Ակադեմիկոսը` «Նիդերլանդական Օրագրի» մասին

Մեր մասին գրում են

ԱԲԳԱՐ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Գիտության և մշակույթի ակադեմիկոսների ասոցիացիայի նախագահ

Ժողովուրդների բարեկամության և միասնության միջազգային ասոցիացիայի նախագահ

Տնտեսագիտության գիտությունների դոկտոր, ակադեմիկոս

Զարմանալիորեն համացանցում աչքի զարնեց Նիդերլանդներում հրապարակվող «Նիդերլանդական Օրագիր» էլեկտրոնային թերթը, որի մասին էլ ուզում եմ  կիսվել:

Նիդերլանդահայ համայնքը կարծես մեծ չէ, սակայն «Նիդերլանդական Օրագրի» դերն ու կատարած աշխատանքը շոշափելի  է։ Արդեն 15 տարի շարունակ այն անընդմեջ բարձրաձայնում է հայկական ինքնության ջերմ ներկայությունը Նիդերլանդների հողի վրա։ Թեև համայնքը համեմատաբար փոքր է, այն գործուն է, իսկ «Նիդերլանդական Օրագրի» հարթակը ավելի քան մեկ տասնամյակից ավելի տարիներ ծառայում է որպես հայրենիք–սփյուռք կապի անփոխարինելի կամուրջ։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» (Niderlandakan Oragir / Diary of the Netherlands) ոչ միայն լրատվամիջոց է, այլև ջերմ, հեղինակային ինքնատիպ օրագրային ոճով քրոնիկա, որը արխիվացնում է հոլանդահայ կյանքի ամենօրյա շնչառությունը՝ մշակույթից մինչև քաղաքականություն, գրականությունից մինչև համայնքային նախաձեռնություններ։ Այն վաղուց դուրս է եկել պարզ լրատվամիջոցի շրջանակներից՝ դառնալով հայրենիք–սփյուռք կապի ջերմ, անկեղծ և անփոխարինելի միջնորդ։ Հենց այդ հանգամանքն էլ դրդեց ավելի խորությամբ ուսումնասիրել այս ինքնատիպ լրատվամիջոցի գործունեությունը, որին հիացմամբ հետևում եմ տարիներ շարունակ։

Այս ամենը հնարավոր է դարձել մեկ մարդու՝ Հայ Ազյանի (իսկական անունը՝ Աշոտ Կնյազյան, հայտնի նաև որպես Վահան Ամատունի) նվիրումով։ Լրագրող, խմբագիր, լուսանկարիչ և կազմակերպիչ՝ նա 2008 թվականին «Dear Angel» հոլանդահայ կազմակերպության մամուլի բաժնից սկսած գործունեությունը 2012 թվականի մարտին Օստբուրգ քաղաքում վերածել է անկախ լրատվական աղբյուրի։ Պարբերականը մինչ օրս մնում է անկախ և չֆինանսավորվող՝ ապավինելով հիմնադրի և կամավորների նվիրյալ աշխատանքին։

Այսօր միայն ֆեյսբուքյան հարթակն ունի ավելի քան 50 հազար հետևորդ, իսկ նյութերը տարածվում են նաև սեփական կայքերում՝ nidoragir.com, mamul.am/niderlandakan.oragir և LiveJournal-ում՝ օրական ունենալով հազարավոր ընթերցումներ, հոդվածները հասնում են ոչ միայն հոլանդահայերին, այլև եվրոպաբնակ և հայաստանաբնակ հայերի լայն շրջանակներին ու աշխարհի հայությանը։ Ի դեպ, բազմաթիվ հոդվածներ թարգմանվում են նաև հոլանդերեն, անգլերեն և ռուսերեն։

Հայ Ազյանի անձնական ներդրումը դժվար է գերագնահատել։ Նա ոչ միայն լուսաբանում է համայնքային անցուդարձը՝ միջոցառումներ, գրքերի շնորհանդեսներ, արվեստագետների գործունեություն և Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառումներ, այլև դրանք ներկայացնում է խորությամբ՝ օրագրային ջերմությամբ և պատմական համատեքստով։ Նրա հեղինակությամբ հրապարակվում են վերլուծականներ, օրագրային գրառումներ, պատմահետազոտական շարքեր (օրինակ՝ Ամատունի տոհմի մասին՝ նորահայտ փաստերով և լուսանկարներով), ինչպես նաև գրական հավելվածներ։

Հատկապես արժեքավոր է Հայաստանից թղթակից Նաիրա Գասպարյանի (բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ դոցենտ) ներդրումը, որի նյութերը ստեղծում են կենդանի կապ Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև՝ լրացնելով հարթակի Հայաստան–Սփյուռք երկխոսությունը։ Տարբեր երկրներից ևս կան թղթակիցներ, ինչը հարթակն ավելի բազմաբովանդակ և հետաքրքիր է դարձնում։

«Նիդերլանդական Օրագրի» ներդրումը սփյուռքահայ կյանքում անգնահատելի է։ Այն ծառայում է որպես ժամանակագրական արխիվ՝ փաստագրելով հոլանդահայ համայնքի ինտեգրման ընթացքը հոլանդական հասարակության մեջ և միաժամանակ պահպանելով հայկական ինքնությունը։ Գրական հավելվածները, պատմական նախագծերը և համայնքային նախաձեռնությունների ընդգծումը նպաստում են սփյուռքի համախմբմանը և ազգային ինքնության պահպանմանը։

Անկախությունն ու անձնական ոճը դարձնում են այն ոչ թե պարզապես լրատվամիջոց, այլ վստահելի ընկեր, որը հիշեցնում է իր կարգախոսը՝ «մենք հզոր ենք միասին»։

Նիդերլանդական Օրագրի առավելությունները սփյուռքյան այլ մեդիայի համեմատությամբ

Այսօր (2026 թ.) «Նիդերլանդական Օրագիրը» համարվում է սփյուռքահայ ամենաակտիվ հարթակներից մեկը, հատկապես փոքր համայնքների մակարդակում։ Այն շարունակում է գրեթե ամենօրյա թարմացումներ ապահովել՝ պահպանելով իր յուրահատուկ ձեռագիրը և ընթերցողի հետ կենդանի կապը։

Առաջին հերթին այն առանձնանում է իր օրագրային մատուցման ոճով։ Մինչդեռ շատ սփյուռքային լրատվամիջոցներ գործում են չոր լրատվական կամ քաղաքականացված ձևաչափով, «Նիդերլանդական Օրագիրը» ներկայացնում է նյութերը անձնական, ջերմ և վերլուծական մոտեցմամբ՝ համադրելով փաստը, մեկնաբանությունը և մարդկային շունչը։

Երկրորդ կարևոր առավելությունը անկախությունն է։ Շատ սփյուռքային հարթակներ կապված են կազմակերպությունների կամ հովանավորների հետ, մինչդեռ «Նիդերլանդական Օրագիրը» մնում է չֆինանսավորվող և ազատ՝ ապահովելով առավել օբյեկտիվ և անկողմնակալ լուսաբանում։

Երրորդը՝ խորությունն ու մշակութային ուղղվածությունը։ Այն չի սահմանափակվում լուրերով, այլ առաջարկում է վերլուծական հոդվածներ, գրական հավելվածներ, պատմական նախագծեր և արվեստի ներկայացումներ՝ դառնալով ոչ միայն լրատվամիջոց, այլև մշակութային հարթակ։

Չորրորդ՝ Հայաստան–Սփյուռք կենդանի կապը։ Հարթակը կանոնավոր կերպով հրապարակում է նյութեր Հայաստանից ու այլ երկրներից՝ ապահովելով երկկողմանի տեղեկատվական հոսք և ամրապնդելով համահայկական միասնականությունը։

Հինգերորդ՝ ինտերակտիվությունն ու օպերատիվությունը։ Սոցիալական ցանցերում ակտիվ ներկայությունը, ընթերցողների հետ փոխադարձ կապը, թեմատիկ քննարկումները, տեսանյութերն ու ուղիղ եթերները ստեղծում են կենդանի մեդիա միջավայր։

Վեցերորդ՝ երկարակեցությունն ու արխիվային արժեքը։ 2008 թվականից սկսած և 2012-ից անկախ ձևաչափով շարունակվող գործունեությունը ձևավորել է հարուստ փաստագրական բազա, որը կարևոր նշանակություն ունի համայնքային հիշողության պահպանման համար։

Համեմատական առումով՝ ֆրանսիական Carnet Franco-Arménien-ը ոճով մոտ է, սակայն «Նիդերլանդական Օրագիրը» առավել վերլուծական և անհատական է, իսկ ամերիկահայ խոշոր հարթակների համեմատ՝ ավելի խորքային և ոչ քաղաքականացված։ Եվրոպական այլ համայնքային էջերը հիմնականում սահմանափակվում են միջոցառումների լուսաբանմամբ՝ զուրկ լինելով նման ամբողջական և «օրագրային» մոտեցումից։

Եզրակացություն

«Նիդերլանդական Օրագիրը» ապացուցում է, որ որակը և գաղափարական ամբողջականությունը կարող են փոխհատուցել մեծ մեդիաներին բնորոշ ծավալը։ Այն ոչ թե մրցակցում է մեծ հարթակների հետ հոդվածների քանակով, այլ գերազանցում է նրանց խորությամբ, անկեղծությամբ և նվիրվածությամբ։

Այն ոչ միայն լուսաբանում է սփյուռքահայ կյանքը, այլև հարստացնում այն՝ հյուսելով Հայաստան–Սփյուռք կապի ամուր թելեր և պահպանելով հայկական ինքնությունը։

Հենց այս բացառիկ հատկանիշներն են դարձնում «Նիդերլանդական Օրագիրը» սփյուռքահայ կյանքի կարևոր, վստահելի և անփոխարինելի հարթակ։

«Գործարար» Հունվար-օգոստոս, հմ. 298-303 2026թ.

