահատուկ և կայուն իրավական կապ» է, ուստի դրա ձեռքբերումն ու դադարեցումը սովորական վարչական գործողություններ չեն։

Մի պահ համաձայնենք։

Բայց եթե քաղաքացիության ձեռքբերումն ու դադարեցումը սովորական վարչական գործողություններ չեն, ապա ինչպե՞ս է հիմնավորվում դրանց համար սահմանվող հստակ ֆինանսական գինը։ Եվ ամենակարևորը՝ ի՞նչ հաշվարկով է ընտրվել հենց 1,5 միլիոն դրամը։

Նախագծի հիմնավորման մեջ չի ներկայացվում 1,5 միլիոն դրամի ձևավորման մանրամասն հաշվարկ՝ վարչական ծախսերի, աշխատաժամանակի կամ մեկ դիմումի իրական արժեքի տեսքով։

Կա քաղաքացիության՝ որպես «առանձնահատուկ և կայուն իրավական կապի» ընդհանուր հիմնավորում։ Բայց քաղաքացիության արժեքը և դրանից հրաժարվելու համար սահմանվող պետական տուրքը նույն բանը չեն։

Ի՞նչ է ասում Սահմանադրական դատարանը

ՀՀ Սահմանադրական դատարանը քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքը դիտարկել է որպես քաղաքացիության հիմնարար իրավունքի բաղադրիչ։

Դատարանի ձևակերպմամբ՝ անձն է որոշում, թե որ պետության իրավազորության և պաշտպանության ներքո է ցանկանում լինել։

Այո՛, այդ իրավունքը բացարձակ չէ։ Պետությունը կարող է սահմանել դրա իրականացման ընթացակարգ և պայմաններ։

Բայց այստեղ առաջանում է առանցքային հարցը.

Կարո՞ղ է ընթացակարգի գինը այնքան բարձր լինել, որ իրավունքը գործնականում անհասանելի դառնա քաղաքացիների մի մասի համար։

1,5 միլիոն դրամը՝ գրեթե 32 ամսվա կենսաթոշակ

Թվերը երբեմն ավելի խոսուն են, քան իրավական ձևակերպումները։

2027 թվականի հունվարից նվազագույն կենսաթոշակը կհասնի 47 հազար դրամի։

Քաղաքացիությունից հրաժարվելու առաջարկվող վճարը՝ 1,5 միլիոն դրամ է։

Հաշվարկը պարզ է.

1,500,000 ÷ 47,000 ≈ 32 ամիս։

Այսինքն՝ մոտ երկու տարի և ութ ամիս նվազագույն կենսաթոշակ։

Պատկերացնենք տարեց քաղաքացու, որը ստանում է նվազագույն կենսաթոշակ և որոշել է դադարեցնել ՀՀ քաղաքացիությունը՝ մեկ այլ երկրի քաղաքացիություն ստանալու պատճառով։

1,5 միլիոն դրամը նրա համար պարզապես բարձր պետական տուրք չէ։ Այդ գումարը համարժեք է մոտ 32 ամսվա ամբողջ կենսաթոշակին՝ այն պայմանով, որ այդ ընթացքում նա իր կենսաթոշակից ոչինչ չծախսի։

Ուստի հարցն այն չէ միայն, թե մարդը կկարողանա՞ հավաքել այդ գումարը։

Հարցն այն է, թե որքանո՞վ է իրականում հասանելի քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքը, եթե դրա իրականացման համար նվազագույն կենսաթոշակ ստացող քաղաքացուց պահանջվում է գրեթե երեք տարվա կենսաթոշակ։

Նոր ու հին քաղաքացիների համար կա՞ն տարբերություններ

Այստեղ կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք։

Պատկերացնենք երկու տարբեր իրավիճակ։

Առաջին դեպքում օտարերկրյա քաղաքացին կամ սփյուռքահայը վերջերս է ձեռք բերել ՀՀ քաղաքացիություն և որոշ ժամանակ անց որոշել է հրաժարվել դրանից։

Երկրորդ դեպքում մարդը ծնվել է ՀՀ քաղաքացի, տասնամյակներ շարունակ ունեցել է այդ կարգավիճակը, իսկ հետագայում այլ երկրի քաղաքացիություն ձեռք բերելու պատճառով ցանկանում է դադարեցնել ՀՀ քաղաքացիությունը։

Երկրորդ դեպքում մարդը որևէ նոր կարգավիճակ չի «վերադարձնում»։ Նա իրականացնում է իր իրավունքը։

Պետությունը կարող է ցանկանալ, որ քաղաքացիությունը չդիտարկվի որպես ժամանակավոր կարգավիճակ։ Դա հասկանալի նպատակ է։ Բայց այս երկու իրավիճակների նկատմամբ նույն՝ 1,5 միլիոն դրամանոց ֆինանսական պատնեշի կիրառումը առնվազն լրացուցիչ հիմնավորում է պահանջում։

Ի՞նչ են անում այլ երկրները

Միջազգային համեմատությունը ևս կարևոր է։

Հանրային քննարկման նյութերում որպես օրինակներ ներկայացվել են տարբեր երկրների քաղաքացիությունից հրաժարվելու վճարները.

