Նիդերլանդական Օրագրի համար Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանից Նաիրա Գասպարյան, բ․գ․թ․, դոցենտ,Ե ՊՀ
ԵՐԵՎԱՆ — Հոկտեմբերի 8-10-ը Հայաստանի ազգային գրադարանը կհյուրընկալի միջազգային գիտաժողով՝ նվիրված հայ տպագրության խոշորագույն կոթողներից մեկին՝ 1666–1668 թվականներին Ամստերդամում հրատարակված առաջին հայերեն տպագիր Աստվածաշնչին, որը մնում է հայ և համաշխարհային մշակութային ժառանգության բացառիկ նմուշներից մեկը։
Գիտաժողովի առանցքում Ոսկան Երևանցու ջանքերով լույս տեսած Սուրբ Գրքի պատմամշակութային և հոգևոր նշանակությունն է։ Այս բացառիկ հրատարակությունն ըստ էության դարձավ հայոց քրիստոնեական ինքնության սկզբի ազդարարը՝ միավորելով աշխարհասփյուռ հայությանն ու հայկական մշակույթը ներկայացնելով համաշխարհային համատեքստում։
17-րդ դարի հայկական տպագրական արվեստի խոշորագույն նվաճումներից մեկը՝ Ամստերդամում տպագրված առաջին հայերեն ամբողջական Աստվածաշունչը, 1666–1668 թվականներին Ամստերդամի «Սուրբ Էջմիածին և Սուրբ Սարգիս» տպարանում Ոսկան Երևանցու ջանքերով լույս տեսած Սուրբ Գիրքը դարձավ հայոց պատմության մեջ առաջին ամբողջական տպագիր Աստվածաշունչը։ Շուրջ 1460 էջից բաղկացած այս կոթողային հրատարակությունն աչքի է ընկնում իր բարձր գեղարվեստական արժեքով, 159 փորագրանկարներով և հատուկ ձուլված տառատեսակներով։ Տպագրության համար հիմք էր հանդիսացել 1295 թվականին Կիլիկյան Հայաստանի Հեթում Բ թագավորի պատվերով ընդօրինակված ձեռագիրը։ Տպաքանակը կազմել է շուրջ 5000 օրինակ, ինչը 17-րդ դարի Եվրոպայի համար աննախադեպ ցուցանիշ էր և հնարավորություն տվեց Սուրբ Գիրքը տարածել աշխարհասփյուռ հայկական համայնքներում։
Հոկտեմբերյան եռօրյա գիտաժողովի ընթացքում Հայաստանից և արտերկրից ժամանած առաջատար հայագետները, պատմաբանները, բանասերներն ու մատենագետները հանդես կգան զեկույցներով՝ նվիրված Ոսկանյան Աստվածաշնչի տպագրության պատմությանը,հայոց հոգևոր ժառանգությանը, այդ ժառանգության լեզվական ու բնագրագիտական առանձնահատկություններին, ինչպես նաև հայ ինքնության պահպանման գործում դրա ունեցած անգնահատելի դերին։
«Ոսկանյան Աստվածաշունչը միայն տպագրական հսկայական նվաճում չէր․ այն հայոց քրիստոնեական ինքնության ու հոգևոր ժառանգության նոր դարաշրջանի ազդարարն էր։ Այս գիտաժողովը բացառիկ հարթակ է արժևորելու այդ պատմական իրադարձությունն ու ներկայացնելու նոր հետազոտություններ», — նշում են Ազգային գրադարանից։
Միջոցառման շրջանակում կազմակերպվելու են նաև թեմատիկ ցուցադրություններ, որտեղ ներկայացվելու են Ազգային գրադարանի ֆոնդերում պահպանվող հազվագյուտ հրատարակություններն ու վավերագրերը։
Գիտաժողովի բացման արարողությունը տեղի կունենա հոկտեմբերի 8-ին՝ Հայաստանի ազգային գրադարանում։
----
National Library of Armenia to Host International Conference Dedicated to the Voskan Bible
For the Diary of the Netherlands/ NidOragir From Yerevan, the capital of Armenia Naira Gasparyan, PhD, Associate Professor, YSU
YEREVAN — From October 8 to 10, the National Library of Armenia will host an international conference dedicated to one of the greatest monuments of Armenian printing art: the first printed Armenian Bible, published in Amsterdam in 1666–1668, which remains an exceptional piece of Armenian and world cultural heritage.
At the core of the conference is the historical, cultural, and spiritual significance of the Holy Scriptures brought to light through the efforts of Voskan Yerevantsi. This exceptional publication essentially heralded the beginning of Armenian Christian identity, uniting Armenians around the world and presenting Armenian culture in a global context.
As one of the greatest achievements of 17th-century Armenian typography, the Holy Scriptures printed at the "Holy Etchmiadzin and Saint Sargis" printing house in Amsterdam through the efforts of Voskan Yerevantsi became the first complete printed Bible in Armenian history. Comprising around 1,460 pages, this monumental publication is distinguished by its high artistic value, 159 engravings, and custom-cast fonts. The manuscript commissioned in 1295 by King Hethum II of Cilician Armenia served as the basis for the publication. The print run reached approximately 5,000 copies—an unprecedented figure for 17th-century Europe—allowing the Holy Scriptures to be distributed across Armenian diaspora communities worldwide.
During the three-day October conference, leading Armenologists, historians, philologists, and bibliographers from Armenia and abroad will present research on the publication history of the Voskan Bible, Armenian spiritual heritage, the linguistic and textual characteristics of that heritage, as well as its invaluable role in preserving Armenian identity.
"The Voskan Bible was not merely a monumental printing achievement; it heralded a new era for Armenian Christian identity and spiritual heritage. This conference provides an exceptional platform to appreciate this historic event and present new scholarly research," representatives from the National Library noted.
Within the framework of the event, thematic exhibitions will also be organized, showcasing rare publications and historical documents preserved in the collections of the National Lib
Նիդերլանդներում սոցիալական ապահովության նախատեսված կրճատումները հանվել են օրակարգից․ ամիսներ շարունակված արհմիութենական պայքարը հասել է կարևոր հանգրվանի
Սեպտեմբերի 29-ը Նիդերլանդների աշխատավորական շարժման համար դարձավ կարևոր օր։ Կառավարությունը հրաժարվեց սոցիալական ապահովության համակարգում նախատեսված մի շարք կրճատումներից, որոնց դեմ ամիսներ շարունակ պայքարում էին FNV-ն, CNV-ն և VCP-ն։
Այս որոշմանը նախորդել էին բանակցություններ, ակցիաներ և գործադուլներ։ Պայքարի կենտրոնում սոցիալական ապահովության այնպիսի կարևոր բաղադրիչներ էին, ինչպիսիք են գործազրկության ապահովագրությունը՝ WW-ն, և երկարատև աշխատունակության կորստի դեպքում եկամտային ապահովությունը՝ WIA-ն։
Ինչի՞ դեմ էր պայքարը
Նախատեսված փոփոխություններից ամենաշատ քննարկվողներից մեկը WW-ի առավելագույն տևողության կրճատումն էր։ Գործող համակարգում այն կարող է հասնել 24 ամսվա, մինչդեռ առաջարկվող փոփոխությամբ նախատեսվում էր այն կրճատել մինչև 12 ամիս։
Սա միայն թվերի փոփոխություն չէր։ Աշխատանքը կորցրած մարդու համար WW-ն այն ժամանակավոր պաշտպանությունն է, որը հնարավորություն է տալիս նոր աշխատանք գտնելու ընթացքում պահպանել որոշակի եկամուտ։
Միաժամանակ քննարկվում էին WIA համակարգին վերաբերող փոփոխություններ և սոցիալական ապահովության ոլորտում այլ խնայողություններ։ Արհմիությունների գնահատմամբ՝ դրանց հետևանքը կարող էր զգալի լինել այն մարդկանց համար, ովքեր հայտնվում են երկարատև անաշխատունակության կամ գործազրկության իրավիճակում։
Այդ պատճառով մեր հիմնական պահանջը պարզ էր՝ սոցիալական ապահովության վրա նախատեսված կրճատումները պետք է ամբողջությամբ հանվեն։
Գործադուլներ, ակցիաներ և շարունակվող ճնշում
Այս պահանջը միայն բանակցությունների սեղանի շուրջ չէր հնչում։
Վերջին ամիսներին հազարավոր աշխատողներ մասնակցեցին տարբեր գործողությունների և գործադուլների։ Սեպտեմբերին ակցիաները հատկապես ակտիվացան։ Դրանց մասնակցեցին տարբեր ոլորտների աշխատողներ, այդ թվում՝ հասարակական տրանսպորտի և երկաթուղու աշխատակիցներ։
Սա մեկ օրվա կամ մեկ ակցիայի պայքար չէր։ Յուրաքանչյուր գործողություն ուղերձ էր՝ սոցիալական ապահովությունը չպետք է թուլացվի այն մարդկանց հաշվին, ովքեր հիվանդության, գործազրկության կամ աշխատունակության կորստի պատճառով կախված են այդ համակարգից։
Սեպտեմբերի 15-ի Prinsjesdag-ից հետո կառավարությունն արդեն որոշ փոփոխություններ վերանայել կամ հետաձգել էր։ Սակայն արհմիությունների համար դա բավարար չէր։ Հետաձգումը դեռևս վերացում չէր։
Այդ պատճառով պայքարը շարունակվեց։
Սեպտեմբերի 29․ որոշումը փոխվեց
Եվ ահա սեպտեմբերի 29-ին եկավ այն լուրը, որին սպասում էինք։
FNV-ն, CNV-ն և VCP-ն հայտարարեցին, որ կառավարությունը հրաժարվում է սոցիալական ապահովության նախատեսված կրճատումներից։
Դրան հաջորդեց նախատեսված գործադուլների և գործողությունների դադարեցումը։
Մեզ համար սա կարևոր արդյունք է։
Արհմիությունների պայքարի իմաստը միայն այն չէ, որ որևէ որոշում փոխվի։ Ավելի կարևոր է այն սկզբունքը, որ աշխատող մարդիկ պետք է ունենան իրենց ձայնը այն որոշումների ժամանակ, որոնք անմիջականորեն ազդում են իրենց կյանքի, եկամտի և ապագայի վրա։
Երբ խոսքը սոցիալական ապահովության մասին է, դա վերաբերում է ոչ միայն այսօրվա աշխատողներին։ Դա վերաբերում է յուրաքանչյուրին, ով վաղը կարող է կորցնել աշխատանքը, հիվանդանալ կամ այլևս չկարողանալ աշխատել նախկինի չափով։
Սա պայքարի ավարտը չէ
Սեպտեմբերի 29-ի որոշումը կարևոր հանգրվան է, բայց սոցիալական ապահովության ապագայի շուրջ աշխատանքը դրանով չի ավարտվում։
Առջևում են նոր քննարկումներ՝ ինչպես պահպանել համակարգը, ինչպես այն դարձնել ավելի արդյունավետ և ֆինանսապես կայուն, ինչպես կանխել երկարատև անաշխատունակությունը և ինչպես օգնել մարդկանց վերադառնալ աշխատանքային կյանք։
FNV-ի, CNV-ի և VCP-ի համար կարևոր է, որ այդ քննարկումներում աշխատողների շահերն ու ձայնը նույնպես լիարժեք ներկայացված լինեն։
«Առանց ձեզ այս հաղթանակը չէր լինի»
Ես անկեղծորեն շատ ուրախ եմ։ Իմ սիրտը լի է երախտագիտությամբ։
Շնորհակալություն բոլոր իմ գործընկերներին՝ յուրաքանչյուրին, ով մասնակցել է, կանգնել է, պայքարել է և չի հանձնվել։
Ձեր ջանքերը, համբերությունը և համերաշխությունը որոշիչ էին։ Առանց ձեզ այս հաղթանակը չէր լինի։
Այս ամիսները ևս մեկ անգամ ցույց տվեցին, թե ինչ կարող է անել միասնականությունը։
Երբ մարդիկ կանգնում են կողք կողքի, երբ նրանք պաշտպանում են ոչ միայն իրենց, այլև իրենց գործընկերների և ապագա սերունդների սոցիալական անվտանգությունը, նրանց ձայնը լսելի է դառնում։
Սոցիալական ապահովությունը պարզապես օրենքների և թվերի համակարգ չէ։ Այն այն պաշտպանությունն է, որին մարդը կարող է ապավինել այն պահին, երբ կյանքը չի ընթանում նախատեսված ճանապարհով։
Մենք շարունակելու ենք աշխատել ավելի լավ, ավելի արդար և ավելի ամուր սոցիալական ապահովության համար։
Planned cuts to social security in the Netherlands have been taken off the agenda: months of trade union action have reached an important milestone
September 29 became an important day for the Dutch labor movement. The government withdrew a number of planned cuts to the social security system, which FNV, CNV and VCP had been campaigning against for months.