----------------------------

Նիդերլանդական օրագրի կողմից.- Հաճելի և պատվաբեր է, երբ «Նիդերլանդական օրագրի» գործունեությունն ու անցած ճանապարհը գնահատվում են ոչ միայն մեր ընթերցողների, այլև միջազգային մտավոր ու մասնագիտական շրջանակների կողմից։

Այս հոդվածի հեղինակն է Գիտության և մշակույթի ակադեմիկոսների ասոցիացիայի նախագահ, Ժողովուրդների բարեկամության և միասնության միջազգային ասոցիացիայի նախագահ, տնտեսագիտության գիտությունների դոկտոր, ակադեմիկոս Աբգար Հայրապետյանը։

Առանձնահատուկ հաճելի է «Նիդերլանդական օրագրի» մասին նրա հոդվածը կարդալ Ռուսաստանում լույս տեսնող, Վահրամ Բեկչյանի խմբագրությամբ հրատարակվող բազմատիրաժ, երկլեզու միջազգային «Գործարար» ամսագրում։

Մեզ համար սա պարզապես հերթական հրապարակում չէ։ Այն վկայությունն է, որ տարիների ընթացքում Նիդերլանդների հայ համայնքի կյանքը ներկայացնող անկախ հայկական լրատվամիջոցը կարողացել է դուրս գալ իր անմիջական շրջանակներից և արժանանալ միջազգային ուշադրության։

Շնորհակալ ենք ակադեմիկոս Աբգար Հայրապետյանին՝ «Նիդերլանդական օրագրի» աշխատանքը գնահատելու և այն իր ընթերցողներին ներկայացնելու համար, ինչպես նաև «Գործարար» ամսագրի խմբագրությանը՝ մեր մասին հրապարակում պատրաստելու և տարածելու համար։

«Նիդերլանդական օրագիր» —Նիդերլանդների հայ համայնքի կյանքը, նորությունները, մշակույթը, պատմությունն ու հասարակական անցուդարձը՝ մեկ հարթակում։

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք

 Գագիկ Անտոնյանը ոչ միայն փորձառու ու վաստակաշատ լրագրող է, այլև գրող ու հրապարակախոս, որի ստեղծագործություններում առանձնահատուկ տեղ ունեն մարդկային ճակատագրերը, կյանքի տարբեր դրսևորումներն ու ժամանակի հետ առերեսվող մարդը։ Լրագրողը պատմում է այն, ինչ տեսնում է, իսկ գրողը՝ այն, ինչ տեսածի ու ապրածի խորքում զգում է։ Լրագրությունը մարդուն սովորեցնում է լսել, նկատել ու հարցեր տալ, իսկ գրականությունը՝ այդ ամենի մեջ տեսնել մարդու հոգին, լռությունը, ցավն ու չասված խոսքը։

Գագիկ Անտոնյանի ստեղծագործական ճանապարհը այս երկու աշխարհների հետաքրքիր հանդիպումն է։ Տարիների լրագրողական փորձը նրան տվել է մարդկանց, նրանց ճակատագրերն ու կյանքի բազմաթիվ պատմություններ տեսնելու հնարավորություն, իսկ գրողն այդ ամենը վերածում է գեղարվեստական խոսքի՝ երբեմն խոհական, երբեմն հուզական, բայց միշտ մարդկային։

Գրողի համար պատմվածքը  մարդու հոգու մի փոքրիկ պատուհան է, որի միջից ընթերցողը կարող է տեսնել իրեն, իր ապրումները, իր հիշողություններն ու երբեմն՝ իր չասված խոսքերը։

Այսօր «Նիդերլանդական օրագիրը» իր գրական էջում հյուրընկալում է Գագիկ Անտոնյանին՝ ներկայացնելով նրա մեզ ուղարկած երկու պատմվածքները։

Հրավիրում ենք մեր ընթերցողներին կարդալու, զգալու և, գուցե, այդ պատմությունների հերոսների մեջ գտնելու մի ծանոթ հայացք, մի վաղուց մոռացված զգացում կամ սեփական կյանքի մի փոքրիկ դրվագ։

ՉՈԹՌԱՇԵՆՑԻՔ ՊԱՇՏՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ՏԱՆՈՒՏԵՐԻՆ

Չոթռաշենում տանը, փողոցում, եկեղեցում, գոմում ու ցախանոցում, նույնիսկ այն տեղերում, որտեղ վաղուց ոչ Աստված կա, ոչ էլ հույս, մարդիկ աղոթում են իրենց գյուղապետի արևշատության համար։
Զարմացա։
Մի՞թե հայոց արգանդը չի ցամաքել, և մեր երկրում ազնիվ ու ժողովրդաշահ պաշտոնյաներ դեռ կան։
Հաջորդ օրը Չոթռաշենում էի։
Գյուղը կախված էր ձորի եզրին՝ ինչպես տխուր միտքը՝ խառը գլխում։ Գլուխը սարերի մեջ էր, ոտքերը՝ ջրի, հոգին՝ պարտքերի, սիրտը՝ վախերի։
Կիսաքանդ եկեղեցին լեփ-լեցուն էր։ Մարդիկ ծնկաչոք էին։ Բայց նրանց հայացքը վերև չէր, այլ ինչ-որ անտեսանելի կենտրոնի, որը, հավանաբար, գյուղապետարանի ուղղությամբ էր։
Քահանան խաչակնքեց, ու աղոթքը սկսվեց.
— Հայր մեր, որ երկինս ես, մեր գյուղապետին պահիր ու պահպանիր։ Տուր նրան այնքան, որքան կարող է տանել, մեզ՝ այնքան, որքան կարող ենք գոյատևել։ Թող նա աճի, մենք՝ հարմարվենք։ Թող նա ուտի, մենք հավատանք, որ կշտանում ենք։ Երկար կյանք տուր նրան, որ գլխներիս տիրություն անի։ Մենք մեր գլխին ուրիշ տեր չենք ուզում։ Ամե՜ն։
Աղոթքն ավարտվեց։
Մոտեցա մարդկանց՝ գյուղապետի մեծագործությունների մասին իմանալու։ Ոչ ոք չխոսեց։ Քահանայի մի շարժումով՝ կին ու տղամարդ, ահել ու ջահել, շտապ բարձրացան եկեղեցու բակում կայանած ավտոբուսները, որոնք ծուխ արձակելով հեռացան։
Ո՞ւր՝ չիմացա։
Մտամոլոր ման եկա գյուղում։ Մարդ-արարած չկար։ Փողոց կոչվող արահետներով մի քիչ վեր ելա, մի քիչ վար իջա, մինչև մի տան պատի տակ, տաք աթոռին նստած, արևկող անող մի ծերուկ տեսա։
— Բարի լույս, պապի,— բարևեցի,— լրագրող եմ, ուզում եմ Ձեր գյուղապետի գործունեությունը լուսաբանել։
Ծերունին սկզբում ոչ մի բառ չասաց։ Հետո բեղերը ոլորեց ու ցանկապատի վրայից կանչեց.
— Սաթո՜, հե՜յ, Սաթո՛, մի էն արաղի շտոփը սուփրին դիր։ Արի, քո մատա՜ղն ըլեմ, էս սհաթիս գեղըմըս իսան չես գտնի։ Ինչ իմանալ կուզես՝ չիմնու պատասխանը կտամ, էլ դեսուդեն ընկնիլ մի՜։
Երբ մի թասով «բարլիս» ասաց, բեղի ծայրից հոտ քաշեց ու ինձ նայեց։
— Ասում ես՝ գեղացիք ինչի՞ են աղոթքն անում մեր տանուտերի համա՞ր։ Ասեմ։ Բա չասե՞մ։ Ուստի՝ մեր տանուտերը մեր տանուտերն ա, ուրիշինը չի՜։ Ուրիշն իրա լավը մեզ տալ չի։ Դրա համար աղոթքն ենք անում, որ երկար ապրի, որ գլխներիս տիրություն անի։ Մեր գեղը տանուտեր շատ ա տեհել, համա սրա նմանը չի տեսել։
— Իսկ ինչո՞վ է արժանի այդքան սիրո։
Պապը նորից բեղերը ոլորեց։
— Աչքաբաց տղայա՜։ Գյուղի ջրատար խողովակները գետնի տակից հանել, տարել, գազալցակայանի վրա օգտագործել ա։ Հետո էլ հանդամաս չմնաց՝ իրանով արեց։ Մի տեղ վիշկա պիտի դնեին, էդ հողն էլ վռազ իրանով արավ։ Էդ հողերից գեղի բյուջեն կոպեկ չի մտնում։ Որ մինն ասեմ, որը թողամ... Բա ի՞նչ անի, թողա՝ ուրի՞շն անի։
Մի պահ սպասեցի, որ պապը ծիծաղի։ Չծիծաղեց։
— Իսկ գյուղի համա՞ր, վերջապես, նա ի՞նչ լավ բան է արել։
Պապը մի թաս էլ ներս գցեց։
— Ասում ես՝ լավ բան... Հա՜։ Ութ տարվա մեջ լուսավորություն տվուց մեր փողոցին։ Հիմի մենակ մի սյուն է մնացել, մի լիս ա պեծին տալիս, բայց ժամանակին շատ էին։ Հետո մի 10–110 մետր ասֆալտ անել տվուց։ Օրեր եդը ասֆալտը թրիքի, ցեխի մեջ կորա՜վ, անդարձ գնա՜ա՜ց...
— Իսկ ինչո՞ւ են նրան Մոզանբեկ ասում։
Պապը ժպտաց։
— Մեր գեղի նախկին գյուղապետերը «բեկեր» են եղել։ Մեկը՝ Ասլիբեկ, մյուսը՝ Սարիբեկ, Ղարաբեկ, Ուլանբեկ, Թալանբեկ... Էս մեկի անունում «բեկ» չկար, բայց մարդը պիտի բեկ լիներ։ Մի անգամ էլ գնացել ա Մոզամբիկ։ Էդ օրվանից գեղացիք անունը կնքեցին՝ Մոզանբե՜կ։
Հարցրի՝ ժողովրդի սերը վայելող այս բեկը տոկոսային ի՞նչ հարաբերությամբ է գործում՝ որքա՞նն է իրենը, որքա՞նը՝ գյուղինը։
Պատասխանը շշմեցուցիչ էր.
— Իննսունինը ամբողջ իննսունինը տոկոսը՝ իրան, զրո ամբողջ զրո մեկը՝ գեղին։
— Եվ աղոթո՞ւմ են նրա համար,— զարմացա։
— Բա ինչ անենք,— հանգիստ պատասխանեց պապը։— Մարդիկ համոզված են, որ հաջորդ բեկը զրո տոկոսով է ծառայելու։ Հիմա Մոզանբեկը պալատնի ա կառուցում։ Ողջ գյուղը լծված ա էդ գործին։ Առավոտը նախ ժամ են կոխում, աղոթն անել տալիս գյուղապետի արևշատության համար, հետո գնում պալատի վրա չալիշ գալու։ Իրիկունը մաշնեքով հետ են բերում, էլի աղոթում են, հետո տուն են գցում, որ հանգստանան՝ մինչև առավոտ։
Վերջապես պապն ինձ ճանապարհ դրեց։
Նրա տան կից փողոցում, ցեխի ու թրիքի հաստ շերտի տակ, ասֆալտի հետք նկատեցի։ Մի կողմում էլ մի լուսասյուն էր մնացել, որի լամպը պեծին էր տալիս։
— Պապի,— ասացի,— երևում է՝ գյուղապետը քեզ շատ է հարգում։ Բյուջեի էդ զրո ամբողջ զրո մեկ տոկոսից մի մասն էլ քո տան մոտակայքում է ծախսել։
Պատասխանն անմիջական էր.
— Հարամ լակոտն էդքանն էլ չանե՞ր։ Էս տանն ա ծնվել, մեծացել։ Մենք էլ, ոչ բարով, իրա ծնողնին ենք դեռ։ Մեզ էլ էստեղ ա թողնում... որպես հուշարձան։
Ետդարձի ճանապարհին դառն էին մտքերս։
Ամեն երկրում տերն ու տիրականը ժողովուրդն է։ Իսկ մենք տեր ենք միայն մեր սեփական դժգոհությանը։
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Ո՞ւմ էին մի կտոր հաց տվել

