The Netherlands Diary/Նիդ.օրագիր

The Netherlands Diary/Նիդ.օրագիր
The Netherlands Diary

Sunday, 22 November 2026

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՓՈԽԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՄՏԱՎՈՐ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ․ ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄ

 


Նաիրա Համբարձումյանի «Սրբուհի Տյուսաբ. հոդվածներ, քերթվածներ, հրապարակումներ» (Երևան, «Էդիթ Պրինտ», 2026, 504 էջ, խմբագիրներ՝ Ալբերտ Խառատյան, Նաիրա Համբարձումյան, գրախոս՝ Գևորգ Ստեփանյան) աշխատությունը հայ գրականության և մշակույթի պատմության ուսումնասիրության բնագավառում ունի նշանակալի գիտական և աղբյուրագիտական արժեք։ Գիրքը նվիրված է հայ առաջին կին վիպասան և արձակագիր Սրբուհի Տյուսաբի (Վահանյան, 1840-1901) կյանքի, գրական-մշակութային, հրապարակախոսական, հասարակական և բարեգործական գործունեության համակողմանի քննությանը։

Աշխատության առանցքային առանձնահատկությունն այն է, որ հեղինակը Տյուսաբի ժառանգությունը ներկայացնում է ոչ միայն ստեղծագործական անհատականության ուսումնասիրության, այլև 19-րդ դարի երկրորդ կեսի արևմտահայ մտավոր և հասարակական կյանքի լայն համատեքստում՝ բացահայտելով ժամանակաշրջանի մշակութային փոխազդեցությունների, գաղափարական առնչությունների և միջանձնային կապերի պատմական նշանակությունը։

Աշխատության հետազոտական հայեցակարգի հիմքում Սրբուհի Տյուսաբի անհատականության և նրան ձևավորած մշակութային միջավայրի փոխհարաբերությունն է։ Հեղինակը գրողին չի դիտարկում մեկուսացված կենսագրական կամ զուտ գրականագիտական հարթության վրա, այլ նրա կյանքի ու գործունեության տարբեր դրսևորումները ներկայացնում է ժամանակի կրթական, հասարակական, գրական ու թատերական գործընթացների փոխկապակցվածության մեջ։ Այս միջգիտակարգային մոտեցումը թույլ է տալիս Տյուսաբի ստեղծագործական ժառանգությունը դիտարկելու որպես պատմականորեն պայմանավորված մտավոր երևույթ, որի ձևավորման վրա ներգործել են ինչպես անձնական հարաբերություններն ու կենսափորձը, այնպես էլ ժամանակի գաղափարական շարժումներն ու հասարակական վերափոխումները։ Արդյունքում գիրքը դուրս է գալիս առանձին հեղինակի կենսագրության շրջանակներից՝ վերածվելով արևմտահայ իրականության առանցքային շերտերի վերակառուցմանն ուղղված համակողմանի հետազոտության։

Աշխատության գիտական նորույթը պայմանավորված է Սրբուհի Տյուսաբի ստեղծագործական կենսագրության, հասարակական-քաղաքական գործունեության, երաժշտական և թատերական նախասիրությունների, ինչպես նաև գրական-մշակութային միջավայրում ունեցած դերակատարության վերաբերյալ նորահայտ տվյալների ներկայացմամբ։ Առանձնահատուկ արժեք ունի այն հանգամանքը, որ հեղինակը քննության է առնում ոչ միայն գրողի հայտնի ստեղծագործություններն ու հրապարակային գործունեությունը, այլև նրա կենսագրության մինչ այժմ բավարար չափով չլուսաբանված դրվագները, ընտանեկան միջավայրը, անձնական հարաբերություններն ու մտավոր կապերը։ Այդ փաստերի համադրումը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Տյուսաբի՝ որպես գրողի, հրապարակախոսի և հասարակական գործչի ձևավորման ընթացքի մասին։

Գրքի ընդարձակ առաջաբանը կառուցված է մի շարք փոխկապակցված հետազոտական հարցադրումների շուրջ։ «Սրբուհի Տյուսաբ. կենսագրությունը որպես կանացիության պատմություն» բաժինը կենսագրական նյութի ուսումնասիրությունը տեղափոխում է ավելի լայն սոցիալ-մշակութային հարթություն։ Այստեղ կնոջ անհատական կյանքի պատմությունը դիտարկվում է նաև որպես ժամանակաշրջանի կանացիության ընկալումների, հասարակական դերերի և մտավոր ինքնուրույնության ձևավորման պատմություն։ Նման դիտակետն էական է հատկապես 19-րդ դարի երկրորդ կեսի արևմտահայ միջավայրի ուսումնասիրության համար, երբ կնոջ կրթության, աշխատանքի, ինքնուրույնության և հասարակական մասնակցության հարցերն աստիճանաբար դառնում էին մտավոր բանավեճերի առարկա։ Տյուսաբի կենսագրությունն այս համատեքստում ներկայանում է ոչ միայն որպես անհատական ճակատագրի պատմություն, այլև որպես կնոջ հասարակական դիրքի վերաիմաստավորման գործընթացի արտահայտություն։