The decision was preceded by negotiations, demonstrations and strikes. At the heart of the struggle were important components of the social security system, including unemployment insurance (WW) and income protection in cases of long-term incapacity for work (WIA).
What were we fighting against?
One of the most widely discussed proposed changes was the reduction of the maximum duration of WW benefits. Under the current system, this can be up to 24 months, while the proposed change would have reduced it to 12 months.
This was not simply a matter of changing numbers. For someone who loses their job, WW provides temporary protection, allowing them to maintain a certain level of income while looking for new employment.
At the same time, changes to the WIA system and other cuts in the social security sector were being discussed. In the view of the trade unions, these measures could have had a significant impact on people facing long-term incapacity for work or unemployment.
That is why our main demand was clear: the planned cuts to social security had to be completely withdrawn.
Strikes, demonstrations and continued pressure
This demand was not expressed only at the negotiating table.
In recent months, thousands of workers took part in various actions and strikes. The actions intensified particularly in September. Workers from different sectors participated, including employees in public transport and the railway sector.
This was not a one-day action or a one-off protest. Every action carried the same message: social security must not be weakened at the expense of people who depend on this system in times of illness, unemployment or loss of working capacity.
After Prinsjesdag on September 15, the government had already revised or postponed some of the proposed measures. However, this was not enough for the trade unions. Postponement was not the same as withdrawal.
That is why the campaign continued.
September 29: the decision changed
And then, on September 29, the news we had been waiting for arrived.
FNV, CNV and VCP announced that the government was withdrawing the planned cuts to social security.
The planned strikes and actions were subsequently called off.
For us, this is an important result.
The purpose of trade union action is not merely to change a particular decision. More importantly, it is about the principle that working people must have a voice in decisions that directly affect their lives, their income and their future.
When we talk about social security, this concerns not only today's workers. It concerns everyone who may lose their job tomorrow, become ill, or no longer be able to work as they did before.
This is not the end of the struggle
The September 29 decision is an important milestone, but the work surrounding the future of social security does not end here.
New discussions lie ahead: how to preserve the system, how to make it more effective and financially sustainable, how to prevent long-term incapacity for work, and how to help people return to working life.
For FNV, CNV and VCP, it is important that the interests and voices of workers are fully represented in these discussions as well.
“Without you, this victory would not have been possible”
I am genuinely very happy. My heart is filled with gratitude.
Thank you to all my colleagues—to everyone who took part, stood up, fought and refused to give up.
Your efforts, patience and solidarity were decisive. Without you, this victory would not have been possible.
These past months have once again shown what solidarity can achieve.
When people stand side by side, when they defend not only themselves but also the social security of their colleagues and future generations, their voice can be heard.
Social security is not simply a system of laws and figures. It is the protection people can rely on when life does not go according to plan.
We will continue working for better, fairer and stronger social security.
Together, we are strong. Samen sterk!
Edwin Martirosian FNV Trade Union Manager and Negotiator
From the Azerbaijani carpet exhibition in The Hague to Qabil Ashirov’s article: the question of the historical attribution of carpets is replaced by attacks concerning Armenian churches, Artsakh and the history of Armenia
When Facts Are Replaced by Personal Insults: A Response to Azernews Analyst Qabil Ashirov
The Embassy of Azerbaijan in the Netherlands organized an exhibition entitled “The Magnificence of Azerbaijani Carpets: Learning Through Art” at the Atrium City Hall in The Hague. The exhibition ran from May 15 to June 20, 2025.
The works presented under the designation “Karabakh Carpets” were displayed as part of the heritage of the Azerbaijani carpet-weaving school. It was precisely this presentation that drew the attention of The Netherlands Diary.
On June 25, 2025, The Netherlands Diary published an article entitled “Carpets as Historical Memory: Azerbaijan Appropriates the Cultural Heritage of Its Neighbors,” presenting counterarguments and raising questions about the way historical and cultural heritage was represented at the exhibition.
The following day, June 26, Azerbaijani news website Azernews published an article by analyst Qabil Ashirov entitled “Armenian Myth and Media’s Crusade Against Azerbaijani Culture.”
It is noteworthy that Ashirov did not link to The Netherlands Diary article and did not even mention the name of the publication. Instead, the main target of his article became the author of the original piece, Vahan Amatuni.
Although belatedly, Vahan Amatuni has decided to respond to Ashirov’s publication, returning to the question that remained unanswered: the historical and cultural attribution of the carpets.
When Facts Are Replaced by Personal Insults
The article published by Qabil Ashirov on Azernews raises a fundamental question first and foremost: does it actually address the issues raised in my original article?
Unfortunately, for the most part, it does not.
My article was not an attempt to deny the existence or value of Azerbaijani carpet weaving, Azerbaijani culture, or the cultural contribution of the Azerbaijani people. The question I raised was much more specific: How were historical and regional carpet-weaving traditions presented at the exhibition held in The Hague?
The issue was whether carpets and carpet-weaving traditions with complex, interconnected and historically disputed origins should simply and exclusively be presented as the cultural heritage of a modern nation-state, without adequately presenting their regional, historical and ethnocultural context.
This is a historical and cultural question.
The History of a Carpet Does Not Begin with the Creation of a Modern State
Ashirov presents my argument as though I had claimed that because the Republic of Azerbaijan was formed in the 20th century, Azerbaijanis have no right to possess or present ancient cultural heritage.
I did not write anything of the sort.
The cultural history of peoples does not begin with the creation of modern states. But this principle must be applied equally to everyone.
If it is legitimate to speak about the cultural heritage of peoples who lived for centuries in territories that are now part of Azerbaijan, then it is equally legitimate to ask:
Who made a particular carpet? Where was it made? In what historical period? Which community or communities participated in its creation? And what primary or scholarly sources support that attribution?
These are questions of cultural and art history. They are not territorial claims.
Artsakh, Karabakh and the History of the Region
Ashirov devotes considerable attention to the use of the historical name “Artsakh” and attempts to present it as evidence of a political claim.
But once again, this moves the discussion away from the actual issue.
When studying the history of carpet weaving, it is not enough to consider only the present-day political borders of a particular territory. Researchers must also take into account the historical population, local craft traditions, inscriptions, stylistic characteristics, archival data, and the communities that created the carpets in question.
The history of carpet weaving in Karabakh itself demonstrates that the region cannot simply be presented within a single, politically convenient cultural narrative.
The Encyclopaedia Iranica study devoted to Caucasian carpets, for example, identifies Shusha as an important carpet-producing centre and discusses both Armenian and Muslim/Azerbaijani carpet-weaving traditions in the wider Caucasus.
This does not erase Azerbaijani carpet culture, nor does it erase Armenian traditions. On the contrary, it demonstrates why the subject requires historical nuance.
The existence of different traditions within the same geographical region is not unusual. It is one of the defining characteristics of the cultural history of the Caucasus.
The Albanian Church Does Not Answer the Question About Carpets
Ashirov refers to Caucasian Albania, the Council of Aghuen, and the history of the Albanian Church in Karabakh.
These are undoubtedly subjects worthy of historical discussion in their own right. However, they do not answer the question I raised concerning the attribution of the specific carpets presented at the exhibition in The Hague.
The existence and history of Caucasian Albania, as well as the different interpretations of that history, cannot by themselves determine the ethnic or cultural affiliation of every carpet produced in Karabakh centuries later.
Likewise, the history of the transfer of church property in the 19th century cannot, by itself, resolve the question of the origin of any particular carpet.
If the discussion is about carpets, then the arguments should also be about carpets.
Armenian Carpet Weaving Should Not Disappear Under the Label “Caucasian”
I have never claimed that all Caucasian carpet weaving is Armenian.
On the contrary, the Caucasus has historically been a meeting place of numerous peoples and cultural traditions. Armenians, Azerbaijanis, Persians, Georgians, Kurds and other communities all contributed to the formation of the region’s rich textile heritage.
But recognizing cultural diversity does not mean erasing individual traditions.
Shared regional heritage should be studied as shared heritage, while at the same time the contribution of individual communities should be identified wherever the historical evidence allows.
Armenian carpet weaving, including traditions associated with Karabakh and other historical Armenian cultural centres, is documented in specialist literature and collections.
These interpretations can be discussed, challenged, compared with other sources and examined through scholarly debate.
But calling an interpretation a “myth” is not a historical refutation.
The Question of Tabriz
Ashirov also addresses my observations concerning Tabriz and Ardabil.
His response focuses mainly on the ethnic composition of Tabriz and on the history of states whose rulers or ruling elites were Turkic-speaking.
But again, that is not the question I raised.
Tabriz is today a city in Iran, and the region has a long and important Azerbaijani-speaking cultural history. Neither of these points is disputed.
However, the fact that a region had a particular ethnic or linguistic composition does not automatically mean that all of its cultural production can, without qualification, be presented as the national heritage of a modern neighbouring state.