Մայրուղով սուրում էր գերթանկարժեք մի մեքենա։
Ուղևորները չէին զգում ո՛չ դարուփոսերը, ո՛չ էլ ակնակիր խավարը։
Մեքենան փափուկ էր, լուսարձակները՝ հզոր։ Երկուսով էին՝ հանրաճանաչ վարորդն ու նրա բարկաճայթ կինը։
Անուններ չուզեք։ Գաղտնիք է... Կատակ արի։ Հարկ չկա պատմությունը ծանրաբեռնել, հետն էլ՝ օտարածին անուններով։ Հազարավորների մեջ նրանց կճանաչեք։ Շունը պոչը ոնց պտտի՝ նմաններին կկպչի։
Հնչեց հեռախոսազանգ.
— Բարաջողում։ Էս ո՞ւր ես։ Անվտանգությունից են հարցնում։
Մեքենայից պատասխանեցին.
— Նո՞ր չէին մեզ մոտ։ Ինչքան ուզեցին՝ տվինք։ Էլ ի՞նչ են ուզում։
— Ուղղորդել են։ Ասում են՝ ո՞նց եք թողել քաղաքապետարանի մոտ ձիանոց կառուցեն... Մեր շենքը հուշարձան է, քսան մետրից մոտիկ ոչինչ չի թույլատրվում կառուցել։ Օրենք է։
— Դուք եք ասել՝ «Օրենք է, որ օրենքը շրջանցենք»։ Դե, մենք էլ սազացրել ենք։ Դուք ևս հավանություն տվիք, ինքնագլուխ չարի՜։
— Տեղյակ չեմ, կլյաուզնիկի մեկը։ Արձակուրդում եմ եղել, ստորագրությունս չկա՜։ Նստեցնելը քիչ է, քեզ կախել է պետք... Տո՛ւ, տո՛ւ, տո՛ւ...
Վարորդի սիրտն արագ բաբախեց, արյունը գլուխը տվեց։ Հայհոյեց.
— Ես քո հոր հոգին, ծառան քոքին...
Ու ամբողջ ուժով հուպ տվեց արագության ոտնակին։ Մեքենան մռնչաց։ Ակնթարթ անց սլանում էին անդունդի վրայով։
Կինը հասցրեց հարցնել.
— Էն կե՞ղտն էր։
Անդունդի եզրին մեքենան հանդիպեց մի բլրի, որ չգիտես ինչու դարերով անշարժ ցցվել էր իր իսկ տեղում։ Հետո սկսվեց գլորվելով գահավիժումը։ Յոթ շրջապտույտից հետո նրանց առջև ծառացավ դարավոր կաղնին, որն իր կրծքին ընդունեց մի ծանր հարված և ճղատումների ու ճարճատյունների ճիգով կանգնեցրեց մեքենան։
Հաստատ՝ Աստծո մատը խառն էր։
Այլապես ինչո՞ւ գլորվեցին յոթ անգամ։ Որովհետև ութերորդից հետո մի այլ անդունդ էր, որի հատակով հոսում էր փրփրաբաշ գետը։ Որովհետև իմ հերոսներն այս կյանքում դեռ այնքան կարևոր արարումներ պիտի անեին։
Որոշ ընթերցողներ գուցե հենց այստեղ կդադարեցնեն կարդալը՝ մի պարզ բան կռահելով. եթե ողջ են մնացել, ուրեմն ձորից դուրս կգան։ Էլ ինչո՞ւ աչք քոռացնել։
Բայց առաջարկում եմ մինչև վերջ կարդալ։ Իմ հերոսներն արժանի են նման վերաբերմունքի։
Ամեն ոք կարող է դասեր քաղել թռփոշ ապրելու հնարի մասին /հասկացեք՝ հունարի/, իմաստնանալ՝ ըմբռնելով, թե ինչպես կարելի է առոք-փառոք, պատվավոր բարձրության վրա ապրել մերկ ու թշվառ, խեղճ ու տկլոր հայրենակիցների մեջ։
Ես պատմում եմ մերօրյա կյանքի ռիթմին համահունչ ապրող ռիթմիկ մարդկանց մասին։ Ոչինչ չեմ հնարում։
Նրանց կյանքից դեպքերն ու եղելությունները, որոնց դուք կտեղեկանաք մի քանի րոպեի ընթացքում, տարիների իմ դիտարկումների արդյունքն են։ Դրանք կկլանվեն նույն արագությամբ, ինչ արագությամբ մայր հողն է կլանում լճակից դուրս ելած բադիկի փետուրից կաթող ջրի կաթիլը։
Ծառին բախվելուց հետո տիրեց լռություն։ Մարդուկին շոկի մեջ էին։ Վերջապես ուշքի եկան, սարսափած իրար նայեցին։ Էս ի՞նչ հրաշք էր՝ ողջ են մնացել։ Հասկանո՞ւմ եք՝ կենդանի են։ Ինչպե՜ս է կյանքը կախված մեկ ակնթարթից։
Ամուսինը ծխախոտ վառեց։ Կրակայրիչի լույսի տակ նայեց կնոջը։ Նրա քթին էլ արյուն չկար։ Ծխի ամպերը հաճախակիացրեց։
Կինը հազկրտաց ու թափ առավ.
— Մի մխի... Ասա՝ ի՞նչ ենք անելու։
Մարդը մի կերպ դուրս եկավ մեքենայից, փորձեց մայրուղի ելնող մի արահետ գտնել։ Սոսկալի խավար էր։ Երկնքում միայն մի աստղ էր անորոշ հեռվում փայլփլում՝ թիթեռնիկի թևերի պես։ Անդունդից լսվում էր խենթ գետի թշշոցը։ Մտածեց. «Այ թե ձկների կեր էինք դառնալու»։ «Խոշոր պլանով» հասկացավ անելանելի վիճակը։ Ետ դարձավ՝ փորուփոշման։ Կինը նրան էր նայում։ Բայց ի՞նչ ասեր։
— Հը, խոտի դեզ հո չես՝ ի՞նչ ես պպշկվել։ Պարոն, մի բան ասացե՜ք...
Պարոնն ասաց.
— Ճանտրակուլի վիճակ։ Սատանեն էլ պոզերը ցցած դուրս գա՝ բան չի կարա։ Ճամփա չկա, ճարուիլլաջ չկա՜։ Լուսանա՝ մի բան կանենք։
Կինը չհամբերեց.
— Այ տրեխավոր անճարակ, ձիաուժդ հերիքում է սրա-նրա կնկան մերկացնես, հա՞...
Մարդը, որ ուսումնասիրել էր համատեղ կյանքի նրբությունները, զգաց, որ կնոջ լեզվի քորն սկսվեց։ Եվ որպեսզի ակունքներում չգլգլան նրա մայրենի լեզվի ջրերը, համակերպությամբ «օ՜ֆ» արեց ու ինքնատիրապետման ճիգով սլլացրեց.
— Այ կնիկ, սաղ հեչ... Էս ո՞ւմ էինք մի կտոր հաց տվել...
Կինը մի պահ լռեց։ Հետո աչքերը ոլորեց։ Պառավ ծտին ծղոտո՞վ կխաբես։ Ու շանթախաղաց հայացքով վրա տվեց.
— Ասա, որ չես ուզում գլխիդ զոռ տաս, որ գլուխդ էլ խելքիդ զոռ տա։ Էս ձորում ենք մնալու, հա՜։
Ամեն հայ գիտի «մի կտոր հաց տալու» մոգական երևույթի մասին մեր ժողովրդին հատուկ ակնածալից վերաբերմունքը։ Ով օգնության ձեռք է մեկնել մոտիկին, խեղճին ու տկարին, երկրի ու երկնի վրա անհետևանք չի կորչում։ Մի լավ օր փորձանքից քեզ անպայման ազատում է։ Մի խոսքով՝ ինչպես ժողովուրդն է ասում՝ լավությունն արա, ջուրը գցիր, մի տեղ դուրս կգա։ Մնում է միայն լինել կամեցող, նվիրատու, մի խոսքով՝ «հաց տվող»։ Բայց արդյո՞ք նրա ամուսինն այդպիսին էր։ Նրա մտքի ծանծաղ հորիզոնում վեր հառնեցին ամուսնու եսակենտրոն, գծուծ էությունը։
Խարույկը մեղմ հովից էլ բորբոքվում է։ Բորբոքվեց.
— Այ ողորմելի, մի կտոր հաց դու ո՞ւմ ես տվել։ Ես նման բան չեմ հիշում։ Ու զարմանում եմ, որ քեզ նման ավազակը փորձանքից ազատվել է։
Էստեղ ոչ մի տղամարդ չէր դիմանա։ Անմիջապես վրա բերեց.
— Չանածեծոցին վերջ։ Մի կտոր հաց տվել-չենք տվել, իհարկե տված կլինենք, կարևոր չէ։ Կարևորը՝ փրկված ենք։ Ու երեսով տվեց, որ կնոջ պատճառով «իրենք շան փայ» էին դառնալու։
Նույն օրվա առավոտյան կինն իրեն արթնացրել ու հայտնել էր, որ ընկերը մահացել է, թաղմանը գնալ է պետք։ Անկողնում մռլտացել էր. «Եթե մի մարդ մահացել է, էլ ի՜նչ ընկեր»։ Կինը համաձայնել էր։ Մեռածն էլ ի՞նչ ընկեր։ Բայց հիշեցրել էր, որ մեռածի կինը դեռ չի մեռել, նա իր վերադասն է նախարարությունում։ Ճարահատ՝ թաղման։ Վերադարձին էլ այս «օղբաթ» պատահեց։
Ամուսինը պահեստարանից վերցրեց կոնյակի շիշն ու դուրս եկավ մեքենայից։ Թիթեռնիկի թևերի պես փայլփլող աստղի տակ բացեց կոնյակի շիշը, մի քանի ումպ արեց, ծխախոտ վառեց և ընկավ նիրհուն երանության մեջ։
Երբ շիշը կրկին մոտեցրեց բերանին, հիշեց կնոջ ձաղկող խոսքը. «Դու ո՞ւմ ես մի կտոր հաց տվել»։ Սկսեց մտորել։ Ուզեց հիշել որևէ դեպք, թե ում է մի կտոր հաց տվել։ Երկար մտածեց։ Չէ։ Ոչինչ չէր ստացվում։ Գոնե մի դեպք հիշեր։ Սրտի արվարձաններում ոչ մի աղքատ, հացի կարոտ մարդ տեղ չէր ունեցել։ Ահա, հիշում էր իր կյանքի ամեն մի մանրուք՝ սկսած մանկության օրերից։ Դեռ տասներեք տարեկան էր։ ԽՍՀՄ-ի երանելի օրերն էին։ Գյուղում լուր տարածվեց, թե խանութում «կոնփետ» /շոկոլադ/ են ստացել։ Մորը խանութ տարավ։ Երբ հերթը իրենց հասավ, վաճառողը հայտարարեց.
— Ապրանքը հատա՜վ։
Բայց ուշիմ աչքերը տեսել էին, թե ինչպես «խանութի մարդը» մի արկղ շոկոլադ տակառի ետևը «պառտակեց» /թաքցրեց/։ Մութն ընկնելուն պես իրենց գոմից իշուկին հանեց, եկավ խանութի հետևի փոքրիկ պատուհանիկի տակ /մեջով մի կատու հազիվ անցներ/, բարձրացավ իշուկի մեջքին, նեղ անցքով «ճլպստաց» ներս։ Հասավ տակառին։ Գտավ երազային քաղցրության «կանփետը»։ Նույն ճանապարհով էլ ետ՝ իշուկի մեջքին։ Ճարպիկն էր։ Այնքան, որ մինչև տուն մի արկղ շոկոլադը «ջիբից» հանեց՝ փորը լցրեց։
Վարդամատն առավոտը դեռ չէր բացվել, երբ մեղրանման քնից բոթբթելով արթնացրին։ Հոր ուսի վրայով տեսավ վաճառողի կարմիր դեմքը, միլիցիոների կարմրերիզ գլխարկը։ Նրանք եկել էին իր փորում անհետացած շոկոլադի թղթերի հետքով, որ անփույթ թափել էր տունդարձի ճանապարհին։ Հոր ապտակը նպատակային էր։
Հետագայում կյանքի ապտակներն էլ հլու-հնազանդ ընդունում էր։ Ի՞նչ պիտի անեին դպրոցական լակոտին։ Ասացին.