Ուշադրության է արժանի «Սրբուհի Տյուսաբ-Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան. անձնականությունից գեղարվեստ՝ ուղիղ ճանապարհը» ուսումնասիրական հատվածը։ Այն ընդգծում է գրողի անձնական և գրական փորձառությունների փոխկապակցվածության խնդիրը՝ շեշտադրելով մտավոր ու մարդկային հարաբերությունների դերը ստեղծագործական անհատականության ձևավորման գործընթացում։ Սա թույլ է տալիս գրական կենսագրությունը դիտարկելու ոչ թե որպես իրադարձությունների պարզ ժամանակագրական շարադրանք, այլ որպես գաղափարների, ապրումների և գեղարվեստական ինքնարտահայտման փոխազդեցության պատմություն։ Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի հետ առնչությունների քննությունը նշանակալի է նաև 19-րդ դարի արևմտահայ գրական միջավայրի ներքին կապերն ու ստեղծագործական ազդեցությունների ուղիները հասկանալու տեսանկյունից։

Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում «Սրբուհի Վահանյանից՝ Սրբուհի Տյուսաբ» բաժինը, որն անդրադառնում է գրողի անվան և ինքնության ձևավորման խնդրին։ Անձնական և գրական անունների հարաբերությունը կենսագրական ուսումնասիրության մեջ ունի ոչ միայն փաստագրական, այլև խորհրդանշական նշանակություն՝ արտահայտելով անհատի ինքնաներկայացման, հանրային ճանաչելիության և ստեղծագործական ինքնության հաստատման գործընթացները։ Այս հարցադրումը լիովին համահունչ է գրքի ընդհանուր հայեցակարգին, որի շրջանակում Տյուսաբի անհատականությունը բացահայտվում է նրա կյանքի, հասարակական դիրքի և գրական գործունեության փոխկապակցված քննությամբ։

Գրքի հիմնարար ուղղություններից է Սրբուհի Տյուսաբի բարեգործական գործունեության ուսումնասիրությունը։ «Սրբուհի Տյուսաբը և Կ. Պոլսի հայ բարեգործական ընկերությունները» բաժնում ուշադրության կենտրոնում են այն կազմակերպություններն ու կրթական հաստատությունները, որոնց գործունեությանն աջակցել և որոնց հովանավորել է գրողը։ Այս նյութը հարստացնում է Տյուսաբի հասարակական գործունեության մասին պատկերացումները՝ ցույց տալով, որ նրա հետաքրքրությունները չեն սահմանափակվել գրական և հրապարակախոսական աշխատանքով։ Բարեգործական նախաձեռնություններին մասնակցությունը վկայում է հասարակական պատասխանատվության և ազգային կրթական կյանքի նկատմամբ նրա ունեցած խոր մտահոգության մասին։ Սա էական է նաև կանանց հասարակական գործունեության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ բարեգործությունը տվյալ ժամանակաշրջանում հասարակական կյանքում ներգրավվելու և հանրային ազդեցություն ունենալու կարևոր ուղիներից էր։

Աշխատության առանցքային բաժիններից է Տյուսաբի հրապարակախոսական և սոցիալ-հասարակական հայացքների քննությունը։ «Սրբուհի Տյուսաբի հրապարակախոսությունը, սոցիալ-հասարակական հայացքները» խորագրի ներքո ներկայացվող նյութերը բացահայտում են գրողի մտավոր գործունեության այն կողմը, որտեղ գրական ինքնարտահայտումը միահյուսվում է հասարակական քննադատության և գաղափարական հստակ դիրքորոշման հետ։ Հատկապես ուշագրավ է «Հրապարակախոսությունը որպես սոցիալական բողոքի միջոց» հարցադրումը, որը հնարավորություն է տալիս Տյուսաբի հոդվածները դիտարկելու ոչ միայն որպես իր ժամանակի հասարակական իրողությունների արձագանք, այլև որպես այդ իրողությունների քննադատական իմաստավորման և փոփոխության անհրաժեշտության գիտակցման դրսևորում։

Այս համատեքստում նշանակալի է նաև «Հայերուն մտական հառաջադիմության վրա քանի մը խոսք» բանախոսության ուսումնասիրությունը։ Դրա ընդգրկումը գրքի առաջաբանում վկայում է Տյուսաբի մտավոր հետաքրքրությունների և հանրային խոսքի նշանակության նկատմամբ հեղինակի հատուկ ուշադրության մասին՝ հնարավորություն տալով անդրադառնալու կրթության, ազգային մտավոր առաջընթացի և հասարակական զարգացման փոխհարաբերություններին։ Հրապարակախոսական ժառանգության այս շերտը կարևոր է հատկապես այն առումով, որ Տյուսաբը ներկայանում է ոչ միայն որպես գեղարվեստական երկերի հեղինակ, այլև որպես հասարակական մտածող, ով ձգտում էր իր ժամանակի խնդիրները ձևակերպել ու բերել հանրային քննարկման դաշտ։

Տյուսաբի գաղափարական ժառանգության կենտրոնական բաղադրիչներից է կանանց կրթության, աշխատանքի և ազատագրության խնդիրը։ Գրքի համապատասխան բաժիններում առանձնացվում են կանանց աշխատանքի իրավունքների պաշտպանության և ազատագրության գաղափարները՝ որպես նրա հրապարակախոսության հիմնարար ուղղություններ։ Այս հարցադրումները Տյուսաբի մտավոր ժառանգությունը կապում են 19-րդ դարի կանանց իրավունքների պաշտպանության և հասարակական վերափոխումների ավելի լայն միջազգային ու ազգային համատեքստին։