The same principle should also be applied to Armenian heritage.
Historical cultural identity is often more complex than modern political borders.
Personal Insults Are Not Historical Evidence
Ashirov describes my article and its author using expressions such as “thick-headed,” “shameless,” “empty” and “hostile.”
Such language may have a place in polemical writing, but it cannot replace evidence.
I am prepared to discuss every specific historical claim in my article, source by source.
If a particular claim is incorrect, then let us identify it clearly:
Which claim is wrong?
Which primary or scholarly source contradicts it?
What evidence supports the alternative interpretation?
That would constitute a genuine historical discussion.
Figures concerning Armenia’s population, migration statistics, predictions about Armenia’s future, or generalizations about Armenians do not answer the question of the historical attribution of the carpets displayed in The Hague.
The Question Remains the Same
According to the official presentation by the Embassy of Azerbaijan, the event in The Hague was an exhibition of Azerbaijani carpets and carpet-weaving heritage.
That is precisely why its historical presentation deserves scrutiny.
My question remains simple:
Was the historical, regional and ethnocultural background of each carpet and carpet-weaving tradition presented in a sufficiently complete and balanced manner?
Ashirov’s article does not provide a detailed answer to this question.
Instead, considerable space is devoted to Armenia, Artsakh, Caucasian Albania, territorial history, poets, political history and demographic issues.
These are separate subjects.
I return to the carpets.
A carpet is not a political weapon. It is a historical and cultural document.
And if we genuinely want to “learn through art,” as the title of the Hague exhibition suggested, then we must also be prepared to study the history of that art in all its complexity — including the different peoples, communities and cultural traditions that contributed to its development.
One Word for Those Who Understand, a Thousand and One for Those Who Do Not
Just as Azernews analyst Qabil Ashirov began his article with a proverb that was logically disconnected from the subject, let us also conclude with a proverb, as a call for reason:
“I struck the mountain, but Gaspar took the blow.”
I was speaking about the historical and cultural attribution of the carpets displayed in The Hague, while the Azernews analyst responded with a discussion of Armenia, Armenians, migration, Artsakh and the future of Armenia.
There is another Armenian saying:
“One word for those who understand, a thousand and one for those who do not.”
So the question arises: Was all this explanation and time really necessary when, instead of answering the specific questions raised, the discussion was shifted to other subjects while the issue of the attribution of historical and cultural heritage remained exactly where it was?
Mr. Ashirov, please do not change the subject. We were talking about carpets — the carpets that were exhibited in The Hague.
Հաագայում ադրբեջանական գորգերի ցուցադրությունից մինչև Քաբիլ Աշիրովի հոդվածը․ գորգերի պատմական վերագրման հարցը փոխարինվում է հայկական եկեղեցիների, Արցախի և Հայաստանի պատմության մասին հարձակումներով
Երբ փաստերին փոխարինում են անձնական վիրավորանքները․ պատասխան Azernews-ի վերլուծաբան Քաբիլ Աշիրովին
Նիդերլանդներում Ադրբեջանի դեսպանությունը Հաագայի քաղաքապետարանի «Atrium City Hall» սրահում կազմակերպել էր «Ադրբեջանական գորգերի շքեղությունը․ ուսուցում արվեստի միջոցով» խորագրով ցուցահանդեսը, որը կայացավ 2025 թվականի մայիսի 15-ից հունիսի 20-ը։
Ցուցահանդեսում «Ղարաբաղի գորգեր» անվանմամբ ներկայացված գործերը ցուցադրվում էին որպես ադրբեջանական գորգագործական դպրոցի ժառանգություն։ Հենց այդ ներկայացումն էլ չէր կարող չարժանանալ «Նիդերլանդական օրագրի» ուշադրությանը։
Հատկանշական է, որ Աշիրովը չի հղում «Նիդերլանդական օրագրի» հրապարակմանը և նույնիսկ չի հիշատակում լրատվամիջոցի անունը։ Փոխարենը՝ նրա հոդվածի հիմնական թիրախը դառնում է հրապարակման հեղինակ Վահան Ամատունին։
Թեև ուշացումով Վահան Ամատունին հարկ է համարել արձագանքել Աշիրովի հրապարակմանը՝ վերադառնալով այն հարցին, որն այդպես էլ մնացել էր անպատասխան՝ գորգերի պատմական և մշակութային վերագրմանը։
Երբ փաստերին փոխարինում են անձնական վիրավորանքները
Azernews-ում հրապարակված Քաբիլ Աշիրովի հոդվածը նախևառաջ մի հարց է առաջացնում․ արդյո՞ք այն իրականում անդրադառնում է իմ սկզբնական հրապարակման մեջ բարձրացված հարցերին։
Ցավոք՝ հիմնականում ոչ։
Իմ հոդվածը ադրբեջանական գորգագործության, ադրբեջանական մշակույթի կամ ադրբեջանցի ժողովրդի մշակութային ներդրման գոյությունն ու արժեքը ժխտելու փորձ չէր։ Իմ բարձրացրած հարցը շատ ավելի կոնկրետ էր՝ ինչպե՞ս են պատմական և տարածաշրջանային գորգագործական ավանդույթները ներկայացվել Հաագայում անցկացված ցուցահանդեսում։
Խնդիրն այն էր, թե արդյո՞ք բարդ, փոխկապակցված և պատմականորեն վիճարկվող ծագում ունեցող գորգերն ու գորգագործական ավանդույթները պետք է ներկայացվեն պարզապես և բացառապես որպես ժամանակակից ազգային պետության մշակութային ժառանգություն՝ առանց դրանց տարածաշրջանային, պատմական և էթնոմշակութային համատեքստի պատշաճ ներկայացման։
Սա պատմամշակութային հարց է։
Գորգի պատմությունը չի սկսվում ժամանակակից պետության ստեղծմամբ
Աշիրովը իմ փաստարկն այնպես է ներկայացնում, կարծես ես պնդել եմ, թե քանի որ Ադրբեջանի Հանրապետությունը ձևավորվել է 20-րդ դարում, ադրբեջանցիներն իրավունք չունեն ունենալու կամ ներկայացնելու հնագույն մշակութային ժառանգություն։
Ես նման բան չեմ գրել։
Ժողովուրդների մշակութային պատմությունը չի սկսվում ժամանակակից պետությունների ստեղծմամբ։ Բայց այդ սկզբունքը պետք է հավասարապես կիրառվի բոլորի նկատմամբ։
Եթե ընդունելի է խոսել այն ժողովուրդների մշակութային ժառանգության մասին, որոնք դարեր շարունակ ապրել են ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում, ապա նույնքան օրինաչափ է հարցնել.
Ո՞վ է պատրաստել տվյալ գորգը։ Որտե՞ղ է այն պատրաստվել։ Ո՞ր պատմական ժամանակաշրջանում։ Ո՞ր համայնքը կամ համայնքներն են մասնակցել դրա ստեղծմանը։ Եվ ի՞նչ առաջնային կամ գիտական աղբյուրներ են հաստատում այդ վերագրումը։
Սրանք մշակութային և արվեստի պատմության հարցեր են։ Դրանք տարածքային պահանջներ չեն։
Արցախ, Ղարաբաղ և տարածաշրջանի պատմությունը
Աշիրովը զգալի տեղ է հատկացնում «Արցախ» պատմական անվան օգտագործմանը և փորձում է այն ներկայացնել որպես քաղաքական պահանջի վկայություն։
Սակայն սա կրկին հեռացնում է քննարկումը բուն հարցից։
Գորգագործության պատմությունն ուսումնասիրելիս բավարար չէ դիտարկել միայն տվյալ տարածքի ներկայիս քաղաքական սահմանները։ Հետազոտողները պետք է հաշվի առնեն նաև պատմական բնակչության կազմը, տեղական արհեստագործական ավանդույթները, գրությունները, ոճական առանձնահատկությունները, արխիվային տվյալները և այն համայնքները, որոնք ստեղծել են տվյալ գորգերը։
Ղարաբաղի գորգագործության պատմությունն ինքնին ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանը չի կարելի պարզապես ներկայացնել մեկ, քաղաքականապես հարմար մշակութային պատումի շրջանակում։
Encyclopaedia Iranica-ի՝ կովկասյան գորգերին նվիրված ուսումնասիրությունը, օրինակ, Շուշին ներկայացնում է որպես գորգագործության կարևոր կենտրոն և անդրադառնում է ինչպես հայկական, այնպես էլ մահմեդական/ադրբեջանական գորգագործական ավանդույթներին ավելի լայն Կովկասում։
Սա չի ջնջում ադրբեջանական գորգագործական մշակույթը, ինչպես նաև չի ջնջում հայկական ավանդույթները։ Ընդհակառակը՝ ցույց է տալիս, թե ինչու է այս թեման պահանջում պատմական նրբերանգներ։
Միևնույն աշխարհագրական տարածաշրջանում տարբեր ավանդույթների գոյությունը արտասովոր երևույթ չէ։ Դա Կովկասի մշակութային պատմության բնորոշ առանձնահատկություններից է։
Աղվանքի եկեղեցին չի պատասխանում գորգերի մասին հարցին
Աշիրովը անդրադառնում է Կովկասյան Աղվանքին, Աղուենի եկեղեցական ժողովին և Ղարաբաղում Աղվանքի եկեղեցու պատմությանը։
Սրանք, անկասկած, ինքնուրույն պատմական քննարկման արժանի թեմաներ են։ Սակայն դրանք չեն պատասխանում Հաագայի ցուցահանդեսում ներկայացված կոնկրետ գորգերի վերագրման վերաբերյալ իմ բարձրացրած հարցին։
Կովկասյան Աղվանքի գոյությունը, պատմությունը և դրա տարբեր մեկնաբանությունները ինքնին չեն կարող որոշել, թե դարեր անց Ղարաբաղում ստեղծված յուրաքանչյուր գորգ ինչ էթնիկ կամ մշակութային պատկանելություն ունի։
Նույն կերպ՝ 19-րդ դարում եկեղեցական գույքի փոխանցման պատմությունը չի կարող ինքնուրույն լուծել որևէ կոնկրետ գորգի ծագման հարցը։
Եթե քննարկումը գորգերի մասին է, ապա փաստարկները նույնպես պետք է վերաբերվեն գորգերին։
Հայկական գորգագործությունը չպետք է անհետանա «կովկասյան» անվան տակ
Ես երբեք չեմ պնդել, որ կովկասյան ամբողջ գորգագործությունը հայկական է։
Ընդհակառակը՝ Կովկասը բազմաթիվ ժողովուրդների և մշակութային ավանդույթների հանդիպման վայր է եղել։ Տարածաշրջանի հարուստ տեքստիլ ժառանգության ձևավորմանը մասնակցել են հայերը, ադրբեջանցիները, պարսիկները, վրացիները, քրդերը և այլ համայնքներ։
Սակայն մշակութային բազմազանության ճանաչումը չի նշանակում առանձին ավանդույթների ջնջում։
Ընդհանուր տարածաշրջանային ժառանգությունը պետք է ուսումնասիրվի որպես ընդհանուր ժառանգություն, բայց միաժամանակ պետք է ներկայացվի նաև առանձին համայնքների ներդրումը, երբ դա թույլ են տալիս պատմական փաստերը։
Հայկական գորգագործությունը, այդ թվում՝ Ղարաբաղի և պատմական հայկական մշակութային այլ կենտրոնների հետ կապված ավանդույթները, փաստագրված են մասնագիտական գրականության և հավաքածուների մեջ։
Այս տեսակետները կարելի է քննարկել, վիճարկել, համադրել այլ աղբյուրների հետ և ուսումնասիրել գիտական բանավեճի միջոցով։
Բայց որևէ մեկնաբանություն «առասպել» անվանելը պատմական հերքում չէ։
Տաբրիզի հարցը
Աշիրովն անդրադառնում է նաև Տաբրիզի և Արդաբիլի վերաբերյալ իմ դիտարկումներին։
Նրա պատասխանը հիմնականում կենտրոնանում է Տաբրիզի էթնիկ կազմի և այն պետությունների պատմության վրա, որոնց ղեկավարները կամ իշխող վերնախավերը թյուրքախոս են եղել։
Սակայն կրկին՝ դա այն հարցը չէ, որը ես բարձրացրել էի։
Տաբրիզն այսօր Իրանի տարածքում գտնվող քաղաք է, և տարածաշրջանն ունի ադրբեջանախոս մշակութային երկար ու կարևոր պատմություն։ Դրանցից ոչ մեկը չի վիճարկվում։
Բայց այն փաստը, որ տարածաշրջանն ունեցել է որոշակի էթնիկ կամ լեզվական կազմ, ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ նրա ամբողջ մշակութային արտադրանքը կարող է առանց հստակեցման ներկայացվել որպես ժամանակակից հարևան պետության ազգային ժառանգություն։
Նույն սկզբունքը պետք է կիրառվի նաև հայկական ժառանգության նկատմամբ։
Պատմական մշակութային ինքնությունը հաճախ ավելի բարդ է, քան ժամանակակից քաղաքական սահմանները։
Անձնական վիրավորանքները պատմական ապացույց չեն
Աշիրովը իմ հոդվածը և դրա հեղինակին բնութագրում է այնպիսի արտահայտություններով, ինչպիսիք են «thick-headed», «shameless», «empty» և «hostile»։
Նման բառապաշարը կարող է տեղ գտնել բանավիճային հոդվածում, բայց այն չի կարող փոխարինել փաստերին։
Ես պատրաստ եմ քննարկել իմ հոդվածի յուրաքանչյուր կոնկրետ պատմական պնդում՝ աղբյուր առ աղբյուր։
Եթե որևէ կոնկրետ պնդում սխալ է, ապա եկեք հստակ մատնանշենք այն.