— Էլ նման բան չանես։
Ասաց.
— Չեմ անի։
Բաց թողեցին, որ աճող ցլիկը արձակ հանդերում տրտինգ տա։ Բաց թողեցին, որ հարևանների հավուճիվը ընկեր-լակոտների հետ ուտի։ Ձվերից հետո ձիերի հերթը հասավ։
Անհուսալիին լծելու /հասկացեք՝ խելոքացնելու/ նպատակով քաղաքի շուկայում կանգնեցրին.
— Մեր յուղուպանիրը վաճառիր՝ մարդ դարձիր։
Մի օր աղվեսի դեմքով մի մարդ եկավ։ Գյուղի հանդերում աղվես տեսել էր։
— Տղա ջան, իմացիր՝ ձեր գեղումը ձի ծախող չկա՞։ Ձիան եմ ուզում։
Էլ ի՞նչ գյուղ, որ ձի չունենա։ Խոստացավ՝ ինքն իր ձեռքով կբերի։
Հաջորդ օրը գրպանները լցրեց ձի վաճառելու ցանկություն չունեցող հարևան Աթանեսի խարտյաշ ձիու դիմաց ստացած փողը։ Մի քանի օր անց աղվեսին հասցրեց քեռի Ենոքի ձյունաճերմակը՝ քուռակի հետ։ Մարդը քուռակը չէր ուզում։ Մեր հերոսը մեծահոգաբար ասաց.
— Քուռակը լավ մարդուն՝ նվեր։
Պատիժն եկավ երրորդ փորձին։ Ծաղկաշատ մարգագետնում Գափո բիձուն պատկանող արածող ձին թռցնելիս ռազմավարական սխալ թույլ տվեց։ Ձիուն մոտեցավ ետևից։ Ի՞նչ իմանար, թե ձիերի աչքերը մայր բնությունն այնպես է ստեղծել, որ տեսնում են իրենց գավակը։ Տեսնում են, բայց չեն իմաստավորում։ Այլապես մարդուն չէր շփոթի գայլի հետ ու մի ծանր աքացի չէր հասցնի պեպենոտ դեմքին։
Հարվածն «անբեկանելի» էր՝ ինչպես նա կասի հետագայում։
Քաղաքի հիվանդանոցում բուժման ու դաստիարակչական երկար շրջան ապրեց, մինչև դպրոցական արձակուրդներն ավարտվեցին։
Գլխավոր դասը լավ ընկալեց. Ոչ մի գործի չպետք է ետևից մոտենալ։ Կոկորդից է բռնել հարկավոր։
Այս բանաձևից հետագայում երբեք չշեղվեց։ Ճակատի սպին էլ՝ վերևից ներքև, հետագայում ընդմիշտ դաջված մնաց՝ որպես հերոսական արարքի անմոռաց վկայություն։
Տնեցիք որոշեցին, որ քաղաքում պիտի դպրոց հաճախի։ Գուցե մարդ դառնա։
Նոր դպրոցում առաջին օրը մի վատ ու մի քանի լավ անակնկալներ էին սպասվում։ Վատից սկսենք։ Դասղեկը տարավ ու մի բբռեջի կողքին նստեցրեց։ Լավն այն էր, որ բբռեջի հայրը պաշտոն ուներ։ Լավ էր նաև, որ այդ աղջիկը չբեր էր։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ այլ պարագայում նրանից ի՜նչ բբռեջներ լույս կընծայվեին։ Այդ հիշարժան օրից սկսած՝ կյանքը նրա համար թափ առած՝ սլհկուն հոսեց։
Աղջկա հայրը պեպենոտին թևի տակ քաշեց, փայփայեց, դպրոցը, տեխնիկումը բարեհաջող ավարտել տվեց, «ինստուտ» խցկելուց մեկ օր հետո էլ տարավ մի հողակտորի առջև կանգնեցրեց.
— Վաղն սկսում ենք ձեր պալատի շինարարությունը։
Հարցրեց.
— Ու՞մ պալատի։
Ապագա աները դեսուդեն չգցեց.
— Քո ու իմ աղջկա։ Իրար կողքի մի նստարանի եք նստել, մի օր թատրոն եք գնացել՝ սիրած կլե՜ք։
Ցլիկը քթածակերով զգաց իրեն հասանելիք բարիքները։ Չխորասուզվեց այլակերպ մտքերի մեջ։ Եռանդագին համաձայնություն տվեց։ Օրեր անց պսակեցին, ու մեր պեպենոտը սուզվեց կնոջական նոր, անծանոթ հրապույրների աշխարհը։
Հետո կյանքը լիահոժար նրան տրամադրեց իր ճոխ «դմակը»։ Տղա էր՝ կտոր-կտոր ծվատում էր։
Գործի նշանակեցին, հետո՝ մի այլ գործի։ Բոթեցին առաջ։ Գործերը տռճիկ տվեցին, փթթեցին։ Ինքն էլ փթթեց, փարթամացավ, ծանրացավ։
Հասկացավ՝ փողը համ չունի, աղի ջուր է, չի հագեցնում։
Ու փող «շինող» դարձավ։
Շինեց ու շինեց։
Տալիս էլ էր, ավելի շատ՝ շինում էր։
Սահմանափակ մարդիկ՝ անսահման ախորժակով, բարձունքների են հասնում։
Քաղաքում պաշտոնի հասավ։ Թուրը աջ էլ, ձախ էլ պտտում է։
Իր պաշտոնավարման օրոք թույլ չի տվել որևէ շինարարություն կատարվի առանց «խարջի»։ Եկել են մոտը.
— Թույլ տուր այսինչ փողոցում խանութ դնենք։
— Օ՜, դուքան։ Դուքանն էլ մեր ժողովրդին պետք է։ Անհրաժեշտ բան է։ Առանց դուքան՝ երկիրը վարի կգնա։ Դեմ չէ, բոլորովին դեմ չէ, մանավանդ մեր ժողովրդի բարօրության համար՝ լավ է, շատ լավ է։ Բայց այդ տեղը, օ՜, իր վարորդին է հատկացված։ Էն մյուս տեղը՝ ավագանու անդամ Անդամյանին։ Հարկավոր է նրանց հետ խոսել։ Ինքը կխոսի, կընդառաջի գործարար մարդկանց...
Այսպես՝ տասնյակ տարիներ։
Իսկ ո՞ւմ է մի կտոր հաց, մի քանի դրամ տվել։ Ոչ մեկի։ Իսկ ինչո՞ւ պիտի տար։ Հե՞շտ է փող սարքելը։ Հազար շառուփորձանք կա մեջը։ Որ բռնվեց, ո՞վ կբերի մի քանի դրամ, կտա, որ ազատվի։ Ո՞վ կգա իր հետ բանտ կնստի, դարդը կլացի։ Ոչ ոք։
Ճիշտ է՝ փողի մեջ հոգեկան անդորր կամ մարդկային խոր գաղափարներ չկան, բայց դե միայն փող ունենալու դեպքում է, որ թե՛ իր, թե՛ մարդկանց ապրելը գալիս է։
Մի խոսքով՝ ինչպես ապրել է՝ լավ է ու լավ։ Էդպես էլ պետք է ապրել։ Միայն թե...
Աստված էսպիսի կնոջ է իրեն դեմ արել՝ փողասեր, քինախնդիր, հիշաչար, կատաղի և, որ ամենից ահավորն է՝ միալար տգեղ ու տգեղ։
Հիշեց մի դեպք ու ինքն իրեն ժպտաց։ Տասը տարուց ավելի է՝ քնում են առանձին սենյակներում։ Կինը հաճախ է ներս մտնում իր մոտ ու քաղցրանվաղ հարցնում.
— Դուռս դո՞ւ թակեցիր։
— Ոչ։ Քամին է եղել։
Մի օր էլ ասաց.
— Ես եմ։ Առա՛ջ արի։
Կնոջ ուրախությանը չափ չկար։ Թռավ ամուսնու գիրկը։
— Դե, դե՜... — մռնչաց նա։ — Առ, նայի՛ր։
Ու կնոջ քթի տակ պահեց իր տղամարդկային անկարողունակությունը փաստող բժշկական տեղեկանքը։
Մեկ ամիս անց՝ կնոջ աչքի տակ պահեց դպրոցի տնօրեն նշանակվելու մասին հրամանը։
Մի կրակոցով երկու նապաստակ որսաց՝ սիրաշահեց կնոջը, իրեն էլ ազատեց նրան փող տալու ծանրածանր պարտականությունից։ Դե, այլևս տնօրեն է։ Թող ռադը քաշի, ինքն իր համար փող «տաշի»։
Շուտով զգաց, որ ցուրտը վրա է տալիս։ Անաղմուկ մտավ մեքենա։ Կնոջ աչքերը փակ էին։ Մտածեց՝ քնել է։ Բայց ոչ։ Նա էլ էր մտորումների մեջ։ Ուզում էր մտաբերել, թե ե՞րբ է մի կտոր հաց տվել կարիքավորին։ Չէր գտնում։ Բայց մեկառմեկ հիշում էր, թե ինչպես է իր դպրոցում անհնազանդ ուսուցիչներից ազատվել ու գումարով նոր աշխատողներ ընդունել։ Ոչ մի բացառություն չի հիշում։ Վաղը-մյուս օրը քննություններ են։ Ոսկե մեդալի երկու թեկնածու ունեն։ Հենց էնպես հո չի կարելի կանաչ ճանապարհ տալ։ Եկ ու լուսանկարիչչի՜ն տես։ Աշակերտությանն ուզում է նկարել, գումար վաստակել՝ հին նվիրատվագումարով։ Հարկավոր է ուրիշին գտնել... Օֆ, Աստված։ Էս ինչքա՜ն հոգսեր ունի։ Բա սա կյա՞նք է, որ քաշում է։
Քրքմահանդերձ այգը բացվեց։ Արևի ոսկե մատները շոյեցին կնոջ թավամազ այտերը։ Տեղից վեր թռավ, մարդուն բոթեց, արթնացրեց։ Իջան ավտոմեքենայից, փնտրեցին, վեր տանող մի շավիղ գտան, մայրուղուն հասան։ Հեռախոսները սկսեցին աշխատել։ Ամուսինը հանձնարարեց ինչ-որ մեկին, որ սա գնա ֆիրմային մեքենաների օֆիս ու մի նոր մեքենա դուրս գրի իր անունով։
Դեռ չէին բացել ճանապարհից ոչ հեռու ռեստորանի դուռը, երբ ձորից նրանց հասավ հեռավոր ու խուլ մի աղմուկ։ Կաղնին ողջ գիշեր պահել էր մեքենան։ Էլ չդիմացավ։ Գրկից բաց թողեց, որ անպետքությունը ձորն ընկնի։
Ամուսինը երկար նայեց ներքև։ Հետո, կարծես ինչ-որ բան հիշելով, մռթմռթաց.
— Ում էինք մի կտոր հաց տվել...
Կինը ատամների արանքից նետեց անկեղծացման իր հազվագյուտ ակնթարթներից մեկը.
— Որ ինձ հարցնես՝ ոչ մեկս էլ չպետք է պրծնեինք։
Ամուսինը չասաց։ Օրվա երկրորդ կեսին ռեստորանին մոտեցավ ձորն ընկած մեքենայի նմանակը՝ «թափ-թազա, յուղը վրան»։ Հանձնարարությունը կատարված էր։
Նստեցին ու քշեցին իրենց քաղաք։
Հնչեց հեռախոսազանգ։ Կհասկանաք՝ ով է։
— Բարաջողում, արա՜... Դեռ սաղ ե՞ս։ Էս ինչի՞ չես երևում։ Թե՞ ինֆարկտից, բանից ես ստացել։ Այ թրիք գզող, կատակը հո լուրջ չե՞ս ընդունել։ Ախր երեկ ապրիլի մեկն էր, չէ՞... Հա՜, հա՜, հա՜։ Տո՛ւ, տո՛ւ, տո՛ւ...
Մարդուկին շանթազվարճ նայեցին իրար։ Հետո, պայծառացած, հաշտուխաղաղ, արշավասույր փութացին քաղաք։
Այս անգամ բարեհաջող հասան մեզ և դարձյալ սուզվեցին «արարչագործ» կյանքի քաղցրանվաղ վայելումների մեջ։