Կնոջ կրթության ու աշխատանքի իրավունքի պաշտպանությունը նրա համար միայն անհատական բարեկեցության խնդիր չէր, այլ հասարակության մտավոր և բարոյական առաջընթացի անհրաժեշտ պայման։ Այստեղ առանձնահատուկ կշիռ ունի «Տղամարդ գրողը կարող է միջակ լինել, կին գրողը՝ երբեք» ձևակերպումը, որն ընդգծում է գրական գործունեության և կնոջ հասարակական դիրքի միջև առկա գաղափարական լարվածությունը։ Այն արտահայտում է այն իրողությունը, որ կին գրողի ստեղծագործական ներկայությունը հասարակության մեջ հաճախ ենթարկվում է անհամեմատ ավելի խիստ գնահատման և պահանջների, քան տղամարդ գրողի գործունեությունը։

Աշխատության գիտական արժեքը մեծապես պայմանավորված է նաև Սրբուհի Տյուսաբի և ժամանակի այլ մշակութային գործիչների փոխհարաբերությունների քննությամբ։ «Սրբուհի Տյուսաբ-Պետրոս Ադամյան-Գևորգ Ապտուլլահյան փոխառնչությունները» բաժինը գրքի առավել ինքնատիպ հետազոտական ուղղություններից է։ Այստեղ ուշադրության կենտրոնում են գրականության, թատրոնի և լուսանկարչական արվեստի ներկայացուցիչների միջև ձևավորված մարդկային ու մշակութային կապերը։ Պետրոս Ադամյանի և Գևորգ Ապտուլլահյանի հետ Տյուսաբի առնչությունների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ընդլայնելու 19-րդ դարի արևմտահայ մշակութային կյանքի ընկալումը՝ այն ներկայացնելով ոչ միայն առանձին արվեստագետների և մտավորականների գործունեության, այլև նրանց միջև ձևավորված ստեղծագործական փոխազդեցությունների ամբողջության մեջ։

Գրքում այդ հարաբերությունները դիտարկվում են առանձին ենթաբաժիններով՝ «Սրբուհի Տյուսաբ-Պետրոս Ադամյան ներազդեցությունների տիրույթը» և «Սրբուհի Տյուսաբ-Գևորգ Ապտուլլահյան ներազդեցությունների տիրույթը»։ Նման կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս հստակ տարբերակելու փոխառնչությունների բնույթը և դրանց դերը գրողի մտավոր ու գեղագիտական աշխարհընկալման ձևավորման գործում։ Այս հետազոտական մոտեցումը կարևոր է նաև մշակութային պատմության մեթոդաբանության տեսանկյունից, քանի որ անհատական կենսագրությունները դիտարկվում են միջանձնային հարաբերությունների և ստեղծագործական միջավայրի փոխկապակցվածության մեջ։ Արդյունքում մշակութային գործիչների անձնական կապերը ձեռք են բերում պատմամշակութային նշանակություն՝ դառնալով ժամանակաշրջանի մտավոր կյանքի վերակառուցման վստահելի աղբյուր։

Գրքի աղբյուրագիտական նշանակությունն առավել ամբողջականորեն դրսևորվում է նրա երկրորդ և երրորդ հիմնական բաժիններում, որտեղ մեկտեղված են Սրբուհի Տյուսաբի՝ ժամանակի մամուլում ցրված հոդվածները, քերթվածները և ստեղծագործության վերաբերյալ տարբեր հեղինակների հրապարակումները։ Այս կառուցվածքն ընթերցողին և ապագա հետազոտողներին հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ծանոթանալու ինչպես գրողի ինքնուրույն մտավոր ու գեղարվեստական խոսքին, այնպես էլ նրա ժառանգության շուրջ ձևավորված ժամանակակիցների և հետագա ուսումնասիրողների գնահատականներին։ Այսպիսով, աշխատությունը ներդաշնակորեն համադրում է կենսագրական-մշակութաբանական ուսումնասիրությունը, բնագրային ժառանգության գիտական հրատարակությունը և գրական-քննադատական ընդունելության պատմությունը՝ լրացնելով հայ գրականագիտության կարևոր բացերից մեկը։

Friday, 20 November 2026

Բնական կարիքը բնության գրկո՞ւմ․ ե՞րբ կարող է Նիդերլանդներում այն տուգանքի պատճառ դառնալ

 

Անտառում, դաշտում, ճանապարհի եզրին կամ զբոսայգում․ ի՞նչ է ասում օրենքը, և ի՞նչ անել, երբ մոտակայքում զուգարան չկա, իսկ բնական պահանջն այլևս չի սպասում։

Երկար զբոսանք, հեծանվային ուղևորություն, անտառային արահետ կամ պարզապես ճանապարհորդություն Նիդերլանդների գեղատեսիլ բնության միջով։ Ամեն ինչ լավ է, մինչև առաջանում է միանգամայն բնական, բայց ոչ միշտ հարմար պահի անհրաժեշտություն․ զուգարան չկա, մոտակայքում ոչ մի բնակելի շինություն կամ սրճարան չի երևում, իսկ օրգանիզմը սպասել չի պատրաստվում։