Ո՞ր պնդումն է սխալ։ Ո՞ր առաջնային կամ գիտական աղբյուրն է հակասում դրան։ Ի՞նչ ապացույց է հաստատում այլ մեկնաբանությունը։
Այդ դեպքում արդեն կունենանք իրական պատմական քննարկում։
Հայաստանի բնակչության թվերը, արտագաղթի վիճակագրությունը, Հայաստանի ապագայի մասին կանխատեսումները կամ հայերի վերաբերյալ ընդհանրացումները չեն պատասխանում Հաագայում ցուցադրված գորգերի պատմական վերագրման հարցերին։
Հարցը մնում է նույնը
Ադրբեջանի դեսպանության պաշտոնական ներկայացմամբ՝ Հաագայի միջոցառումը ադրբեջանական գորգերի և գորգագործական ժառանգության ցուցահանդես էր։
Հենց այդ պատճառով էլ դրա պատմական ներկայացումը պետք է ենթարկվի քննության։
Իմ հարցը մնում է պարզ.
Արդյո՞ք յուրաքանչյուր գորգի և գորգագործական ավանդույթի պատմական, տարածաշրջանային և էթնոմշակութային նախապատմությունը ներկայացված էր բավարար չափով ամբողջական և հավասարակշռված։
Աշիրովի հոդվածը մանրամասն պատասխան չի տալիս այս հարցին։
Փոխարենը նա զգալի տեղ է հատկացնում Հայաստանին, Արցախին, Կովկասյան Աղվանքին, տարածքային պատմությանը, բանաստեղծներին, քաղաքական պատմությանը և ժողովրդագրական խնդիրներին։
Սրանք առանձին թեմաներ են։
Ես վերադառնում եմ գորգերին։
Գորգը քաղաքական զենք չէ։ Այն պատմական և մշակութային փաստաթուղթ է։
Եվ եթե մենք իսկապես ցանկանում ենք «սովորել արվեստի միջոցով», ինչպես հուշում էր Հաագայի ցուցահանդեսի անվանումը, ապա պետք է պատրաստ լինենք նաև ուսումնասիրելու այդ արվեստի պատմությունն իր ամբողջ բարդությամբ՝ ներառյալ այն տարբեր ժողովուրդներին, համայնքներին և մշակութային ավանդույթներին, որոնք իրենց ներդրումն են ունեցել դրա ձևավորման մեջ։
Հասկացողին՝ մեկ, չհասկացողին՝ հազար ու մեկ
Ինչպես Azernews-ի վերլուծաբան Քաբիլ Աշիրովը հոդվածը սկսել էր տրամաբանորեն չկապվող ասույթով, մենք էլ, որպես սթափության կոչ, ավարտենք ասույթով.
«Խփեցի սարին, կպավ Գասպարին»․ ես խոսում էի Հաագայում ցուցադրված գորգերի պատմական և մշակութային վերագրման մասին, իսկ Azernews-ի վերլուծաբանը պատասխանել է Հայաստանի, հայերի, արտագաղթի, Արցախի և Հայաստանի ապագայի մասին։
Մի ասույթ էլ կա՝ «Հասկացողին՝ մեկ, չհասկացողին՝ հազար ու մեկ»։
Ուստի հարց է առաջանում՝ արժե՞ր արդյոք այսքան բացատրությունն ու ծախսված ժամանակը, երբ բարձրացված կոնկրետ հարցերին պատասխանելու փոխարեն քննարկումը տեղափոխվում է այլ թեմաների, իսկ պատմական և մշակութային արժեքների վերագրման խնդիրը մնում է նույն տեղում։
Պարոն Աշիրով, մի շեղվեք։ Մենք խոսում էինք գորգերի մասին՝ այն գորգերի, որոնք ցուցադրվել էին Հաագայում։
2027 թվականից ավարտվում է արևային վահանակների տերերի համար գործող salderingsregeling-ը․ ի՞նչ է փոխվում և ինչո՞ւ է սեփական արտադրած էլեկտրաէներգիան անմիջապես օգտագործելը դառնալու ավելի կարևոր
Նիդերլանդներում արևային վահանակներ ունեցող ընտանիքների համար 2027 թվականի հունվարի 1-ից սկսվում է նոր փուլ։ Տարիներ շարունակ գործող salderingsregeling-ը՝ արևային էներգիայի հաշվանցման համակարգը, ամբողջությամբ դադարեցվում է։
Պարզ ասած՝ մինչև 2026 թվականի վերջը արևոտ օրերին ցանցին տված ձեր էլեկտրաէներգիան կարող եք հաշվանցել այն էլեկտրաէներգիայի հետ, որը հետագայում վերցնում եք ցանցից։ 2027-ից այդ հնարավորությունը վերանում է։
Սա չի նշանակում, որ պետությունը վերցնելու է ձեր արևային էներգիան։ Դուք շարունակում եք այն արտադրել և կարող եք ավելցուկը վերադարձնել էլեկտրացանցին։ Բայց փոխվում է այդ էլեկտրաէներգիայի ֆինանսական արժեքը սպառողի համար։
Մինչև 2027 թվականը՝ «տվեցիր ամռանը, վերցրիր ձմռանը»
Պատկերացնենք՝ ձեր տան տանիքին կա 10 արևային պանել։
Տարվա ընթացքում դրանք արտադրում են, օրինակ, մոտ 3,600 կՎտ/ժ։
Դուք այդ էլեկտրաէներգիայի մի մասը օգտագործում եք անմիջապես, իսկ մնացածը, երբ արևային արտադրությունը գերազանցում է տան տվյալ պահի սպառումը, վերադարձնում եք ցանցին։
Ենթադրենք՝ տարվա ընթացքում ցանց եք վերադարձնում 2,600 կՎտ/ժ։
Մինչև 2026 թվականի դեկտեմբերի 31-ը գործում է հետևյալ պարզ տրամաբանությունը.
Արևոտ ժամանակ՝ ☀️ դուք ցանցին տալիս եք 2,600 կՎտ/ժ։
Մյուս ժամանակ՝ 🌙 դուք ցանցից վերցնում եք 2,600 կՎտ/ժ։
Արդյունք՝ ⚡ այդ քանակները հաշվանցվում են։
Կառավարության պաշտոնական օրինակում 2,500 կՎտ/ժ ամռանը ցանցին վերադարձնող ընտանիքը կարող է ձմռանը նույն 2,500 կՎտ/ժ-ը օգտագործել առանց այդ քանակի համար էլեկտրաէներգիայի, ցանցի և էներգահարկի վճարելու։ Հենց սա է salderen-ը։
2027 թվականից՝ նույն համակարգն այլևս չի գործում
Այժմ նույն ընտանիքը կարող է շարունակել արտադրել 3,600 կՎտ/ժ և ցանց վերադարձնել 2,600 կՎտ/ժ։
Բայց այլևս չի կարող ասել.
«Ես ցանցին տվել եմ 2,600 կՎտ/ժ, ուրեմն հետագայում կարող եմ նույն 2,600 կՎտ/ժ-ը հաշվանցել»։
Այդ իրավունքը վերանում է։
Փոխարենը էներգամատակարարը ձեզ վճարում է վերադարձված էլեկտրաէներգիայի համար սահմանված վերադարձի փոխհատուցում։
Ընդ որում, մինչև 2030 թվականի հունվարի 1-ը օրենքը սահմանում է, որ այդ փոխհատուցումը պետք է լինի առնվազն էլեկտրաէներգիայի մատակարարման «մաքուր» գնի 50 տոկոսը՝ առանց էներգահարկի և ԱԱՀ-ի։
Իսկ տարբերությունն ինչքա՞ն կարող է լինել
Վերցնենք պարզ, պայմանական օրինակ։
Եթե ընտանիքը ցանց է վերադարձնում 2,600 կՎտ/ժ, և այն էլեկտրաէներգիան, որը ընտանիքը գնում է ցանցից, պայմանականորեն արժե €0.35 մեկ կՎտ/ժ-ի համար, ապա նախկին հաշվանցման տեսական արժեքը կարող էր հասնել.