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

Երեք նկարի պատմություն, որ կես դար հետո գտավ հայկական հասցե

Երեք նկար։ Մեկը՝ 1971-ի թվագրությամբ, մյուսը՝ 1949-ի, բայց երեքն էլ 1977-ին հայ նկարիչ Արտաշես Հունանյանը նվիրեց երեք մարդկանց։ Գրեթե կես դար անց այդ նկարները նորից հայտնվեցին հայերի ձեռքում՝ Նիդերլանդներում։

Ինչպես.

1977-ին Արտաշես Հունանյանի նվիրած երեք աշխատանքները Երևանից հասան հոլանդական ընտանիք։ Գրեթե կես դար անց 90-ն անց Ժանետ-Պանյոն որոշեց դրանք փոխանցել Նիդերլանդների հայ համայնքին՝ ավարտին հասցնելով մի հայ-հոլանդական մարդկային պատմության մի ամբողջ շրջան։

Այս հայկական թեմայով պատմությունը սկսվեց ոչ թե Հայաստանում, այլ Նիդերլանդներում մի հին նամակից։

2023 թվականի հունիսի 20-ին «Միացյալ Հայերը Հոլանդիայում» միությունը նամակ ստացավ Զյուս-Ֆլանդերենի Տերնյուզեն քաղաքից։

Նամակը գրել էր 90-ն անց մի հոլանդուհի՝ Պանյո անունով։

Նա ապրում էր դստեր՝ Միրյամի հետ և նամակում գրել էր, որ ցանկանում է կապ հաստատել որևէ հայ ընտանիքի հետ։ Բայց նամակի ամենակարևոր նախադասությունը թերևս այն էր, որ ինքը փոխանցելու բան ունի։

Նամակին պատասխանեց Նայմեխենի կիրակնօրյա հայկական դպրոցի տնօրեն, «Միացյալ Հայերը Հոլանդիայում» միության ներկայացուցիչ Սվետա Աբրահամյանը։ Պատասխանը դարձավ հանդիպում։

Սվետա Աբրահամյանն իր դստեր՝ Գայանե Աբրահամյանի հետ, որը միության համանախագահն էր, մեկնեցին Տերնյուզեն՝ հանդիպելու այն տարեց կնոջը, որն այդ հանդիպմանը երկար էր սպասել։

Նրանք դեռ չգիտեին, որ իրենց առջև բացվելու էր կես դարից ավելի վաղեմության մի պատմություն։

Հոլանդուհիները, հայ երիտասարդը և Երևանում գտնվող նկարչի արվեստանոցը

Տիկին Ժանետը, կամ Պանյոն պատմեց, որ 1969–1970 թվականներին դստեր՝ Միրյամի հետ ճանապարհորդել են Արևելյան Եվրոպայում։

Այդ ճանապարհորդության ընթացքում նրանք պատահաբար ծանոթացել են մի հայ երիտասարդի հետ՝ Սարգսյան ազգանունով։

Նրա անունը, ինչպես հետագայում պարզվեց, Էդգար էր։ ՈՒրեմն, նրանք մտերմանում են ու Էդգար Սարգսյանը նրանց հրավիրում է Հայաստան։ Երևանում նա իր հոլանդացի հյուրերին տարել է իր ընկերոջ՝ գեղանկարիչ Արտաշես Հունանյանի արվեստանոց։ Այդ այցելությունը հետագայում պիտի դառնար երեք կտավների պատմության սկիզբը։
Հունանյանը հյուրերին երեք աշխատանք էր նվիրել։
Այսօր այդ նվիրատվության հետքերը պահպանվում են հենց կտավների վրա։
Դրանցից մեկի հետևում նկարիչը գրել է.

.

«Սիրով ու մաղթանքով նվիրում եմ Ժանետին, Մարիամին, Էդգարին»,
ստորագրել՝ Արտաշես Հունանյան,
և թվագրել՝ 1977 թ. հունվարի 11։

Ժանետի դստեր անունը Միրյամ էր։ Միրյամը նկարում դարձավ Մարիամ։ Հոլանդական անունը հայ նկարչի ձեռագրում ստացավ հայկական հնչողություն և այդպես մնաց կտավի հետևում՝ որպես 1977 թվականի փոքրիկ, բայց ուշագրավ հետք։

Ծաղիկների պատկերով աշխատանքի հետևում ևս կա նվիրական մակագրություն.
«Սիրով և մաղթանքներով՝ Էդգարին»,
ստորագրություն՝ Արտաշես Հունանյան, 1977։

Այսպիսով, մինչ այժմ հայտնի փաստերի հիման վրա կարելի է ասել, որ երեք աշխատանքները Հունանյանը նվիրել է 1977 թվականին, իսկ առնվազն մեկի վրա կա կոնկրետ ամսաթիվ՝ հունվարի 11։

Միաժամանակ նկարների վրա պահպանված թվագրությունները պատմում են նաև նրանց ստեղծման տարբեր ժամանակների մասին։ Օրինակ՝ նվիրատվության ժամանակ 1977 թվականին փոխանցված սև-սպիտակ աշխատանքի վրա նշված է 1971 թվականը, իսկ հայկական բնանկարի վրա պահպանվել է 1949 թվագրությունը։

Այսինքն՝ Հունանյանի նվիրած երեք նկարները տարբեր տարիների ստեղծված աշխատանքներ էին, որոնք 1977-ին միավորվեցին մեկ պատմության մեջ։

Այդ պահին, հավանաբար, ոչ ոք չէր կարող պատկերացնել, որ այդ երեք աշխատանքները գրեթե կես դար անց դեռ շարունակելու են պատմել իրենց ստեղծման ու նվիրատվության պատմությունը։

Բայց պատմությունն այստեղ չի ավարտվում

Հայաստան այցելությունից հետո արդեն Ժանետն ու Միրյամն են Էդգար Սարգսյանին հրավիրում Հոլանդիա։ Էդգարը գալիս է Նիդերլանդներ, և որոշ ժամանակ անց Միրյամն ու նա որոշում են միասին համատեղ կյանք վարել։

Սակայն նոր երկրում կյանքը հեշտ չի դասավորվում։ Էդգարը երկար ժամանակ չի կարողանում ինտեգրվել հոլանդական հասարակությանը և, ի վերջո, վերադառնում է Հայաստան։

Դրանից հետո նրանց կապը ընդհատվում է։

Տարիներն անցնում են։ Մարդիկ հեռանում են միմյանցից, հասցեները փոխվում են, կապերը կորչում են։ Բայց երեք նկարները մնում են։

Եվ հենց այդ նկարներն են, որ տասնամյակներ անց նորից բացում են վաղուց փակված այս պատմությունը։

2023 թվականին, արդեն պատկառելի տարիքում, Պանյո-Ժանետը սկսում է մտածել, թե ում պետք է փոխանցի այդ նկարները։ Նա ցանկանում է, որ դրանք հայտնվեն հայ ընտանիքի մոտ և մնան Հոլանդիայում։

Այսպես պատմությունը, որը սկսվել էր տասնամյակներ առաջ Երևանում՝ Հունանյանի արվեստանոցում, նորից վերադառնում է հայ համայնք։

Արտաշես Հունանյանը՝ երեք կտավների պատմության նկարիչը

Այժմ պատմությունից շեղվենք ու ներկայացնենքԱրտաշես Արմենակի Հունանյանին (1922–1994), հայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ և բեմանկարիչ էր։ 1956 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտը և երկար տարիներ դասավանդել Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ Նա աշխատել է գեղանկարչության, գրաֆիկայի, գրքի ձևավորման և բեմանկարչության բնագավառներում՝ ստեղծելով նաև Դանթեի «Աստվածային կատակերգության» և Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին» ստեղծագործությունների նկարազարդումները։

Հունանյանի արվեստում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել հայկական բնաշխարհը։ Նրա աշխատանքները ցուցադրվել են նաև արտերկրում, այդ թվում՝ 1974 թվականին Վարշավայում։

Սակայն այս պատմության համար Հունանյանը կարևոր է ոչ միայն որպես նկարիչ։ Նրա երեք կտավների հետևի մի քանի տողերը գրեթե կես դար անց բացեցին մի ամբողջ հայ-հոլանդական մարդկային պատմություն և մեզ տարան դեպի 1977 թվականի հունվարի 11-ի նվիրատվությունը։

Էդգար Սարգսյանը՝ պատմության դեռ չբացահայտված մարդը

Այս պատմության մեջ կա նաև մի հանգույց, որը դեռ ամբողջությամբ չի բացվել։

  Ո՞վ էր Էդգար Սարգսյանը, որի միջոցով երեք հոլանդացիներ հայտնվեցին Երևանի հայ նկարչի արվեստանոցում։

Այս հարցի պատասխանը դեռ չունենք։

Այս պահին հաստատվածը միայն այն է, ինչ պատմել է Ժանետ-Պանյոն և ինչն ամրագրված է նկարների մակագրություններով։

Նա հայ երիտասարդ էր, որի հետ Ժանետն ու Միրյամը ծանոթացել էին Արևելյան Եվրոպա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ։ Նա նրանց հրավիրել էր Հայաստան և տարել Արտաշես Հունանյանի արվեստանոց։

Հետագայում Էդգարն ու Միրյամը որոշել էին համատեղ ապրել։ Սակայն Էդգարը երկար ժամանակ չկարողացավ ինտեգրվել Նիդերլանդներում և վերադարձավ Հայաստան։

Այդտեղից հետո նրանց կապը, ըստ Ժանետ Պանյոյի պատմության, ընդհատվեց։

Էդգար Սարգսյանի կերպարը դեռ հետազոտության կարիք ունի։

Մենք այս պահին չենք կարող պնդել, թե ով էր նա ՝ նկարիչ, արվեստագետ, թարգմանիչ, ուսանող, միջնորդ, մշակութային կապերի մասնակից կամ որևէ այլ ոլորտի մարդ։ Նրա կապը Հունանյանի հետ, սակայն, փաստագրված է ոչ միայն պատմությամբ, այլև նկարների նվիրական մակագրություններով։

Ինչպես հանձնվեցին երեք նկարները

Տարիներն անցան։  90 ամյա Ժանետը չէր ցանկանում, որ այդ երեք նկարները պարզապես մնան իր տան պատերի ներսում։ Նա ուզում էր դրանք փոխանցել հայկական ընտանիքի։

Սկսեց փնտրել։

Նամակներ ուղարկեց տարբեր հայկական կազմակերպությունների։ Պատասխաններ չեղան։

Մինչև գտավ «Միացյալ Հայերը Հոլանդիայում» կազմակերպության հասցեն և ևս մեկ նամակ ուղարկեց։ Նա  նամակում անգամ շեշտել էր իր հասուն տարիքը:

Եվ այս անգամ նամակը հասավ հասցեատիրոջը։

«Ես ուզում եմ նկարները հանձնել ձեզ»

Սվետա Աբրահամյանը չէր սպասում, որ հանդիպման ժամանակ Ժանետ-Պանյոն կասի այն, ինչ ասաց։

Նա մտածում էր, որ տիկին Ժանետ-Պանյոն նկարները նվիրելու է իրենց երկուսին, կամ Գայանեին, բայց ոչ, տիկին Ժանետը (կամ Պանյոն) անձամբ մոտեցավ Սվետա Աբրահամյանին ու ասաց. «Ես ուզում եմ նկարները հանձնել ձեզ»:

Բայց նվիրատվության հետ մեկ պայման է դնում. նկարները պետք է ապագայում էլ մնան Նիդերլանդներում։  Այդ պայմանը կարծես ամբողջացնում էր Ժանետի երկար ճանապարհը։

1977-ին հայ նկարիչը իր արվեստի մի փոքրիկ մասն էր թողել հոլանդական ընտանիքում։ Տասնամյակներ անց այդ ընտանիքի ներկայացուցիչը որոշեց նույն արվեստը փոխանցել հայկական համայնքին։
Ոչ թե վաճառել։
Ոչ թե պահել որպես արժեքավոր իր։
Այլ գտնել մեկին, ում կարող էր ի պահ տալ, վստահել։

Նրանք այլևս չհասցրեցին հանդիպել

 Ժանետը և իր դուստր Միրյամը տեղափոխվեցին Լիմբուրգի Լիմբրիխտ բնակավայր։ 
Ժանետի և Սվետայի միջև սկսվեց նամակագրություն։
Նրանք շնորհավորում էին միմյանց տարբեր առիթներով, պահպանում կապը։
Ժանետը նույնիսկ ուրախացել էր, երբ ինքն ու Միրյամը տեղափոխվել էին Լիմբրիխտ։ Այժմ Սվետան ավելի մոտ էր ապրում և կարելի էր ավելի հաճախ հանդիպել։
Բայց կյանքը երբեմն իր պատմությունները կիսատ է թողնում։
Սվետայի ամուսինը` Արան, ով իր ձեռքով խնամքով նկարները փակցրել էր պատին, վատառողջ էր։
Հանդիպումը այս ու այլ պատճառներով հաճախակի չէր ստացվում կազմակերպել։
Հետո Սվետայի ամուսինը մահացավ։
Իսկ դրանից կարճ ժամանակ անց մահացավ նաև ինքը` Ժանետ-Պանյոն։
....Մնացին նամակները...Եվ երեք նկարները։

Երեք նկար, երկու ընտանիք և մեկ հիշողություն

Այսօր Արտաշես Հունանյանի աշխատանքները Սվետա Աբրահամյանը պահում է խնամքով։

Ոչ միայն որովհետև դրանք ստեղծել է հայ նկարիչ, որի ստեղծագործությունները ներկայացված են Հայաստանի մշակութային հաստատությունների հավաքածուներում և որը ժամանակին ցուցադրվել է նաև Եվրոպայում։

Այլ որովհետև այդ երեք նկարներից յուրաքանչյուրի հետ կապված մի մարդկային մաքուր պատմություն է։

Դրանք ճանապարհ են անցել՝

Երևանի արվեստանոցից  հոլանդական ընտանիք`  Ժանետ -Պանյոյի տուն, որից հետո Նիդերլանդների հայկական համայնք։

Եվ գուցե ամենագեղեցիկն այն է, որ այդ ճանապարհի ընթացքում արվեստը մարդկանց բաժանելու փոխարեն  միացրել է։

Հայ նկարիչը 1977-ին չգիտեր, որ իր նվիրած նկարները գրեթե կես դար անց դառնալու են մի պատմության կենտրոն, որը նորից կապելու է հայերին ու հոլանդացիներին։

Ժանետ-Պանյոն էլ, հավանաբար, չէր կարող պատկերացնել, որ իր կյանքի վերջին տարիներին այդ երեք նկարները հանձնելով Սվետա Աբրահամյանին՝ դրանք փաստորեն վերադարձնելու է այն ժողովրդին, որի ներկայացուցչի՝ Էդգար Սարգսյանի միջոցով ժամանակին հայտնվել էր իր ընտանիքում։

Եվ այստեղ, թերևս, ամենակարևոր հարցը ոչ թե այն է, թե այսօր որքան արժեն այդ երեք նկարները։

Այլ՝ որքա՞ն կարող է արժենալ մի հիշողություն, որը կես դար անց դեռ շարունակում է մարդկանց կապել միմյանց։

Սա զուտ մարդկային գեղեցիկ հարաբերություն է՝ փնտրտուք արվեստի օգնությամբ։

Գուցե այս պատմության ամենամեծ արժեքը երեք նկարները չեն։ Դրանց արժեքը այն հիշողությունն է, որը նրանք կարողացան պահպանել։ 1977 թվականին Երևանում մի հայ նկարիչ իր աշխատանքները նվիրեց երեք մարդկանց։ Գրեթե կես դար անց այդ նկարները նորից հայտնվեցին հայերի ձեռքում՝ այս անգամ Նիդերլանդներում։ Իսկ նրանց ճանապարհին մնաց մի բան, որը ոչ մի սահման չկարողացավ կանգնեցնել՝ մարդկային հարաբերությունը։

Ա.Կնիազյան

Նիդ.օրագրի հիմնադիր խմբագիր

Ժանետ -Պանյո

Սվետա և Գայանե Աբրահամյանները

1977-ին Արտաշես Հունանյանի նվիրած երեք աշխատանքները

«Հրապարակ»․ Անկախ լրագրողը պետության հակառակորդը չէ․ նա հանրության անունից հարց տվողն է

 Հարցազրույց. «Հրապարակ» օրաթերթն անրադարձել է  Նիդերլանդական օրագրի  «Երբ լրագրողի խոսքը կշիռ ուներ. ինչո՞ւ է այսօր մարում իսկական լրագրության հեղինակությունը», ապա և Առավոտ թերթի «Հայաստանի դեսպանությունը Նիդերլանդներում. երեք տարվա լռություն լրագրողական հարցումների նկատմամբ. «Նիդերլանդական օրագիր»» հոդվածներին` հարցազրույց վերցնելով Նիդերլանդական օրագիր կայքի հիմնադիր-խմբագիր Աշոտ Կնիազյանի հետ:

11:45, 2 սեպտեմբեր, 2026

Հեղինակ: Գագիկ Անտոնյան

«Նիդերլանդական օրագիր» կայքում կարդացի հիմնադիր-խմբագիր Աշոտ Կնիազյանի՝ «Երբ լրագրողի խոսքը կշիռ ուներ» հոդվածը։ Թեման կայքի եւ Նիդերլանդներում Հայաստանի դեսպանության միջեւ վերջին տարիներին ձեւավորված հաղորդակցության խնդիրն է: Լրագրողը բազմաթիվ անպատասխան դիմումներ է ուղղել դեսպանությանը` կայքում կատարված փոփոխությունների, Հայաստանի պետական տարբեր կառույցներին հարցադրումներ է ուղղել եւ մնացել անպատասխան։ Անկախ նրանից՝ լրագրողը Երեւանում է ապրում եւ աշխատում, թե Նիդերլանդների հայ համայնքում, խնդիրը նույնն է՝ արդյո՞ք պետական կառույցը պարտավոր է լսել լրագրողի հարցը, պատասխանել եւ հասարակությանը հաշվետու լինել։ Զրուցել ենք Աշոտ Կնիազյանի հետ:

- Ձեր հոդվածը սկսել եք դիտարկումով՝ ժամանակին լրագրողի խոսքը կշիռ ուներ, այսօր ազդեցությունը թուլացել է։ Ինչո՞ւ, ըստ Ձեզ։

- Կարծում եմ՝ փոխվել է ոչ միայն լրագրությունը, այլեւ՝ տեղեկատվական միջավայրը։ Լրագրողը պետք է փաստը ստուգեր, տարբեր կողմերի կարծիքը լսեր եւ պատասխանատվություն կրեր յուրաքանչյուր բառի համար։ Լրագրողի ստորագրությունն արժեք ուներ։ Այսօր յուրաքանչյուր մարդ կարող է լուրեր տարածել հազարավոր մարդկանց` սոցիալական ցանցերը մեծ հնարավորություն են տվել, բայց միաժամանակ ստեղծել են խնդիր՝ փաստը, կարծիքը, ենթադրությունն ու բամբասանքը հայտնվում են նույն հարթության վրա։ Լրագրողի խոսքը դժվար է տարբերակել տեղեկատվական աղմուկից։

- Այսինքն, հասարակությունն այսօր դժվարանում է տարբերել լրագրողին՝ տեղեկատվություն տարածողից։

- Այո։ Բայց դրա պատասխանատվությունը հասարակության վրա դնելը ճիշտ չէ։ Լրագրողի առաջին պարտականությունն է՝ ստուգել տեղեկությունը եւ ցույց տալ՝ որտեղ է փաստը, որտեղ՝ աղբյուրի հայտարարությունը, որտեղ՝ լրագրողի վերլուծությունը։ Աղմուկ բարձրացնելը եւ լրագրությունը նույնը չեն։ Կարելի է սոցցանցում գրառումներ անել, բայց փաստաթղթավորված հրապարակումը կարող է հասարակական ավելի մեծ նշանակություն ունենալ, քան այդ ամբողջ աղմուկը։

- Ձեր հոդվածում խոսում եք «Նիդերլանդական օրագրի» եւ Նիդերլանդներում Հայաստանի դեսպանության հարաբերությունների մասին։ Ե՞րբ հասկացաք, որ սա այլեւս մեկ անպատասխան նամակի պատմություն չէ։

- Երբ նամակը մնում է անպատասխան, դա խնդիր չէ։ Պետական կառույցներում կարող են լինել պատճառներ։ Բայց երբ տարիների ընթացքում կուտակվում են պաշտոնական հարցումներ, հիշեցումներ, իսկ հարցերը մնում են առանց պատասխանի, առաջանում է լուրջ հարց։ Հատկապես՝ երբ խոսքը պետական ներկայացուցչության եւ անկախ լրատվամիջոցի հարաբերությունների մասին է։ Որոշեցինք ոչ թե ենթադրություններ անել, այլ փաստագրել ժամանակագրությունը։

- Երեք տարի շարունակ չե՞ք մտածել՝ գուցե պարզապես դադարեցնեիք եւ շարունակեիք Ձեր աշխատանքը։

- Լրագրողը հարց է տալիս։ Եթե մնում է անպատասխան, կարող է կրկնել հարցը, հանրությանը տեղեկացնել այդ մասին, կամ պարզապես լռել։ Այդ դեպքում կարող էր առաջանալ ավելի պարզ հարց՝ իսկ ինչո՞ւ լրագրողը չբարձրաձայնեց այն խնդիրը, որի մասին ինքը գիտեր։ Մեր կայքը պետական ֆինանսավորում չի ստանում եւ քաղաքական պատվեր չի կատարում։ Անկախությունը մեզ համար սկզբունք է։

- Դեսպանության կայքից «Նիդերլանդական օրագրի» մասին տեղեկատվությունը հեռացվել է` դա եղել է Ձեր հրապարակման պատասխան քա՞յլը։