Ի՞նչ անել նման իրավիճակում։ Կարո՞ղ է մարդը տուգանվել, եթե բնության մեջ, ծառերի կամ թփերի հետևում հոգում է իր բնական կարիքը։ Իսկ եթե տարածքում այլ մարդիկ կան, կամ իրավիճակն այնքան հրատապ է, որ այլընտրանք պարզապես չի մնում։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» փորձել է պարզել, թե ինչ սահմաններ է դնում օրենքը նման առօրյա իրավիճակներում՝ ուսումնասիրելով Նիդերլանդների իրավական կարգավորումները և մասնավորապես Զեուս-Վլանդերենի երեք համայնքների՝ Հուլստի, Սլաուսի և Տերնեուզենի կանոնակարգերը։

Ի՞նչ է ասում օրենքը

Հոլանդերենում հասարակական վայրում, դրա համար չնախատեսված տեղում միզելը կոչվում է wildplassen։ Նիդերլանդներում դրա համար սահմանված արգելքը հիմնականում ամրագրված է համայնքների տեղական կանոնակարգերում՝ APV (Algemene Plaatselijke Verordening)։

Մեր ուսումնասիրած գործող փաստաթղթերում Հուլստի համայնքի APV-ի 4:9 հոդվածը, Սլաուսի համայնքի APV-ի 4:8 հոդվածը և Տերնեուզենի ֆիզիկական միջավայրի կանոնակարգի 3.48 հոդվածը նախատեսում են, որ բնակավայրի սահմաններում հասարակական վայրում, դրա համար նախատեսված տեղերից դուրս բնական կարիքները հոգալն արգելվում է։

Այսինքն՝ իրավական տեսանկյունից կարևոր է ոչ միայն այն, թե որ համայնքում է գտնվում մարդը, այլև՝ արդյոք տվյալ տարածքը բնակավայրի սահմանների ներսո՞ւմ է, թե՞ դրանից դուրս։

Բնակավայրի սահմաններից դուրս՝ անտառում կամ դաշտում

Նիդերլանդների ոստիկանության պաշտոնական պարզաբանմամբ՝ բնակավայրի սահմաններից դուրս (buiten de bebouwde kom) նման արարքը հաճախ պատժելի չէ։ Սակայն սա համընդհանուր թույլտվություն չէ․ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ համայնքի կանոնակարգը և կոնկրետ տարածքում գործող սահմանափակումները։

Օրինակ՝ անտառը կարող է գտնվել նույն համայնքի վարչական տարածքում, բայց բնակավայրի սահմաններից դուրս։ Այդ հանգամանքը կարևոր է, քանի որ համայնքի ամբողջ տարածքի նկատմամբ նույն արգելքը չի գործում։

Ճանապարհներին հանդիպող «Einde bebouwde kom» նշանը ցույց է տալիս բնակավայրի ավարտը։ Այն օգտակար կողմնորոշիչ է, բայց չի նշանակում, որ դրանից հետո ցանկացած տարածքում կարելի է անտեսել տեղական կամ բնության պահպանության կանոնները։

Իսկ եթե անտառում մարդիկ կան

Բնության գրկում զբոսնելիս հնարավոր է, որ մոտակայքում լինեն այլ այցելուներ։ Նրանց ներկայությունն ինքնին դեռ չի նշանակում, որ մարդն անպայման խախտում է օրենքը։

Կարևոր է, թե որտեղ և ինչ պայմաններում է նա գործում։ Մի բան է հնարավորինս մեկուսացված տեղ գտնելը, հեռանալ արահետից և խուսափել ուրիշների տեսադաշտից, մեկ այլ բան՝ մարդկանց աչքի առաջ կամ հանրային արահետի անմիջական հարևանությամբ բնական կարիքները հոգալը։

Այս հարցում հետաքրքիր է Նիդերլանդների վերաքննիչ դատարանի 2022 թվականի նոյեմբերի 28-ի որոշումը։

Տղամարդը Ամստերդամի Բեատրիքսպարկում՝ ծառերի և թփերի մոտ, բնական կարիքները հոգալու համար տուգանվել էր։ Նա պնդել էր, որ գտնվել է զբոսայգու ներսում, ոչ թե հանրային ճանապարհի վրա, և մոտակայքում զուգարան չի եղել։

Սակայն Առնհեմ-Լեուվարդենի վերաքննիչ դատարանը (Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden) ուժի մեջ է թողել տուգանքը։ Պարզվել էր, որ տղամարդը գտնվել է հանրության համար բաց արահետի մոտ, իսկ նրա գործողությունը տեսանելի է եղել այդ արահետից։ Դատարանը նաև հաշվի է առել, որ նա նախապես գիտեր իր հաճախակի և հանկարծակի անհրաժեշտության մասին և կարող էր զբոսանքը կազմակերպել այնպես, որ խուսափեր այդ իրավիճակից։

Այս որոշումը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ զբոսայգու կամ կանաչ տարածքի ներսում գտնվելը միշտ չէ, որ մարդուն ազատում է պատասխանատվությունից։ Կարևոր է նաև՝ արդյոք նրա գործողությունը տեսանելի է հանրային ճանապարհից կամ արահետից։

Երբ անհրաժեշտությունն այլևս չի սպասում

Ամենաբարդ իրավիճակն առաջանում է, երբ մարդը ոչ թե պարզապես հարմարություն է փնտրում, այլ իսկապես չի կարողանում զսպել բնական պահանջը։