2,600 × €0.35 = €910
2027-ից այդ 2,600 կՎտ/ժ-ը այլևս չի հաշվանցվում։
Եթե, օրինակ, մատակարարը դրա դիմաց վճարի €0.06 մեկ կՎտ/ժ, ապա ընտանիքը կստանա.
2,600 × €0.06 = €156
Պայմանական տարբերությունը՝
€910 − €156 = €754
Այսինքն՝ այս օրինակում նույն քանակի արևային էլեկտրաէներգիան նախկին համակարգում ընտանիքի համար կարող էր ունենալ մոտ €910 հաշվանցման արժեք, իսկ նոր համակարգում՝ մոտ €156 վերադարձի արժեք։
Սա օրինակային հաշվարկ է, ոչ թե յուրաքանչյուր ընտանիքի կոնկրետ ֆինանսական կորուստ։ Իրական արդյունքը կախված է էներգամատակարարողի պայմանագրից, էլեկտրաէներգիայի գնից, վերադարձի փոխհատուցումից և terugleverkosten-ից։
Եվ այստեղ կա ևս մեկ խնդիր՝ terugleverkosten-ը
Արևային վահանակների սեփականատերերը կարող են վճարել նաև terugleverkosten՝ ցանցին էլեկտրաէներգիա վերադարձնելու ծախսեր։
ACM-ի տվյալներով՝ այդ ծախսերը կարող են տարբեր լինել մատակարարից մատակարար։ Դրանք կարող են հաշվարկվել ֆիքսված գումարով կամ վերադարձված յուրաքանչյուր կՎտ/ժ-ի հիման վրա։
Ավելին՝ ACM-ն զգուշացնում է, որ որոշ դեպքերում վերադարձի այդ ծախսերը կարող են նույնիսկ ավելի բարձր լինել, քան ցանցին վերադարձված էլեկտրաէներգիայի դիմաց ստացվող փոխհատուցումը։
Այս հանգամանքը արևային վահանակ ունեցող սպառողի համար նոր համակարգը դարձնում է ավելի քիչ շահավետ, քան նախկին հաշվանցման համակարգը։
Այսպիսով՝ ի՞նչ է իրականում փոխվում
Մինչև 2027 թվականը
☀️ Արևային վահանակը արտադրում է։ ➡️ Ավելցուկը վերադարձնում եք ցանցին։ ➡️ Հետագայում ցանցից վերցրած էլեկտրաէներգիան կարող եք դրա հետ հաշվանցել։
2027 թվականից
☀️ Արևային վահանակը արտադրում է։ ➡️ Ավելցուկը վերադարձնում եք ցանցին։ ➡️ Դրա դիմաց ստանում եք փոխհատուցում։ ➡️ Հետագայում ցանցից վերցրած էլեկտրաէներգիան այլևս չի հաշվանցվում այդ քանակի հետ։ ➡️ Դրա համար վճարում եք ձեր պայմանագրի գործող սակագինը։
Այսինքն՝ սպառողի համար ամենակարևոր փոփոխությունն այն է, որ նրա արտադրած և ցանցին տված էլեկտրաէներգիան այլևս չունի նախկին հաշվանցման արժեքը։
«Էժան տալիս ես, թանկ գնում»՝ պարզ ասած
Սպառողի տեսանկյունից իրավիճակը կարելի է շատ պարզ ձևակերպել.
Դու արևոտ ժամերին ավելցուկային էլեկտրաէներգիան վերադարձնում ես ցանցին և դրա դիմաց ստանում ես փոխհատուցում, իսկ այն ժամանակ, երբ էլեկտրաէներգիայի կարիք ունես, նույն ցանցից այն գնում ես քո պայմանագրի գործող գնով։
Նախկինում այդ երկու հոսքերը կարելի էր հաշվանցել։
Այժմ՝ ոչ։
Ուստի նոր կարգավորումը նախկին salderingsregeling-ի համեմատ արևային վահանակ ունեցող սպառողի ֆինանսական շահի տեսանկյունից ավելի քիչ նպաստավոր է։
Իսկ 2030-ից հետո՞
Այստեղ փոփոխության հաջորդ փուլն է։
Մինչև 2030 թվականի հունվարի 1-ը օրենքը երաշխավորում է վերադարձվող էլեկտրաէներգիայի համար առնվազն 50 տոկոս փոխհատուցման շեմը՝ առանց էներգահարկի և ԱԱՀ-ի հաշվարկի։
2030-ից այդ 50 տոկոսի նվազագույն երաշխիքը այլևս չի գործում։ Հետևաբար վերադարձի ապագա արժեքն ավելի մեծ չափով կախված կլինի էներգամատակարարողի պայմանագրից և շուկայական պայմաններից։
Այս պատճառով 2030-ից հետո արևային վահանակ ունեցող ընտանիքի համար առավել կարևոր է դառնալու ոչ թե ցանցին հնարավորինս շատ էլեկտրաէներգիա վաճառելը, այլ արտադրված էլեկտրաէներգիան սեփական տանը հնարավորինս շատ օգտագործելը։
Ի՞նչ կարող է անել ընտանիքը
Նոր պայմաններում արևային էներգիայի առավել արդյունավետ օգտագործման պարզ ճանապարհը սեփական սպառումը բարձրացնելն է։
Օրինակ՝ արևոտ ժամերին կարելի է օգտագործել.
լվացքի մեքենան,
աման լվացող մեքենան,
էլեկտրական մեքենայի լիցքավորումը,
ջրատաքացուցիչը,
ջերմային պոմպը և այլ էլեկտրական սարքեր։
Այն էլեկտրաէներգիան, որը դուք արտադրում և անմիջապես օգտագործում եք ձեր տանը, չի անցնում վաճառքի և հետագայում նորից գնման այս շրջապտույտով։ Այդ ինքնասպառված էլեկտրաէներգիայի համար դուք չեք վճարում էներգահարկ և մատակարարի վճար։
Ամեն ինչ մեկ նախադասությամբ
Մինչև 2027 թվականը՝ «ցանցին տվածս կարող եմ հետագայում հաշվանցել»։
2027-ից՝ «ցանցին տվածս ինձ փոխհատուցում են, բայց հետո ցանցից վերցրածս առանձին եմ վճարում»։
2030-ից՝ նույնիսկ վերադարձի փոխհատուցման ներկայիս 50 տոկոս նվազագույն երաշխիքն այլևս չի գործում։
Այսպիսով, Նիդերլանդներում արևային վահանակներ ունեցող ընտանիքների համար արևային էներգիան շարունակում է մնալ օգտակար, սակայն 2027 թվականից նրանք այլևս նախկինի պես չեն շահի ցանցին վերադարձվող էլեկտրաէներգիայից։ Իսկ որքան մեծ լինի սեփական արտադրած հոսանքը հենց տանը օգտագործելու հնարավորությունը, այնքան փոքր կլինի նոր համակարգի բացասական ֆինանսական ազդեցությունը։
Նիդերլանդների կառավարությունն այս փոփոխությունը հիմնավորում է նաև նրանով, որ ցանկանում է խրախուսել արևային էլեկտրաէներգիայի անմիջական օգտագործումը և նվազեցնել էլեկտրացանցի ծանրաբեռնվածությունը։
Մեր տեսլականը պարզ է․ հզոր և ինքնիշխան Հայաստան՝ իր կողքին որակապես հզոր Սփյուռքով։
Հայկական Սփյուռքի Ժամանակակից Կազմակերպչական Մոդելի Վերափոխման Ռազմավարական Տեսլական
I. Ներածություն
Հայկական սփյուռքը հանդիսանում է համաշխարհային հայկական ինքնության, մշակույթի, գիտության և քաղաքական ազդեցության առանցքային կրող։ Սակայն ներկայիս կառույցները չեն բավարարում 21-րդ դարի պահանջներին։
Այս փաստաթուղթը ներկայացնում է նոր, ժողովրդավարական, մասնակցային և ցանցային մոդելի առաջարկություն, որը նպատակ ունի բարձրացնել սփյուռքի կազմակերպվածությունը, ազդեցությունը և արդյունավետությունը՝ միաժամանակ ամրապնդելով Սփյուռք–Հայաստան կապը։
II. Հիմնարար սկզբունքներ
II.1. Ժողովրդավարական լեգիտիմություն
• Տարբեր երկրներում ձևավորել ընտրովի համայնքային խորհուրդներ։
• Ընտրական գործընթացները կազմակերպել թափանցիկ, մասնակցային և թվային մեխանիզմներով։
• Խորհուրդները պետք է ունենան հստակ մանդատ և հաշվետվողականություն։
II.2. Թափանցիկություն և հաշվետվողականություն
• Համայնքային կառույցները պարտավոր են հրապարակել տարեկան հաշվետվություններ, ֆինանսական հաշվեկշիռներ և ծրագրային արդյունքներ։
• Ստեղծել անկախ վերահսկողության մեխանիզմներ՝ վստահության բարձրացման նպատակով։
II.3. Ցանցային համագործակցություն
• Ընտրված խորհուրդները միավորել Համահայկական Համայնքային Ցանցում, որը կծառայի որպես համակարգող հարթակ՝ առանց վերադաս կառույցի։
• Ցանցը կկատարի ռազմավարական, խորհրդատվական և ներկայացուցչական գործառույթներ։
III. Համայնքային ընտրական համակարգ
III.1. Ընտրական մոդելի ներդրում
1. Մշակել միասնական ընտրական կանոնակարգ՝ հարմարեցված յուրաքանչյուր երկրի իրավական միջավայրին։
2. Ստեղծել ընտրողների միասնական ռեգիստր՝ տվյալների պաշտպանության միջազգային չափանիշներով։
3. Թվային քվեարկության ներդրում՝ երիտասարդության ներգրավմամբ։
Հզոր Հայաստան, հզոր Սփյուռք․ իսկ ի՞նչ է նշանակում «հզոր Սփյուռք»
30.08.2026/Garo Hakopian/նիդ.օրագիր
Վերջերս շատ է խոսվում Հայաստան–Սփյուռք հարաբերությունների մասին։
Բայց մենք մի կարևոր հարց հաճախ շրջանցում ենք․
Ի՞նչ է նշանակում հզոր Սփյուռք։
Արդյո՞ք՝ շատ հայեր Սփյուռքում։
Ո՛չ։ Քանակը դեռ ուժ չէ։
Հայաստանից արտագաղթը չի հզորացնում Սփյուռքը։ Այն առաջին հերթին թուլացնում է Հայաստանը։
Մյուս կողմից՝ ավանդական կառույցների, հատկապես Դաշնակցության և եկեղեցական թեմերի կողմից հաճախ հնչող «Սփյուռքը մենք ենք, եթե մենք հզորանանք՝ Սփյուռքը կհզորանա» մոտեցումն էլ իրական լուծում չէ։
Այստեղ Սփյուռքի ուժը հաճախ նույնացվում է իրենց կառույցների գոյության և ազդեցության հետ։
Բայց հզոր Սփյուռքը չի կարող կառուցվել որևէ կուսակցության, եկեղեցական կառույցի կամ առանձին կազմակերպության շուրջ։
Իրական հզորությունը համակարգի մեջ է։
Համակարգված, թափանցիկ և ժողովրդավարական ընտրական մեխանիզմ։
Ներկայացուցչական մարմիններ։
Հաշվետվողականություն:
Եվ ամենակարևորը՝ Սփյուռքի միլիոնավոր հայերի հավաքական կամքը ձևավորելու և արտահայտելու հնարավորություն։
Այսօր նման համընդհանուր համակարգ մենք չունենք։
Տասնամյակներ շարունակ խոսում ենք «կազմակերպված Սփյուռքի» մասին, բայց շատ քիչ ենք խոսում կոնկրետ մեխանիզմների մասին՝ ինչպես ընտրել, ինչպես ներկայացնել, ինչպես վերահսկել և ինչպես հաշվետու դարձնել այդ համակարգը։
Մի փոքր սուր հումորով ասեմ․
Հրեաները չունեն Դաշնակցություն, բայց ունեն հզոր Սփյուռք։ Մենք ունենք Դաշնակցություն, բայց չունենք համընդհանուր, թափանցիկ և ժողովրդավարական Սփյուռքի ներկայացուցչական համակարգ։
Հետևությունը թողնում եմ ձեզ։
Եվ այստեղ գալիս է ամենակարևոր միտքը․
Հզոր Հայաստան և հզոր Սփյուռք իրար հակասող հասկացություններ չեն։
Ընդհակառակը՝ դրանք կարող են և պետք է փոխադարձաբար ուժեղացնեն միմյանց։
Դրա համար պետք չէ, որ Հայաստանը դատարկվի, որպեսզի Սփյուռքը մեծանա։
Հնարավոր է միլիոնների ներգաղթ դեպի Հայաստան և միաժամանակ ունենալ միլիոնավոր հայերից բաղկացած, կազմակերպված ու ազդեցիկ Սփյուռք։
Ուրեմն հարցը ոչ թե միայն՝
«Քանի՞ հայ կա Սփյուռքում»։
Այլ՝
«Ինչպիսի՞ Սփյուռք ենք մենք կառուցում»։
Հաջորդ գրություններում՝ կոնկրետ մոդել․
ինչպե՞ս ստեղծել ուժեղ, ժողովրդավարական, ներկայացուցչական և կազմակերպված Սփյուռք։
Armenia - Diaspora (Հայաստան - Սփյուռք)
Երրորդ մաս.