- Այո, տեղեկատվության հեռացման պատճառների մասին պաշտոնական բացատրության չստացանք։ Չենք ասում, որ պետական կայքում մեր մասին տեղեկությունը պարտադիր պետք է հավերժ մնա։ Բայց եթե տարիներ շարունակ այդ տեղեկատվությունը եղել է կայքում եւ հետո հեռացվել է, լրագրողն իրավունք ունի հարցնելու՝ ինչո՞ւ։ Եթե պատճառը տեխնիկական է՝ թող ասեն։ Եթե կայքի կառուցվածքն է փոխվել՝ նույնպես։ Եվ քանի որ բացատրություն չենք ստացել, չենք պնդել, որ գիտենք իրական պատճառը։ Մենք ներկայացրել ենք փաստը եւ ժամանակագրությունը։ Պատասխան չտալը հարցը չի վերացնում, այն թողնում է բաց։

- Դուք դիմել եք ՀՀ ԱԳՆ, վարչապետի աշխատակազմին, Սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակին: Երբ պետական համակարգը չի արձագանքում, հարցը չի լուծվում, լրագրողն ի՞նչ կարող է անել։

- Լրագրողը կարող է շարունակել փաստագրել, հարցնել, դիմել համապատասխան մարմիններին եւ հրապարակել։ Բայց լրագրողը պետական համակարգի փոխարինողը չէ։ Եթե մի պետական մարմին հարցը փոխանցում է մյուսին, իսկ վերջում որեւէ մեկը պատասխան չի տալիս, դա արդեն համակարգի խնդիր է։ Այստեղ էլ կարեւոր է տարբերել համառությունը եւ անձնական պայքարը։ Համառությունը լրագրության մեջ անհրաժեշտ է, երբ խոսքը հանրային նշանակություն ունեցող հարցի մասին է։ Բայց վերջնական նպատակը ոչ թե ինչ-որ մեկին պարտության մատնելն է, այլ հանրությանը փաստեր ներկայացնելը։

- Ըստ Ձեզ, ի՞նչ դեր պետք է ունենա համայնքային լրատվամիջոցն այսօր։

- Այն չպետք է լինի միայն միջոցառումների, լուսանկարների եւ շնորհավորանքների հարթակ։ Պետք է պատմենք մշակույթի, կազմակերպությունների եւ համայնքային կյանքի մասին։ Բայց եթե համայնքում կա խնդիր, լրագրողը պետք է այդ հարցը բարձրացնի։ Իմ պատկերացմամբ՝ համայնքային լրատվամիջոցն ունի չորս կարեւոր դեր՝ տեղեկացնել, միավորել, կապ ստեղծել եւ վերահսկել։ Իսկ սփյուռքի դեպքում համայնքային լրատվամիջոցը նաեւ տեղեկատվական կամուրջ է Հայաստանի եւ տվյալ երկրի հայ համայնքի միջեւ։

- Եթե դեսպանությունը կամ ԱԳՆ-ն վերջապես պատասխանեն Ձեր հարցերին, ո՞րը Ձեզ համար կլինի ամենակարեւոր պատասխանը։

- Կարեւորն այն չէ, որ պետական կառույցը համաձայնի մեզ հետ։ Մենք իրավունք ունենք չհամաձայնելու պատասխանի հետ, իսկ պետական կառույցը՝ չհամաձայնելու մեր գնահատականի հետ։ Կարեւորն այն է, որ խոսակցությունը լինի փաստերի շուրջ։ Եթե դեսպանությունը պատասխանի, եւ որոշ փաստարկների հետ համաձայն չլինենք, կներկայացնենք հակափաստարկներ: Պետական կառույցը պետք է կարողանա ասել՝ «սա է եղել պատճառը», «այստեղ մենք սխալվել ենք», «մենք համաձայն չենք ձեզ հետ»։ Դա արդեն երկխոսություն է։ Ի վերջո, անկախ լրագրողի նպատակը միշտ ճիշտ դուրս գալը չէ։ Նրա նպատակը ճշմարտությանը մոտենալն է։ Ես կուզեի, որ այս պատմության վերջում չլինեին հաղթողներ ու պարտվողներ։ Կուզեի, որ վերականգնվեր այն, ինչն ամենակարեւորն է՝ աշխատանքային, բաց եւ փոխադարձ հարգանքի վրա հիմնված հաղորդակցությունը։

Ամբողջական հոդվածը կարող եք կարդալ այս հասցեով՝ : https://hraparak.am/am/post/420840942342f0d551bd9c0401190e94

© 2008 - 2026 «Հրապարակ օրաթերթ»

Հայ արվեստագետները Նիդերլանդներում՝ ժառանգության ու արմատների պահապանները

Նիդերլանդների կարգուկանոն հաստատված ջրով լի լանդշաֆտներում՝ որտեղ հողմաղացները դեռ երգում են հնագույն երգեր, ծնվել է մի փոքր, բայց վառ հայկական արվեստի սփյուռք։ Հեռու իրենց հայրենիքի արևաշատ լեռներից՝ այս արվեստագետները ոչ միայն հարմարվում են, այլև վերափոխում նոր միջավայրը՝ դարձնելով այն կենդանի կտավ, որտեղ հիշողությունը, բնությունը և հոգևոր  արժեքները միահյուսվում են։ Ալիկ Ասատրյանը, Էդուարդ Բրոն Հարությունյանը, Սերոբ Դարբինյանը, Անիռոզ Նահապետյանը («Art Is Lifestyle»), Սոնա Սահակյանը և Հասմիկ Խալաֆյանը միասին մարմնավորում են մի հզոր ճշմարտություն՝ իսկական ստեղծագործությունը սահմաններ չի ճանաչում, իրոք այն միայն բերրի հող է փնտրում։

Ալիկ Ասատրյան. Նկարիչ-այգեպանը

Ալիկ Ասատրյանը ոչ միայն նկարիչ և արվեստաբան է, այլև իսկական բնության դեսպան։ Նա Հաագայում (Դեն Հաագ) ապրող հայ նկարիչ է, ով 1993 թվականից ի վեր Նիդերլանդներում է։ Նրա ամենահզոր գործը կտավի վրա չէ, այլ իր շուրջն ամենուր, անգամ հողի մեջ։ Քաղաքի մոռացված անկյունում, որտեղ բետոնե շենքերը փակում են երկինքը, Ալիկը ստեղծել է «անօրինական» այգի՝ լի ռեհանով, ուրցով, նանայով, թարխունով և մանկության հիշողություններով։

Չորս տարի այդ կանաչ անկյունը շնչում էր քաղաքի սրտում՝ թռչուններին հյուրընկալելով, անցորդներին ժպիտ պարգևելով։ Երբ քաղաքապետարանը որոշեց քանդել այն՝  ճարտարապետական վերակառուցման պատճառաբանությամբ, Ալիկը պարզապես հավաքեց կանաչ պոմիդորները թթու դնելու և գրեց. «Չարանալ չգիտեմ։ Այգին անօրինական էր, միայն բույսերն էին անմեղ»։

Շուտով նույն քաղաքապետարանը հրավիրեց նրան և նշանակեց այդ տարածքի կամավոր այգեպան։ Այսօր այգին օրինական է, ծաղկում է և դարձել է ապացույց, որ համբերությունն ու սերը կարող են փոխել նույնիսկ քաղաքային օրենքները։ «Գրպաններումս միշտ սերմեր ունեմ», - ասում է Ալիկը։ - «Անտեր հող տեսնում եմ՝ տնկում եմ»։

Բացի այգուց՝ Ալիկը ֆեյսբուքյան հարթակում վարում է բարեգործական «Վերնատուն 22» նախագիծը, որտեղ մասնակիցները ստեղծագործում են տարբեր թեմաներով (Արդյունքն արդեն կա՝ «Հեքիաթների փոսը» գիրքը)։ Նրա նկարների վաճառքից ստացված միջոցները գնում են բարի նպատակներով։ Այսօր Ալիկ Ասատրյանը խորհրդանշում է, որ արվեստն ու էկոլոգիան անբաժան են, և արվեստագետի ամենաբարձր կոչումը կարող է լինել հենց հողը գույնով ու սիրով լցնելը։

Սոնա Սահակյան. Հաջորդ սերունդը՝ լիակատար ծաղկումով

Սոնա Սահակյանը՝ Ալիկ Ասատրյանի դուստրը, արդեն ինքնուրույն վառ աստղ է միջազգային արվեստի երկնակամարում։ 1996 թվականին ծնված Սոնան ավարտել է Հաագայի Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիան և վերջին տարիներին ակտիվ ցուցահանդեսներ է բացել Նիդերլանդներում։  Անցնող 2025թվականը նա ամփոփեց  տեսանյութով, որտեղ ցուցադրվեցին նրա կազմակերպած ցուցահանդեսները, մրցանակները և համագործակցությունները։

«Արվեստը հոգի է պահանջում, և դու կարող ես այն տալ միայն այն ժամանակ, երբ իսկապես ապրում ես դրա համար», — ասում է Սոնան։ 2026-ի սկզբին նա բացեց նոր ցուցահանդես Հաագայի Haagse Kunstkring-ում՝ ներկայացնելով իր վերջին աշխատանքները։ Նրա ստեղծագործությունները տպագրվում են արվեստի ամսագրերում և ցուցադրվում թանգարաններում՝ ապացուցելով, որ հայկական հոգին ու եվրոպական լույսը կարող են նոր, հզոր սինթեզ ստեղծել։

Սերոբ Դարբինյան. Հավերժության անիվը կտավի վրա

Սերոբ Դարբինյանը (ծնված 1949-ին Երևանում) նկարիչ-փիլիսոփա է, ով միահյուսում է միջնադարյան հայկական մանրանկարչության ավանդույթները (հատկապես Թորոս Ռոսլինի դպրոցը) ժամանակակից սիմվոլիզմի հետ։ Նրա կտավներում կյանքը հավերժական պտույտ է՝ որտեղ արարածն ու աշխարհիկը միաձուլվում են։

«Կյանքը ժամանակաշրջան է, երբ մարդ-հոգին գոյություն ունի», — ասում է նա։ Նրա գործերում մայրը բժշկող է, հայրենիքը՝ արևի տուն, իսկ սերը՝ դրախտի դուռ։ Երազներում նա միշտ ոտաբոբիկ է թռչում հայկական երկնքում և արթնանալով՝ վրձնում է այդ պատկերները։ Այսօր Նեյկերկում (Nijkerk) ապրող Սերոբը շարունակում է Աստծո հետ զրուցել կտավի միջոցով։

Էդուարդ Բրոն Հարությունյան. Քարը, որը խոսում է աղոթքներով

Էդուարդ Բրոն Հարությունյանը  քանդակագործ է, ով բերել է հայկական խաչքարերի ավանդույթը Նիդերլանդներ, ով քարին և բրոնզին տալիս է հայկական խաչքարերի հոգևոր խորությունը։ Նրա աշխատանքները՝ Ամստերդամի Հայոց ցեղասպանության հուշախաչքարը և «Աղբյուրը» քանդակը Կապելլեում, դարձել են հավաքման և հիշատակի վայրեր։ Նա աշխատում է քարի, բրոնզի և գիպսի հետ՝ միավորելով միջնադարյան բարդ հորինվածքները ժամանակակից մինիմալիզմի հետ։ «Քարը խոսում է, եթե լսես», — ասում է նա։ Յուրաքանչյուր գործ մի աղոթք է՝ փորագրված նյութի մեջ։