Պատկերացնենք՝ մարդը երկար զբոսանքի է դուրս եկել, մոտակայքում զուգարան չկա, իսկ անհրաժեշտությունը հանկարծակի է առաջացել։ Նա պետք է ընտրություն կատարի՝ կա՛մ փորձի գտնել հնարավորինս մեկուսացված տեղ, կա՛մ վտանգի տակ դնի իր առողջությունն ու բարեկեցությունը։

Իրավական առումով նման հանգամանքները կարող են նշանակություն ունենալ, բայց ավտոմատ կերպով չեն ազատում պատասխանատվությունից։

2022 թվականի դատական գործը հենց դրա օրինակն է։ Դատարանը չի համարել, որ զուգարանների բացակայությունն ու հաճախակի անհրաժեշտությունը բավարար են պատասխանատվությունից ազատելու համար, քանի որ տվյալ անձը նախապես գիտեր իր խնդրի մասին և կարող էր հաշվի առնել այն։

Միևնույն ժամանակ, հանկարծակի և իսկապես անկանխատեսելի արտակարգ անհրաժեշտության դեպքում հանգամանքները կարող են այլ կերպ գնահատվել։ Սակայն դա յուրաքանչյուր դեպքի առանձին քննության հարց է, ոչ թե տուգանքից ազատվելու երաշխավորված միջոց։

Որքա՞ն կարող է կազմել տուգանքը

Նիդերլանդների Դատախազության (Openbaar Ministerie) 2026 թվականի պաշտոնական տուգանքների ցանկում բնակավայրի սահմաններում հանրային վայրում, դրա համար չնախատեսված տեղում բնական կարիքները հոգալու համար սահմանված է 170 եվրո տուգանք։ Դրան ավելանում է 9 եվրո վարչական վճար։ Այսպիսով՝ ընդհանուր գումարը կազմում է 179 եվրո։

Սակայն այս գումարը վերաբերում է համապատասխան իրավախախտմանը, ոչ թե անտառում կամ բնակավայրից դուրս բնական կարիքները հոգալու յուրաքանչյուր դեպքի։ Տուգանքի համար անհրաժեշտ է, որ տվյալ վայրում առկա լինի համապատասխան արգելք։

Ի՞նչ խորհուրդ է տալիս «Նիդերլանդական Օրագիրը»

Երկար զբոսանքից կամ հեծանվային ուղևորությունից առաջ արժե պարզել՝ ճանապարհին կա՞ն արդյոք հանրային զուգարաններ։ Եթե գիտեք, որ նման անհրաժեշտություն կարող է հանկարծակի առաջանալ, նախապես պլանավորեք երթուղին և անհրաժեշտության դեպքում ընտրեք ավելի կարճ ճանապարհ։

Եթե բնության գրկում անսպասելի իրավիճակ է ստեղծվել, իսկ մոտակայքում զուգարան չկա, հնարավորության դեպքում հեռացեք հանրային արահետից և ընտրեք մարդկանցից հեռու, մեկուսացված տեղ։ Մի՛ աղտոտեք ջրային աղբյուրները, մի՛ վնասեք բուսականությունը և հարգեք տվյալ տարածքի հատուկ արգելքներն ու կանոնները։

Եզրակացությունը պարզ է․ Նիդերլանդներում բնական կարիքները հոգալը մարդկային բնական անհրաժեշտություն է, բայց հասարակական վայրում դրա իրականացումն ունի իրավական սահմանափակումներ։ Բնակավայրի ներսում այն կարող է արժենալ 179 եվրո, իսկ բնակավայրից դուրս՝ անտառում կամ դաշտում, հաճախ պատժելի չէ, եթե տվյալ տարածքի կանոններով այլ բան նախատեսված չէ։

Օրենքը չի կարող վերացնել մարդու բնական պահանջները, բայց պահանջում է հաշվի առնել նաև հասարակական կարգը, շրջապատի մարդկանց և բնության պահպանությունը։

Նիդերլանդական Օրագիր

Հրապարակման աղբյուրները

Բնության գրկում զբոսանքը հաճելի է, բայց ի՞նչ անել, երբ ճանապարհին զուգարան չկա։ Նիդերլանդներում նույնիսկ բնական կարիքները հոգալը կարող է իրավական հետևանքներ ունենալ՝ կախված վայրից և հանգամանքներից։
Լուսանկարը՝ Axelse Bos, Zeeuws-Vlaanderen։

Thursday, 19 November 2026

Տիգրան Բալայանը հրաժեշտ կտա Բրյուսելին. բարեկամություն, որը կշարունակվի պաշտոնական առաքելությունից հետո

 

ՀՀ դեսպան Տիգրան Բալայանը Բրյուսելից հեռանալու և Երևան վերադառնալու նախաշեմին երախտագիտության խոսք է հղել Եվրոպական հանձնաժողովի անդամ, ընդլայնման հարցերով եվրահանձնակատար Մարտա Կոսին։

«Մեծ պատիվ և հաճույք էր միասին աշխատել՝ Հայաստանն ավելի մոտեցնելու Եվրոպական միությանը։ Ես անկեղծորեն երախտապարտ եմ Ձեզ՝ Հայաստանի և Եվրոպական միության հարաբերությունների զարգացման գործում Ձեր առաջնորդության, անձնական նվիրումի և հետևողական ջանքերի համար», – գրել է Բալայանը՝ առանձնահատուկ շնորհակալություն հայտնելով նաև իրենց տարիների բարեկամության և աջակցության համար։