VII. Ֆինանսավորման ռազմավարություն
VII.1. Ներածություն
Սփյուռքի կառավարման նոր մոդելի հաջողությունը կախված է կայուն, բազմաղբյուր և հաշվետու ֆինանսավորման համակարգից։ Առանց ֆինանսական կանխատեսելիության՝ անհնար է ապահովել երկարաժամկետ ծրագրերի իրականացում, թվային ենթակառուցվածքների զարգացում, համայնքային ընտրական համակարգերի ներդրում և համահայկական համագործակցության ինստիտուցիոնալացում։
VII.2. Ֆինանսավորման հիմնարար սկզբունքներ
VII.2.1. Բազմաղբյուր ֆինանսավորում
Ֆինանսավորումը պետք է ներառի՝
• համայնքային անդամավճարներ,
• պետական համաֆինանսավորում Հայաստանի կողմից,
• հիմնադրամների ներդրումներ,
• մասնավոր սեկտորի գործընկերություն,
• միջազգային դրամաշնորհներ,
• մանր նվիրատվություններ (micro-donations),
• կամավորական աշխատանքի գնահատված ներդրում։
VII.2.2. Թափանցիկություն և հաշվետվողականություն
• Տարեկան ֆինանսական հաշվետվություններ,
• անկախ աուդիտ,
• բաց տվյալների քաղաքականություն։
VII.2.3. Կայունություն և կանխատեսելիություն
• 3–5 տարվա ֆինանսական պլանավորում,
• երկարաժամկետ ծրագրերի ապահովում։
VII.3. Ֆինանսավորման կառուցվածքային մոդելներ
VII.3.1. Համայնքային անդամավճարների համակարգ
• Սիմվոլիկ տարեկան անդամավճարներ,
• կամավոր բարձր մակարդակի անդամավճարներ,
• բյուջեի վերահսկում ընտրված խորհուրդների կողմից։
VII.3.2. Համահայկական Զարգացման Հիմնադրամ
Ֆինանսավորում է՝
• կրթական ծրագրեր,
• լեզվի պահպանում,
• մշակութային նախագծեր,
• երիտասարդական նախաձեռնություններ,
• թվային ենթակառուցվածքներ,
• համայնքային ընտրական համակարգեր։
VII.3.3. Պետական համաֆինանսավորում
• Կրթական, մշակութային, թվային և երիտասարդական ծրագրերի համաֆինանսավորում։
• Գործընկերային, ոչ վերահսկողական մոտեցում։
VII.3.4. Մասնավոր սեկտորի ներգրավում
• Հովանավորություն,
• CSR ծրագրեր, («Corporate Social Responsibility»)
«Կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվություն»։
• տեխնոլոգիական աջակցություն։
VII.3.5. Միջազգային դրամաշնորհներ
• UNESCO, Creative Europe, Horizon Europe և այլ միջազգային ծրագրեր։
VII.4. Բյուջետավորման մեխանիզմներ
VII.4.1. Ծրագրային բյուջե
Բյուջեն բաժանվում է ըստ ոլորտների՝
• կրթություն,
• մշակույթ,
• երիտասարդություն,
• թվային ենթակառուցվածքներ,
• կառավարման բարեփոխումներ,
• միջազգային ներկայացուցչություն։
VII.4.2. Արդյունքահեն ֆինանսավորում
Ֆինանսավորումը կապվում է չափելի արդյունքների հետ։
VII.5. Ֆինանսավորման ռազմավարության ազդեցությունը
• Կայունություն,
• Անկախություն,
• Մասնակցություն,
• Համահայկական համագործակցություն։
VIII. Սփյուռքի սպասելիքները Հայաստանից
• Հստակ, երկարաժամկետ ռազմավարություն։
• Թափանցիկություն և վստահություն։
• Գործընկերային, ոչ հիերարխիկ մոտեցում։
• Երիտասարդության ներգրավման նորարարական ծրագրեր։
IX. Եզրակացություն
(ԾՐԱԳՐԻ ԻՐԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԱՌԱՆՑ ՀՀ ՀՈՎԱՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԻ ԼԻՆԻ)
Առաջարկվող մոդելը հնարավորություն է տալիս ձևավորել ժամանակակից, ժողովրդավարական, մասնակցային և արդյունավետ սփյուռք, որը կծառայի և՛ իր զարգացմանը, և՛ Հայաստանի հզորացմանը։
Այս փաստաթուղթը միավորում է համայնքային ինքնավարությունը, համահայկական համագործակցությունը, թվային նորարարությունը և ֆինանսական կայունությունը՝ ձևավորելով 21-րդ դարի համաշխարհային հայկական ուժի հիմքը։
2026 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Նիդերլանդների խորհրդարանի (Tweede Kamer) երեք պատգամավորներ՝ Don Ceder-ը (ChristenUnie), Chris Stoffer-ը (SGP) և Henk Vermeer-ը (BBB), գրավոր հարցեր են ուղղել Նիդերլանդների արտաքին գործերի նախարարին՝ Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված՝ Լեռնային Ղարաբաղ կատարած շրջայցին Նիդերլանդների դիվանագետների մասնակցության վերաբերյալ։
Հարցերի փաթեթը բաղկացած է 13 կետից և վերաբերում է ոչ միայն դիվանագետների մասնակցության հանգամանքներին, այլև Լեռնային Ղարաբաղի հայկական մշակութային ժառանգության պահպանությանը, Ադրբեջանի ստանձնած պարտավորություններին, ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի որոշումներին և 2023 թվականի իրադարձությունների գնահատմանը։
Ի՞նչ են ցանկանում պարզել պատգամավորները
Առաջին հերթին պատգամավորները նախարարից հարցնում են՝ արդյո՞ք ճիշտ է, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցել են Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված շրջայցին Լեռնային Ղարաբաղում։
Նրանք նաև ցանկանում են իմանալ, թե սովորաբար ինչ չափանիշներով է Նիդերլանդների կառավարությունը որոշում նման հրավերներն ընդունելու կամ մերժելու վերաբերյալ։
Հարցերի հաջորդ խումբը վերաբերում է ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի գործերով ընդունած ժամանակավոր միջոցներին։ Պատգամավորները նախարարից խնդրում են գնահատել, թե որքանով է Ադրբեջանը կատարել դատարանի՝ 2021 և 2023 թվականների որոշումներից բխող պահանջները, այդ թվում՝ հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության հետ կապված պարտավորությունները։
Հարցերի 5-րդ կետում պատգամավորները նախարարից ուղղակիորեն պարզաբանում են՝ արդյո՞ք ճիշտ են այն տեղեկությունները, որ Ադրբեջանը փոխում է Լեռնային Ղարաբաղի տեղանունները և ոչնչացնում հայկական եկեղեցիներ ու մշակութային այլ ժառանգություն։
Նրանք նաև հարցնում են կառավարության գնահատականը այդ գործընթացների վերաբերյալ։
Հաջորդ հարցում պատգամավորներն անդրադառնում են 2023 թվականի իրադարձություններին և հարցնում՝ Նիդերլանդների կառավարությունը համարո՞ւմ է, որ Լեռնային Ղարաբաղում տեղի է ունեցել էթնիկ զտում։
Եթե կառավարությունը նման գնահատական չի տալիս, պատգամավորները ցանկանում են իմանալ՝ ինչու։ Միաժամանակ հարց է բարձրացվում ստեղծված իրավիճակի և ավելի քան 100 հազար մարդկանց Հայաստան տեղափոխվելու վերաբերյալ Նիդերլանդների կառավարության արձագանքի մասին։
Փաստաթղթում հիշատակվում է նաև Նախիջևանը։
Պատգամավորները նախարարին հարցնում են՝ արդյո՞ք կառավարությունը տեղյակ է, որ նախկինում Ադրբեջանի Նախիջևանի էքսկլավում հայկական մշակութային ժառանգությունը ոչնչացվել է, և արդյո՞ք այդ նախադեպը հիմք է տալիս մտահոգվելու, որ նման ճակատագիր կարող է սպասվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի հայկական ժառանգությանը։
Այստեղ նրանք հիշեցնում են նաև Նիդերլանդների կառավարության նախկին պատասխանները՝ հայկական ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ հարցերին, և հարցնում, թե դրանից հետո ինչ քայլեր է Նիդերլանդները ձեռնարկել այդ հարցում։
Առանձին հարցով նախարարից պահանջվում է գնահատել՝ արդյո՞ք Ադրբեջանը կատարել է հայկական մշակութային ժառանգությունը պաշտպանելու իր նախկին ստանձնած պարտավորությունը։ Եթե ոչ՝ ի՞նչ քայլեր է պատրաստվում ձեռնարկել Նիդերլանդների կառավարությունը։
Փաստաթղթի ամենաուշագրավ հատվածներից մեկը վերաբերում է հայկական Գանձասար և Դադիվանք վանական համալիրներին։
Պատգամավորները նախարարից հարցնում են՝ արդյո՞ք ճիշտ են այն տեղեկությունները, ըստ որոնց՝ Ադրբեջանի կառավարության կազմակերպած շրջայցի ժամանակ Գանձասարն ու Դադիվանքը ներկայացվել են որպես «հին ալբանական քրիստոնեական ժառանգության անբաժանելի մաս»։
Հարցերում անդրադարձ կա նաև, ըստ պատգամավորների, «հին ձեռագրերի օրինակների» նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքին և շրջայցի ընթացքում տեղի ունեցած պարին։