Երկիր	Քաղաքացիությունից հրաժարվելու վճար
Գերմանիա	. €0.
Կիպրոս	.€30.
Էստոնիա	. €150.
Միացյալ Թագավորություն	.£513.
Ֆինլանդիա	.€650.
Սլովակիա	.€1,000.

ՀՀ-ում առաջարկվող 1,5 միլիոն դրամը մոտավորապես €3,500–€3,800 է՝ կախված փոխարժեքից։

Իհարկե, տարբեր երկրների իրավական համակարգերը նույնը չեն, և միայն թվերի համեմատությունը բավարար չէ իրավական եզրակացության համար։

Բայց այս համեմատությունը մեկ պարզ հարց է առաջացնում.

Ինչո՞ւ պետք է Հայաստանում քաղաքացիությունից հրաժարվելու տուրքը լինի այդքան բարձր, և հատկապես՝ ինչո՞ւ հենց 1,5 միլիոն դրամ։

«Ողջամիտ վճարի» հարցը

Եվրոպական քաղաքացիության մասին կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը նախատեսում է, որ քաղաքացիության հետ կապված վճարները պետք է լինեն ողջամիտ։

Կոնվենցիայի բացատրական նյութերը նաև շեշտում են, որ վճարները չպետք է օգտագործվեն մարդկանց քաղաքացիության հետ կապված իրենց իրավունքներն իրականացնելուց հետ պահելու նպատակով։

Այս չափանիշի պայմաններում 1,5 միլիոն դրամը հատուկ և համոզիչ հիմնավորում է պահանջում։

Հանրային քննարկման ընթացքում հենց այս խնդիրը բարձրացվել է։ Ներկայացված դիտողություններից մեկում առաջարկվել է 1,5 միլիոն դրամը նվազեցնել մինչև 500 հազար՝ այն ավելի համաչափ դարձնելու նպատակով։

Այդ առաջարկը հաշվի կառնվի՞։

Հիմա է պետք հստակ պատասխան պահանջել

1,5 միլիոն դրամը դեռ գործող պետական տուրք չէ։ Այն ՆԳՆ-ի ներկայացրած օրենսդրական նախագծի առաջարկն է, որը պետք է անցնի օրենքով նախատեսված ընթացակարգերը և ընդունվի Ազգային ժողովի կողմից։ Նախատեսվող ուժի մեջ մտնելու ժամկետը՝ 2028 թվականի հունվարի 1-ն է։

Այսինքն՝ հարցը դեռ բաց է։

Եվ հենց հիմա է անհրաժեշտ հանրային քննարկումը ոչ թե շրջանցել, այլ ընդլայնել։

Պետությունը պետք է հանրությանը ներկայացնի 1,5 միլիոն դրամի հստակ հաշվարկը։

Որքա՞ն են քաղաքացիությունից հրաժարվելու իրական վարչական ծախսերը։
Ինչո՞ւ է ընտրվել հենց այս չափը։
Ի՞նչ հաշվարկով է այն որոշվել։
Եվ ինչո՞վ է հիմնավորվում դրա համաչափությունը։

Այս հարցերին անհրաժեշտ են ոչ թե ընդհանուր ձևակերպումներ, այլ թվերով, փաստաթղթերով և հանրությանը հասկանալի հիմնավորմամբ պատասխաններ։

Հանրային քննարկման մասնակիցները, իրավաբանները, իրավապաշտպան կազմակերպությունները, սփյուռքի կառույցները և ՀՀ քաղաքացիները նույնպես կարող են իրենց դիրքորոշումը ներկայացնել մինչև նախագծի վերջնականացումը։

Որովհետև այստեղ խոսքը միայն 1,5 միլիոն դրամի մասին չէ։

Խոսքը քաղաքացու՝ իր իրավական կարգավիճակը փոխելու հնարավորության մասին է։

Եթե քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքը հիմնարար իրավունք է, ապա հանրությունն իրավունք ունի ստանալու մեկ պարզ պատասխան.

Ինչո՞ւ հենց 1,5 միլիոն դրամ։

Օրենքի հեղինակներից պետք է պահանջել ոչ թե քաղաքացիության արժեքի մասին ընդհանուր բացատրություն, այլ այդ կոնկրետ գումարի ամբողջական և հաշվարկված հիմնավորումը։

Մինչև այդ հիմնավորումը ներկայացված չէ, 1,5 միլիոն դրամի ողջամտության հարցը մնում է բաց։

Քաղաքացիությունը արժեք է։ Բայց քաղաքացու իրավունքը նույնպես պետք է ունենա իրական, ոչ միայն ձևական արժեք։

Արտազ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