Տիգրան Բալայանի դիվանագիտական ուղին Բենելյուքսում սկսվել է 2018 թվականին՝ որպես Հայաստանի դեսպան Նիդերլանդներում և Քիմիական զենքի արգելման կազմակերպությունում (OPCW) Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ։ 2023 թվականի սեպտեմբերին նա ստանձնել է դեսպանի պաշտոնը Բելգիայում և Հայաստանի ներկայացուցչության ղեկավարի պարտականությունները Եվրոպական միությունում։

Նիդերլանդներում նրա հնգամյա առաքելությունն առանձնացավ հայ-նիդերլանդական հարաբերությունների զարգացմանն ուղղված մի շարք նախաձեռնություններով։ Դրանցից կարևոր էին Հայաստանում Նիդերլանդների մշտական դեսպանության բացման ուղղությամբ աշխատանքները, Դրենտեի թանգարանում «Արարատի հմայքի ներքո. Հին Հայաստանի գանձերը» ցուցահանդեսի կազմակերպումը, Հաագայի Խաղաղության պալատի այգում հայկական խաչքարի տեղադրումը, ինչպես նաև Europol-ի և Eurojust-ի հետ համագործակցության համաձայնագրերի կնքումը։

2023 թվականի հուլիսի 27-ին՝ Նիդերլանդներում իր առաքելության ավարտին նվիրված ընդունելության ժամանակ, Բալայանը հատուկ երախտագիտություն էր հայտնել հոլանդացի գործընկերներին և հայ համայնքին՝ ընդգծելով, որ դիվանագետի առաջնային խնդիրներից մեկը հյուրընկալ երկրում իր պետության բարեկամների թիվն ավելացնելն է։

Բրյուսելում նրա հետագա գործունեությունը շարունակեց այդ աշխատանքը եվրոպական ավելի լայն հարթակում։ Այժմ, ութ տարի Բենելյուքսում անցկացնելուց հետո, նա վերադառնում է Երևան։

Սակայն, ինչպես ինքն է ընդգծել Եվրախորհրդարանում իր հրաժեշտի խոսքում, դիվանագիտական առաքելության ավարտը չի նշանակում ձևավորված գործընկերության և բարեկամության ավարտ։ Նա պատրաստակամություն է հայտնել շարունակելու աջակցել Հայաստան–ԵՄ հարաբերությունների խորացմանը՝ անկախ իր հետագա պաշտոնից։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» մաղթում է Տիգրան Բալայանին հաջողություն հետագա գործունեության մեջ՝ գնահատելով Նիդերլանդներում նրա դիվանագիտական տարիների ընթացքում հայ-նիդերլանդական կապերի ամրապնդմանն ուղղված աշխատանքը։

Սոցցանցային մեկնաբանություններից՝ 9,5 տարվա ազատազրկում․ Գևորգ Գրիգորյանի գործը Ռուսաստանում

 ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ՀԱՅԵՐ ԶԳՈՒՇԱՑԵՔ

Մեկնաբանություն գրելու համար սկզբում երկու մեղադրանք ու տնային կալանք, մեղադրանքներն ավելացվեցին մինչև 4 ու այնուհետև մինչև 9,5 տարվա բանտ․ Գևորգ Գրիգորյանի գործը բռնապետական Ռուսաստանի նոր քրեական պրակտիկայի համատեքստում: Ինչ է մտածում այնտեղ գործող հայերի միությունը:

Հայաստանում ծնված 23-ամյա հայ-ռուս երկքաղաքացին դատապարտվել է Ռուսաստանի զինվորական դատարանի կողմից

Հայաստանում ծնված 23-ամյա Գևորգ Գրիգորյանը Ռուսաստանի դատարանի կողմից դատապարտվել է 9 տարի 6 ամիս ազատազրկման։ Նրա նկատմամբ քրեական հետապնդման առիթը, ըստ ռուսական և անկախ լրատվամիջոցների հրապարակումների, սոցիալական ցանցերում, այդ թվում՝ հայկական ինտերնետային հարթակներում արված մեկնաբանություններն են։

Գրիգորյանը ծնվել է 2003 թվականի հունիսին Հայաստանում, բնակվել է Անդրբայկալյան երկրամասի Չիտա քաղաքում և ունեցել է Հայաստանի ու Ռուսաստանի քաղաքացիություն։ Նա ձերբակալվել է 2025 թվականի հունիսին և սկզբում գտնվել է տնային կալանքի տակ։

Ինչի՞ համար են նրան դատել

Ռուսաստանի քննչական մարմնի վարկածով՝ Գրիգորյանը 2023 թվականից Telegram-ում «համակարգված» կերպով հրապարակել է ռուսների ազգային արժանապատվությունը նվաստացնող մեկնաբանություններ, աջակցել նացիզմին և օգտագործել նացիստական կարգախոսներ։ ՖՍԲ-ի կողմից նկարահանված տեսանյութում, ըստ «Медиазона»-ի, նա նաև ասել է, որ ցանկացել է ռուսաստանցիների և երեխաների մահը։

Միևնույն ժամանակ, նրա ծանոթը «Медиазона»-ին պատմել է, որ երիտասարդը նման գրառումներ էր կատարել՝ զայրացած լինելով Ռուսաստանի դիրքորոշումից 2023 թվականի սեպտեմբերյան իրադարձությունների ժամանակ։ Նրա մեկնաբանություններից մեկը, ըստ հրապարակումների, վերաբերում էր այն մտքին, որ «Հիտլերը պետք է բոլորին ոչնչացներ», մյուսը՝ այն ենթադրությանը, որ Ուկրաինայից հետո ռուսական զորքերը կարող են մտնել Հայաստան։