Նրանք նախարարից պահանջում են գնահատել այդ հանգամանքները։
Արդյո՞ք Նիդերլանդների դիվանագետները հակադարձել են
11-րդ կետով պատգամավորները հարցնում են՝ վերը նշված հանգամանքների լույսի ներքո արդյո՞ք նպատակահարմար էր, որ Նիդերլանդների դիվանագետները մասնակցեին Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված այդ շրջայցին։
12-րդ հարցը ևս առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Պատգամավորները հիշատակում են Հարավային Կովկասում և Վրաստանի ճգնաժամի հարցերով ԵՄ հատուկ ներկայացուցչի՝ X սոցիալական հարթակում կատարած գրառումը, որտեղ նշվում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև առկա խոր տարաձայնություններն ու տարբեր նարատիվները, այդ թվում՝ որոշ վայրերի ծագման վերաբերյալ, պետք է հասցեագրվեն։
Այդ համատեքստում Նիդերլանդների նախարարին հարց է ուղղվում՝ Նիդերլանդների դիվանագիտական պատվիրակությունը շրջայցի ընթացքում բարձրացրե՞լ կամ հերքե՞լ է մշակութային ժառանգության ծագման վերաբերյալ ներկայացված տեղեկությունները։ Եթե ոչ՝ ինչո՞ւ։
Եվս մեկ կարևոր հարց՝ Նիդերլանդների միջազգային իրավական պարտավորությունների մասին
13-րդ և վերջին հարցով պատգամավորները նախարարից ցանկանում են պարզել, թե ինչ միջազգային իրավական պարտավորություններ են Նիդերլանդների համար բխում Արդարադատության միջազգային դատարանի հիշատակված որոշումներից։
Նրանք նաև հարցնում են՝ արդյո՞ք այս հարցի վերաբերյալ հնարավոր է խորհրդատվություն ստանալ Նիդերլանդների միջազգային հարցերի խորհրդատվական մարմնից՝ AIV-ից։
Սա դեռ կառավարության պաշտոնական դիրքորոշումը չէ
2026 թվականի սեպտեմբերի 25-ին ներկայացված այս փաստաթուղթը խորհրդարանական գրավոր հարցերի փաթեթ է, ոչ թե խորհրդարանի կողմից ընդունված բանաձև կամ կառավարության պաշտոնական դիրքորոշում։
Հետևաբար, այս փուլում կարելի է արձանագրել, որ երեք պատգամավորներ արտաքին գործերի նախարարից պաշտոնական պարզաբանումներ և գնահատականներ են պահանջել՝ Նիդերլանդների դիվանագետների մասնակցության, Ադրբեջանի կողմից ներկայացվող տեղեկատվության, հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության և միջազգային իրավական պարտավորությունների վերաբերյալ։
Կառավարության պատասխանները, երբ հրապարակվեն, հնարավորություն կտան պարզելու, թե ինչ դիրքորոշում ունի Նիդերլանդների կառավարությունն այս 13 հարցերից յուրաքանչյուրի վերաբերյալ։
«Նիդերլանդական Օրագիրը», որը սերտորեն համագործակցում է Նիդերլանդների հայկական կազմակերպությունների դաշնության (FAON) հետ, կհետևի հարցերի պաշտոնական պատասխաններին և դրանց հրապարակումից հետո իր ընթերցողներին կներկայացնի նաև կառավարության դիրքորոշումը։
Լուսանկարում՝ Նիդերլանդների Tweede Kamer-ի լիագումար նիստերի դահլիճը։ Լուսանկարը՝ Tweede Kamer-ի կայքից
Երազանք, որը սկսվեց Հայաստանում, իրականություն դարձավ Նիդերլանդներում և նորից վերադարձավ հայկական երկինք
Մարդու կյանքում երբեմն լինում են երազանքներ, որոնք տարիներով մնում են միայն երազանք։ Իսկ երբեմն գալիս է մի պահ, երբ մարդը որոշում է՝ այլևս չի կարելի հետաձգել։
Հայազգի օդաչու Նարինե Մելքումյանի պատմությունը հենց այդպիսի ճանապարհի մասին է՝ Հայաստանից Նիդերլանդներ, Նիդերլանդներից՝ դեպի ավիացիա, այնուհետև՝ ակրոբատիկ թռիչքների մրցումներ, իսկ տարիներ անց՝ վերադարձ դեպի Հայաստանի երկինք։
Նրա պատմությունն առանձնահատուկ է նաև մեկ այլ պատճառով․ օդաչու դառնալու մասնագիտական ճանապարհը նա սկսել է ոչ թե պատանեկան տարիներին, այլ 34 տարեկանում։
Հայաստանից՝ Նիդերլանդներ
Նարինե Մելքումյանը ծնվել է Հայաստանում և 18 տարեկանում տեղափոխվել է Նիդերլանդներ։ 2022 թվականին հոլանդական Piloot & Vliegtuig մասնագիտացված ավիացիոն ամսագրին տված հարցազրույցում նա պատմել է, որ Նիդերլանդներ տեղափոխվելու նպատակներից էին ավելի ապահով կյանքն ու կրթական հնարավորությունները։
Նոր երկրում, սակայն, ամեն ինչ պետք էր սկսել գրեթե զրոյից՝ նոր լեզու, նոր հասարակություն, նոր միջավայր և նոր հնարավորություններ։
Նարինեն նույն հարցազրույցում պատմել է, որ Հայաստանում, որպես աղջիկ, իր առջև կային բազմաթիվ սահմանափակումներ, իսկ ինքն ունեցել է մի երազանք, որը այն ժամանակ գրեթե անհասանելի էր թվում՝ թռչել։ Նա նույնիսկ նշել է, որ Հայաստանում իրեն թույլ չէին տալիս հեծանիվ վարել, իսկ օդաչու դառնալու մասին մտածելն առավել ևս դժվար էր։
Նիդերլանդներում այդ սահմանները փոխվեցին։
Բայց նոր խոչընդոտ առաջացավ՝ ավիացիոն կրթության բարձր արժեքը։
Նարինեն երկար տարիներ աշխատել էր այլ ոլորտներում։ Նա արդեն ձևավորված մասնագիտական կյանք ուներ, երբ որոշեց իրականացնել տարիներով հետաձգված երազանքը։
34 տարեկանում նա սկսեց թռիչքի դասեր վերցնել։
Ինչպես պատմել է ինքը, սկզբնական շրջանում նույնիսկ գաղտնի էր գնում թռիչքի դասերի, իսկ հետո արդեն անցավ համակարգված մասնագիտական պատրաստության։
Առաջին վկայականից՝ դեպի մասնագիտություն
Նարինեի մասնագիտական ճանապարհը բավական արագ զարգացավ։
Նրա հրապարակված մասնագիտական տվյալների համաձայն՝ 2018 թվականին նա ստացել է Private Pilot Licence (PPL-A) և նույն թվականին՝ Aerobatics Rating՝ ակրոբատիկ թռիչքների որակավորում։
2021 թվականին արդեն ստացել է Commercial Pilot Licence (CPL-A), Instrument Rating՝ մեկ և բազմաշարժիչ ինքնաթիռների համար, Multi-Engine Piston (MEP) որակավորում և այլ մասնագիտական վկայականներ։ Նրա պրոֆիլում նշված է նաև գիշերային թռիչքի որակավորումը և Boeing 737-800-ի simulator/MCC պատրաստությունը։
Այսպիսով՝ տարիներ շարունակ պահված երազանքը աստիճանաբար վերածվեց մասնագիտության։
Բայց Նարինեն դրանով չբավարարվեց։
Նրա հաջորդ ուղղությունը դարձավ ավիացիայի ամենադժվար և տպավորիչ ճյուղերից մեկը՝ ակրոբատիկ թռիչքը։
Սովորական թռիչքից՝ դեպի ակրոբատիկ երկինք
Նարինեի համար ակրոբատիկան միայն գեղեցիկ շարժումների կամ օդում բարդ ֆիգուրների կատարում չէր։
2022 թվականի հարցազրույցում նա պատմել է, որ անվտանգության նկատմամբ իր հետաքրքրությունն է իրեն տարել դեպի ակրոբատիկ թռիչքների ուսուցում։ Իսկ այդ նոր հմտությունն աստիճանաբար վերածվեց նոր երազանքի՝ մասնակցել Եվրոպայի և աշխարհի մակարդակի մրցումներին։
2019 թվականը նրա մրցակցային ճանապարհի կարևոր փուլերից դարձավ։
Նրա մասնագիտական պրոֆիլում նշված է, որ նա Dutch Open National Aerobatic Championship-ում Intermediate կատեգորիայում գրավել է առաջին տեղը և արժանացել English Trophy մրցանակին։
Նույն տարում Գերմանիայի ազգային ակրոբատիկ առաջնությունում նա Sportsman կատեգորիայում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը։
Այս արդյունքները ցույց տվեցին, որ Նարինեի համար օդաչուությունը պարզապես մասնագիտություն չէ։ Նա մտել էր նաև մրցակցային ավիացիայի աշխարհ։
Օդաչուից՝ թռիչքի հրահանգիչ
Նարինեի ճանապարհը շարունակվեց նաև որպես թռիչքի հրահանգիչ։
Նա իր հրապարակումներում պատմել է, որ 2022 թվականի փետրվարին Գերմանիայում դարձել է առաջին կին թռիչքի հրահանգիչը էլեկտրական ինքնաթիռով, և որպես հրահանգիչ իրականացրել է իր աշակերտի՝ Nils Fischer-ի առաջին մենավոր թռիչքի գործընթացը էլեկտրական ինքնաթիռով։
Այսպիսով, նրա գործունեության մեջ հայտնվեց ևս մեկ կարևոր ուղղություն՝ ոչ միայն ինքնուրույն թռչել, այլև թռչել սովորեցնել ուրիշներին։
Եվ այդ փորձը մի քանի տարի անց նա տարավ նաև Հայաստան։
Ավելի քան երկու տասնամյակ անց՝ վերադարձ հայկական երկինք
2023 թվականին Նարինե Մելքումյանի կյանքում տեղի ունեցավ խորհրդանշական մի իրադարձություն։