Անիռոզ Նահապետյան. Երջանկության վանդակը

Անիռոզ Նահապետյանը (AnnyRose)՝ հայ-իրանա-հոլանդացի նկարչուհի (սովորել է Գերմանիայում և Անգլիայում), ապրում է Նիդերլանդներում 1973 թվականից։ Նրա աշխատանքները ուսումնասիրում են կնոջ ներաշխարհը՝ մայրությունը, ընտանիքը, սիրո ընտրությունը և «երջանկության վանդակը»։ Նրա կտավներում կանացի հմայքը գերազանցում է հավասարության որոնումները՝ դառնալով տրանսցենդենտ ուժ։ 

Պատերազմը միայն վատ երազ է, իսկ գեղեցկությունը՝ դիմադրության ամենաուժեղ ձևը։ Նրա աշխատանքները ցուցադրվել են ինչպես Նիդերլանդներում, այնպես էլ Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում՝ գրավելով ինչպես հայ, այնպես էլ միջազգային հանդիսատեսի ուշադրությունը։

Հասմիկ Խալաֆյան. Ծաղիկների և ավանդույթի ժամանակակից շունչ

Հասմիկ Խալաֆյանը (ծնված 1970-ին Հայաստանում) լրացնում է արվեստագետների այս խումբը, ապրել է Մոսկվայում գրեթե 20 տարի, ապա տեղափոխվել Նիդերլանդներ։ Նրա վերջին աշխատանքները ոգեշնչված են հոլանդական ծաղիկներով և Դելֆտի նկարների հավերժական հմայքով՝ համատեղելով ավանդական տարրերը ժամանակակից շոշափումներով (օրինակ՝ «DaVinci Sunflowers», 2024)։ Հասմիկը նաև դասավանդում է երեխաներին Հաագայի հայկական համայնքի դպրոցում՝ կիրակի օրերին սերունդներին փոխանցելով ստեղծագործության սերը։ 2025-ին նրա գործերը ցուցադրվել են Naarden Art Fair-ում։

Միասին նրանք  հայկական մշակույթը հարստացնում են նիդերլանդական շնչով ու պարարտ հողով:

Եզրափակիչ. Արմատները որոնք ծլում են օտար հողում

Այս վեց արվեստագետները միասին կազմում են հայկական արվեստի կենդանի դեսպանատուն Նիդերլանդներում՝ ոչ թե քաղաքական, այլ գեղարվեստական լեզվով։ Նրանք ոչ միայն պահպանում են ժառանգությունը, այլև հարստացնում այն նոր միջավայրով։ Ալիկ Ասատրյանի այգին, Սոնայի ներքին ճանապարհորդությունները, Սերոբի հոգևոր անիվը, Էդուարդի խոսող քարերը, Անիռոզի կանացի գաղտնիքները և Հասմիկի ծաղկային սինթեզը միասին ցույց են տալիս, որ մշակույթը սահմաններ չունի ու արվեստի սերմը ամենաբերրի հողի կարիքն ունի:

Ինչպես ասում է Ալիկը՝ մեջբերելով լոռեցու խոսքը. «Ա տեհաք, ինչ եղավ…»:Իսկապես՝ նայեք թե ինչ եղավ՝ մի խումբ հայեր օտար հողը դարձրին երկրորդ հայրենիք՝ մեկ սերմով, մեկ վրձնով ու մեկ խաչքարով։

Էդուարդ Բրոն Հարությունյան, Ալիկ Ասատրյան

Վանաձորում շուքով նշվեց Զորավար Անդրանիկ Օզանյանի մահվան 99-րդ տարելիցը

 

«Նա հայկական Ռոբին Հուդն է, Գարիբալդին և Վաշինգտոնը՝ միասին վերցրած»։ Ամերիկացի ճանապարհորդ, գրող և հրապարակախոս Մելվիլ Չետերսի այս գնահատականը ամենատպավորիչ բնորոշումներից մեկն է, որ երբևէ տրվել է Զորավար Անդրանիկ Օզանյանին։

Բայց այդ խոսքերի իմաստը հասկանալու համար երբեմն բավական է կանգնել Վանաձորի Զորավար Անդրանիկ փողոցի սկզբնամասում՝ նրա բրոնզաձույլ հուշակոթողի առջև, և տեսնել մարդկանց, որոնք տասնամյակներ անց էլ հավաքվում են ոչ միայն պատմական դեմքի անունը հիշելու, այլև նրա կերպարի մեջ իրենց ազգային հիշողությունը վերագտնելու համար։

Օգոստոսի 31-ին այստեղ մարդաշատ էր։ Լոռեցիները հավաքվել էին նշելու հայ ժողովրդի մեծանուն զավակի, Մեծն Հայդուկապետ, Զորավար Անդրանիկ Օզանյանի մահվան 99-րդ տարելիցը և խոնարհվելու նրա հիշատակի առաջ։

Սա հերթական պաշտոնական միջոցառումը չէր։ Մարդիկ եկել էին իրենց կամքով, իրենց հիշողությամբ ու իրենց վերաբերմունքով։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով էլ այդ օրը Վանաձորում մի պարզ, բայց կարևոր բան առավել ակնհայտ էր դառնում՝ Լոռին չի մոռացել Անդրանիկին։

ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Արմեն Կարապետյանը, որը Լոռիում առաջին անգամ էր մասնակցում նման միջոցառման, խոստովանեց, որ զարմացած է՝ տեսնելով, թե Վանաձորում ինչպիսի կազմակերպվածությամբ, սիրով ու նվիրվածությամբ են հիշում Զորավարին։

Նրա համար հատկապես ուշագրավ էր դպրոցականների ներկայությունը։ Նրա խոսքում կար նաև ցավոտ համեմատություն։ Անդրանիկի աճյունն այսօր հանգչում է Եռաբլուրում, սակայն մայրաքաղաքում նման համախմբված հիշատակի միջոցառումներն այլևս հաճախակի չեն։ Իսկ Լոռին շարունակում է իր ավանդույթը։

Միջոցառումը բացեց Գուգարաց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տեր Հովնան եպիսկոպոս Հակոբյանը՝ օրհնության խոսքով։ Նա հիշեց Անդրանիկի կյանքի ու գործունեության մի շարք դրվագներ՝ ընդգծելով նրա բացառիկ տեղը հայ ժողովրդի հայդուկային շարժման պատմության մեջ։

Զորավարի անունը, նրա համոզմամբ, պետք է շարունակի հնչել որպես հայ ազատամարտի և ազգային ոգու խորհրդանիշ։

Այդ խոսքերի մեջ մի պարզ ճշմարտություն կա. Անդրանիկի կերպարը ժամանակի հետ չի փոքրացել։ Ընդհակառակը՝ պատմության հեռավորությունից նա ավելի ու ավելի է վերածվում խորհրդանիշի։

Վանաձորում Անդրանիկին և ԱՍԱԼԱ-ի հերոս մարտիկներին նվիրված միջոցառումների մշտական մասնակից է բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գրող, հրապարակախոս և Անդրանիկագետ Կարո Վարդանյանը։ Այս անգամ ևս նա ներկաներին ներկայացրեց Զորավարի կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող հայտնի և ոչ այնքան հայտնի, երբեմն էլ ճակատագրական դրվագներ։

Անդրանիկը ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչ էր, ժողովրդի ինքնապաշտպանության պայքարի առաջնորդ, որի զինվորական հեղինակությունը ծնվել էր ոչ թե պաշտոնական կաբինետներում, այլ մարտի դաշտում՝ Սասունում, Մուշում, Արևմտյան Հայաստանի տարբեր վայրերում՝ ժողովրդի կողքին։

Վտանգի պահին ժողովուրդը նրա մեջ տեսնում էր իրենից մեկին՝ իր կողքին կանգնած մարդուն։

Անդրանիկը միայն մեր հերոսը չէր։ Նրա անունը ճանաչվեց Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Սակայն Անդրանիկի մեծությունը միայն այն չէ, որ նրան ճանաչել են ուրիշները։ Նրա մեծությունն առաջին հերթին այն է, որ նրան ճանաչել է իր ժողովուրդը։

Եվ ժողովուրդը նրան տվել է մի անուն, որը պաշտոնական որևէ կոչումից բարձր է՝ Զորավար Անդրանիկ։

Այդ օրը ես էլ ելույթ ունեցա։ Խոսքիս գլխավոր միտքն այն էր, որ մենք հավաքվել ենք ոչ միայն հիշելու մի մարդու, որը մահկանացուն կնքեց հայրենիքից հեռու՝ 99 տարի առաջ։ Մենք հավաքվել ենք անմար պահելու մի գաղափար, որի համահավաք անունը դարձավ՝ Անդրանիկ։

Անդրանիկի կյանքի վերջին տարիները ծանր էին։ Նա հեռու էր հայրենիքից, հիվանդ էր և ապրում էր ծանր հոգեբանական վիճակում։ 1920-ականների սկզբից հաստատվել էր ԱՄՆ-ում, իսկ առողջական վիճակի վատացումից հետո բուժվում էր Կալիֆոռնիայի Ռիչարդսոն Սփրինգս առողջարանում՝ կնոջ՝ Նվարդ Քյուրքչյանի հետ։

Այստեղ էլ՝ 1927 թվականի օգոստոսի 31-ին, նա մահացավ։

Նրա մահվանից հետո սկսվեց մի ճանապարհ, որը խորհրդանշականորեն շարունակեց նրա ամբողջ կյանքի պատմությունը։ Սկզբում նրան հուղարկավորեցին Ֆրեզնոյի «Արարատ» հայկական գերեզմանատանը, հետագայում աճյունը տեղափոխվեց Փարիզ և ամփոփվեց Պեր Լաշեզում, իսկ 2000 թվականին Զորավարի աճյունը վերադարձվեց Հայաստան և վերահուղարկավորվեց Եռաբլուրում։

Մարդը մահացավ օտար հողի վրա, բայց ժողովուրդը նրան տուն վերադարձրեց։

Եվ գուցե հենց այստեղ է Անդրանիկի կյանքի ամենախորհրդանշական հանգույցներից մեկը. մարդը կարող է հեռանալ հայրենիքից, կարող է մահանալ հազարավոր կիլոմետրեր հեռու, բայց եթե նրա կյանքը կապված է հայրենիքի հետ, նա մի օր վերադառնում է՝ և՛ աճյունով, և՛ ժողովրդի հիշողության մեջ։

Անդրանիկի կյանքի վերջին շրջանին վերագրվող ամենահայտնի խոսքերից մեկն է՝ «Գործս կիսատ մնաց…»։

Երեք բառ, որոնք ժամանակի հետ վերածվել են պատգամի։

Որովհետև Անդրանիկի «գործը» միայն պատերազմը չէր։ Դա միայն հաղթանակների կամ ռազմական գործողությունների շարքը չէր։ Այդ գործը հայրենիքի ազատության, ժողովրդի անվտանգության, ազգային արժանապատվության և կորցրած հայրենիքի նկատմամբ հավատքի գործն էր։

Եվ որքան էլ տարիները հեռանան նրա մահվան օրից, այդ խոսքը շարունակում է հնչել.

«Գործս կիսատ մնաց…»

Անդրանիկի անունը մեզ համար կարող է մնալ պատմության էջերում, հուշարձանների վրա, դպրոցական դասագրքերում։ Բայց նրա կյանքի իրական խորհուրդը դրանից շատ ավելի մեծ է։

Պարտավոր ենք ոչ միայն հիշել Անդրանիկին, այլև ապրել այնպես, որ նրա «կիսատ մնացած գործը» կրկին կիսատ չթողնենք։

Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