Երկու մեղադրանքից՝ չորս

Սա գործի ամենաուշագրավ հանգամանքներից է։

Սկզբում Գրիգորյանին մեղադրում էին նացիզմի արդարացման և ազգային ատելություն հրահրելու մեջ։ Գործը հետագայում ընդլայնվեց, և նրան առաջադրվեցին արդեն չորս մեղադրանքներ՝

  • ռուսական բանակի մասին «կեղծ տեղեկությունների» տարածում,

  • նացիզմի արդարացում,

  • ահաբեկչական գործունեության կոչեր,

  • ծայրահեղական գործունեության կոչեր։

Թե ինչու է մեղադրանքը ընթացքում փոխվել և ծանրացել, հրապարակային աղբյուրները հստակ չեն բացատրում։

Գործը փոխանցվել է Ռուսաստանի Երկրորդ արևելյան օկրուգային զինվորական դատարան, որը Գրիգորյանին դատապարտել է 9,5 տարվա ազատազրկման՝ ընդհանուր ռեժիմի գաղութում։ Պետական մեղադրողը պահանջել էր 10 տարի։

Գրիգորյանը, ըստ նրա ծանոթի փոխանցած տեղեկության, ընդունել է մեղքը և զղջացել։

Երիտասարդի մեկնաբանությունը՝ գրեթե մեկ տասնամյակ բանտ

Այս գործի փաստական կողմում կա մի կարևոր տարբերություն, որը չպետք է անտեսել։

Ռուսաստանի իրավապահ մարմինները Գրիգորյանի հրապարակումները ներկայացնում են որպես նացիզմի արդարացում, ահաբեկչության և ծայրահեղականության կոչեր։

Իսկ նրա ծանոթը դրանք կապում է 2023 թվականի իրադարձություններից հետո Ռուսաստանի նկատմամբ երիտասարդի ունեցած զայրույթի հետ։

Այս երկու հանգամանքները միասին կազմում են գործի ամբողջ պատկերը։ Սակայն անկախ աղբյուրներում հրապարակված տեղեկություններից չի երևում դատավճռի ամբողջական հիմնավորումը և այն ապացույցների ամբողջ ծավալը, որոնց հիման վրա դատարանը նշանակել է 9,5 տարվա ազատազրկում։

Փաստը մնում է․ 23-ամյա երիտասարդը սոցիալական ցանցերում արված հրապարակումների համար ստացել է գրեթե մեկ տասնամյակ ազատազրկում։

Իրավապաշտպան «Мемориал»-ի «Քաղաքական բանտարկյալների աջակցություն» նախագիծը Գևորգ Գրիգորյանի հետապնդումը դասակարգում է որպես քաղաքական շարժառիթների նշաններ ունեցող հետապնդում։ Միաժամանակ նախագիծը հատուկ նշում է, որ նման գնահատականը իր դիրքորոշումն է և չի նշանակում տվյալ անձի կամ նրա ներկայացուցիչների կողմից այդ գնահատականի ընդունում։

Նիդերլանդական օրագիրը հետևելու է գործի հետագա զարգացումներին։

Աղբյուրներ՝ «Медиазона», «ОВД-Инфо», «Настоящее время», «СОВА», «Мемориал»։

Wednesday, 18 November 2026

Ինչպե՞ս ծնվեց Նոյյան տապան կառուցելու գաղափարը

Յոհան Հայուբերսը ծնվել է 1958 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Նիդերլանդների Բրուք օպ Լանգեդայք քաղաքում։ Նա մասնագիտությամբ հյուսն և շինարար էր։ Սակայն Նոյյան տապանը կառուցելու գաղափարը նրա մոտ ծնվել է ոչ թե որպես սովորական շինարարական նախագիծ, այլ՝ երազից։

1992 թվականին Հայուբերսը պատմում է, որ երազում տեսել էր, թե ինչպես է ջուրը ծածկում Նիդերլանդները։ Հաջորդ առավոտ նա այդ մասին պատմել է կնոջը, իսկ հետո պարզվել է, որ նրա ազգականներից մեկն էլ նույն գիշեր նմանատիպ երազ է տեսել։ Հայուբերսը դա ընկալել է որպես նշան։ 

Որոշ ժամանակ անց նա գրախանութում հանդիպել է Նոյյան տապանի մասին Ռայն Պորտֆլիտի պատկերազարդ գրքին։ Տապանի պատկերները նրան վերջնականապես համոզել են, որ պետք է իրականում կառուցի այն։

Սակայն գաղափարից մինչև իրական նավ ճանապարհը երկար էր։ Տասներեք տարի նա ուսումնասիրել է Աստվածաշնչյան պատմությունը, մտածել տեխնիկական լուծումների մասին և սպասել այն պահին, երբ կարող էր իր նախագիծը կյանքի կոչել։ 

2005 թվական․ առաջին տապանի կառուցումը

2005 թվականին Շագենում սկսվեց առաջին տապանի շինարարությունը։ Հայուբերսն այն նախագծել էր այնպես, որ նավը կարողանար իրականում շարժվել Նիդերլանդների ներքին ջրային ճանապարհներով։