Նիդերլանդներում ավելի քան երկու տասնամյակ ապրելուց հետո նա առաջին անգամ որպես օդաչու թռավ Հայաստանի երկնքում։
Նարինեն այդ մասին գրել է իր հրապարակման մեջ՝ նշելով, որ որպես օդաչու իր համար անասելի զգացողություն էր վերադառնալ այն վայր, որտեղ ծնվել էին իր երազանքները։
Միաժամանակ նա ուշադրություն է դարձրել Հայաստանում ընդհանուր ավիացիայի զարգացման խնդիրներին և հույս հայտնել, որ երկրում ավելի շատ աղջիկներ ու տղաներ կկարողանան երազել թռիչքի մասին, իսկ ավիացիայի մասնագետներն ու համապատասխան կառույցները կնպաստեն ոլորտի զարգացմանը։
Բայց Հայաստանի երկնքում նրա վերադարձը միայն խորհրդանշական թռիչք չէր։
Նարինեն հայտնել է, որ դարձել է առաջին կին թռիչքի հրահանգիչը, որը թռիչք է ուսուցանել Հայաստանի երկնքում։ Նրա առաջին աշակերտը Տիգրանն էր՝ Հայաստանի առաջին պարապլանային ակրոբատիկ օդաչուներից մեկը, ըստ Նարինեի հրապարակման։ Նա նաև հույս էր հայտնել, որ երկար ժամանակ միակը չի մնա և Հայաստանում ավելի շատ կին օդաչուներ ու հրահանգիչներ կլինեն։
Հայաստան կատարած այցի ընթացքում Նարինեն հարցազրույց է տվել Հայաստանի Հանրային հեռուստատեսությանը՝ իր պատմության միջոցով կանանց ավիացիայի տարբեր մասնագիտություններում ներգրավվելու հնարավորությունների մասին խոսելու համար։
Նարինե Մելքումյանի ուշագրավ ճանապարհին անդրադարձ է կատարել նաև «Շանթ» հեռուստաընկերության «Աշխարհի հայերը» խորագրով պատրաստած հաղորդման շրջանակում։
Արտյոմ Երկանյանի հաղորդումը Նարինե Մելքումյանի մասին ևս մեկ կարևոր անդրադարձ է նրա պատմությանը՝ այն ներկայացնելով ավելի լայն՝ աշխարհասփյուռ հայերի հաջողությունների և ձեռքբերումների համատեքստում։
Մի թռիչք, որը փոխեց նրա պատմության հանրային ընկալումը
Նարինե Մելքումյանի անունը միջազգային ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց նաև մեկ այլ պատճառով։
2024 թվականի հունիսին նա հրապարակեց ակրոբատիկ թռիչքի տեսագրություն, որում երևում է, թե ինչպես Extra 330LX ինքնաթիռի խցիկի ծածկը թռիչքի ընթացքում բացվում և կոտրվում է։
Դեպքը տեղի էր ունեցել մի քանի տարի առաջ՝ շոգ ամառային օր, մարզական թռիչքի ժամանակ։
Նարինեն կարողացել էր շարունակել կառավարել ինքնաթիռը և անվտանգ վայրէջք կատարել։ Բայց պատմության ամենակարևոր մասը, թերևս, հենց վայրէջքը չէր։
Նա հրապարակավ ընդունեց, որ դեպքը հնարավոր էր կանխել, եթե թռիչքից առաջ խցիկի ծածկի կողպման մեխանիզմի տեսողական ստուգումը պատշաճ կերպով կատարվեր։ Իր խոսքով՝ կողպման փականային տարրը փակված դիրքում չէր հայտնվել, և ինքը դա չէր նկատել։
Նա նաև նշել է, որ սխալ էր թռիչքային մարզումների գնալը COVID-ից ապաքինվելուց անմիջապես հետո՝ առանց օրգանիզմին լիարժեք վերականգնվելու բավարար ժամանակ տալու, և որ թռիչքի ժամանակ աչքերի պաշտպանություն չէր օգտագործել։ Խցիկի բացվելուց հետո օդային հոսքը, աղմուկը, շնչառության դժվարությունը և տեսողության խանգարումը իրավիճակը ծայրահեղ բարդ էին դարձրել։ Նա գրել է, որ տեսողության ամբողջական վերականգնման համար պահանջվել է մոտ 28 ժամ։
Այդ պատմության մեջ ուշագրավ է հենց նրա վերաբերմունքը։
Նարինեն տեսանյութը չներկայացրեց միայն որպես վտանգավոր իրավիճակից փրկվելու պատմություն։ Նա այն ներկայացրեց որպես սխալների, անվտանգության և դրանցից սովորելու դաս։
Տեսանյութի հրապարակումից հետո դրա տարածումը մեծացավ։ Piloot & Vliegtuig-ը 2024 թվականի հունիսի 28-ին հայտնել էր, որ հրապարակումից մեկ շաբաթ անց տեսանյութն արդեն ունեցել էր ավելի քան 1,4 միլիոն դիտում։
Իսկ Նարինեի YouTube-ի պաշտոնական էջում հրապարակված տեսանյութը հետագայում հասել է միլիոնավոր դիտումների։
Երբ մեկ դեպքը դառնում է ավելի մեծ պատմության սկիզբ
Այս միջադեպը Նարինեի համար ավարտված պատմություն չդարձավ։
2025 թվականի վերջին և 2026 թվականին նա արդեն սկսել է հրապարակայնորեն վերլուծել այդ դեպքը՝ խոսելով սխալների կառավարման, ինքնագիտակցության և այն մասին, թե որքան հեշտ է մարդը որևէ իրադարձության մասին եզրակացություն անել՝ առանց ամբողջ պատմությունը հասկանալու։
Նարինեն իր հրապարակումներում նշել է, որ իր տեսանյութի շուրջ առաջացած հետաքրքրությունից հետո բազմաթիվ լրատվամիջոցներ դիմել են իրեն հարցազրույցների և վավերագրական նախագծերի առաջարկներով, սակայն որոշ ժամանակ նա հրաժարվել է դրանցից։ Ավելի ուշ նա ներկայացրել է իր սեփական վավերագրական նախագիծը՝ «What We Miss When We Think We Understand», որտեղ փորձում է մանրամասն անդրադառնալ միջադեպին և դրա մարդկային ու մասնագիտական դասերին։
Այստեղ նրա պատմությունը արդեն դուրս է գալիս միայն ավիացիայի սահմաններից։
Այն դառնում է պատմություն այն մասին, թե ինչպես ենք մենք ընկալում սխալը, պատասխանատվությունը, փորձը և սեփական սահմանները։
Նարինեն և հայկական կին օդաչուների նոր սերունդը
Նարինե Մելքումյանի պատմությունը միայն մի մարդու կենսագրություն չէ։
Հայաստանում և հայկական միջավայրում վերջին տարիներին ավելի տեսանելի են դառնում նաև այլ կին օդաչուներ։
Տաթևիկ Ռևազյանի հրապարակման մեջ Նարինե Մելքումյանի հետ միասին հիշատակվում են ևս հինգ անուններ՝ Diana Khachatryan, Marina Poghosyan, Nadya Benklyan, Diana Sahakyan և Lusy Aroian։ Ռևազյանը նրանց ներկայացնում է որպես հայկական ծագմամբ կին օդաչուներ, որոնք իրենց մասնագիտական ճանապարհն են անցնում Հայաստանում և Հայաստանից դուրս։
Այս հրապարակումը կարևոր է նաև մեկ այլ պատճառով․ այն ցույց է տալիս, որ Նարինեի պատմությունը կարելի է դիտարկել հայկական ավիացիայում կանանց մասնագիտական ներկայության ավելի լայն համատեքստում։
Սակայն յուրաքանչյուր օդաչուի կենսագրություն և մասնագիտական ձեռքբերումներ, բնականաբար, առանձին ուսումնասիրության կարիք ունեն։
Երազանքը երբեմն պարզապես պետք է չհետաձգել
Նարինե Մելքումյանի պատմության մեջ ամենից շատ առանձնանում է ոչ թե որևէ մեկ մրցույթի արդյունքը կամ որևէ մեկ թռիչքը։
Ամենաուժեղ դրվագը թերևս այն է, որ նա 34 տարեկանում որոշեց սկսել այն, ինչ շատերը սովորաբար սկսում են ավելի երիտասարդ տարիքում։
Նա արդեն ուներ աշխատանք, մասնագիտական փորձ և ձևավորված կյանք։ Բայց որոշեց վերադառնալ տարիներ առաջ մնացած երազանքին։
Այդ որոշումից հետո անցան PPL-ի, ակրոբատիկ թռիչքների, կոմերցիոն օդաչուի պատրաստության, բազմաշարժիչ և գործիքային թռիչքների, հրահանգչական աշխատանքի տարիները։
Հետո եկան մրցումները։
Եվ վերջապես՝ վերադարձ դեպի այն երկինքը, որտեղ ծնվել էր նրա երազանքը։
Այսօր Նարինե Մելքումյանի պատմությունը կարելի է կարդալ ոչ միայն որպես հայ կնոջ՝ օդաչու դառնալու պատմություն, այլև որպես մի պարզ, բայց կարևոր միտք․
երբեմն երազանքը ուշանում է, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ այն պետք է հրաժարվել իրականություն դարձնելուց։
«Նիդերլանդական Օրագրի» հաջորդ քայլը
Նարինե Մելքումյանի պատմությունը մենք չենք համարում ավարտված։
«Նիդերլանդական Օրագիրը» ցանկանում է առաջիկայում կապ հաստատել նրա հետ և ներկայացնել նրա պատմության այն հատվածները, որոնք դեռևս կարող են հետաքրքիր լինել մեր ընթերցողներին:
Այս հարցերի պատասխանները, հուսանք, արդեն կստանանք Նարինե Մելքումյանի հետ «Նիդերլանդական Օրագրի» հարցազրույցում։
Պատմությունները ի մի բերեց` Աշոտ ԿՆԻԱԶՅԱՆԸ «Նիդերլանդական Օրագիր»
-------------------------------
Վավերագրական ֆիլմ
Նարինե Մելքումյանի պատմությանը նվիրված վավերագրական ֆիլմը նույնպես արժանի է դիտման։ Այն ներկայացնում է նրա ճանապարհը դեպի ավիացիա և այն, թե ինչպես է Նիդերլանդներում իրականացրել օդաչու դառնալու իր վաղեմի երազանքը։