Դրա համար այն չէր կարող ունենալ Աստվածաշնչյան տապանի ենթադրյալ չափերը։ Առաջին տարբերակը մոտավորապես 70 մետր երկարություն, 9,5 մետր լայնություն և 13 մետր բարձրություն ուներ։ Բարձրությունը նույնպես հաշվարկված էր Նիդերլանդների կամուրջների և ջրային ուղիների պայմաններին համապատասխան։ arkvannoach.com

Հայուբերսը պատմել է, որ շինարարության համար նույնիսկ հին ժապավենային սղոց էր գտել, որը նախկինում անօգտագործված վիճակում էր։ Նա անձամբ մշակել է հսկայական քանակությամբ փայտանյութ։ Ժամանակակից աղբյուրներում նշվում է, որ առաջին տապանի կառուցման ընթացքում նա աշխատել է մոտ 16 ամիս, մինչև նավը 2007 թվականի ապրիլի 29-ին պաշտոնապես ջուր իջեցվեց Շագենում։ 

Այդ պահից Հայուբերսի երազանքը արդեն ոչ թե պարզապես փայտից կառուցված նավ էր, այլ՝ շարժվող թանգարան։

Տապանը սկսում է ճանապարհորդել Նիդերլանդներով

2007 թվականի ամռանը տապանը սկսեց իր առաջին մեծ ճանապարհորդությունը։

Շագենից այն տեղափոխվեց դեպի Ռոտտերդամ՝ քարշակների օգնությամբ։ Ճանապարհը անցնում էր Նիդերլանդների ջրանցքներով՝ Ամստերդամի և Գաուդայի ուղղությամբ։ 70-մետրանոց նավը պարզապես ջրում տեղափոխելը հեշտ գործ չէր։ NH Nieuws

2007 թվականի օգոստոսի վերջին այն հասավ Ռոտտերդամ և կանգ առավ Kop van Zuid-ի Spoorweghaven-ում։ Այստեղ այն դարձավ քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկը։ Ընդամենը մի քանի շաբաթվա ընթացքում տապան այցելեց շուրջ 53 հազար մարդ։ 

Այնուհետև տապանը շարունակեց իր ճանապարհը Նիդերլանդների տարբեր քաղաքներով։ Ըստ տապանի ներկայիս պաշտոնական պատմության՝ այն ունեցել է ավելի քան 20 կանգառ, այդ թվում՝ Ռոտտերդամ, Արնհեմ, Տեքսել և Սնեկ։ arkvannoach.com

Իսկ ի՞նչ կար տապանի ներսում

Հայուբերսի նպատակը պարզապես հսկայական փայտե նավ կառուցելը չէր։ Նա ցանկանում էր, որ այցելուն մտնի Նոյյան տապանի պատմության մեջ։

Ներսում ստեղծվեցին աստվածաշնչյան պատմությունը ներկայացնող ցուցադրություններ, կենդանիների կրկնօրինակներ, տեսարաններ և տեղեկատվական բաժիններ։ Առաջին տապանում նույնիսկ կենդանի կենդանիներ էին պահվում՝ գառներ, այծեր և հավեր։ 

Այսպիսով, այցելուն նավի մեջ պարզապես չի տեսնում փայտե կառուցվածք։ Նա քայլում է այն տարածքներով, որոնք ստեղծվել են՝ պատկերացնելու համար, թե ինչպիսին կարող էր լինել Նոյի տապանը։

Բայց Հայուբերսը դրանով չսահմանափակվեց

Առաջին՝ 70-մետրանոց տապանը նրա համար միայն սկիզբն էր։

Այցելուների մեծ հետաքրքրությունից ստացված եկամուտը նա նախատեսում էր օգտագործել շատ ավելի մեծ՝ Աստվածաշնչյան չափերին մոտ տապան կառուցելու համար։ Այդ գաղափարը հետագայում իրականացվեց Դորդրեխտում։

Երկրորդ տապանը արդեն առաջինի կրկնությունը չէր։ Այն մոտ 135 մետր երկարություն, 30 մետր լայնություն և 23 մետր բարձրություն ունեցող հսկայական կառույց էր։ Դրա կառուցման մեջ օգտագործվել է շուրջ 12 հազար ծառի փայտանյութ, իսկ նավը կառուցվել է մետաղական պոնտոնների վրա՝ տեխնիկական և անվտանգության նկատառումներով։ 

Դորդրեխտի տապանը 2012 թվականին պաշտոնական թույլտվություն ստացավ այցելուներ ընդունելու համար և դարձավ մեծածավալ այցելության վայր՝ ցուցասրահներով, կինոդահլիճով, բացօթյա թատրոնով և ռեստորանով։ 

2016 թվականին այն Դորդրեխտից տեղափոխվեց այլ վայր, քանի որ քաղաքում սկսվել էին տարածքի վերակառուցման աշխատանքներ։ Հայուբերսը երկար ժամանակ նույնիսկ մտածում էր այն Բրազիլիա տեղափոխելու մասին։

Յոհան Հայուբերսը՝ հյուսնից մինչև «Նոյի ժամանակակից նավաշինարար»

Հայուբերսի պատմության ամենահետաքրքիր կողմն այն է, որ նա մեծ շինարարական ընկերություն կամ պետական նախագիծ ունեցող ինժեներ չէր։ Նա հյուսն ու շինարար էր, որը իր հավատից ու երազից ստեղծեց մի նախագիծ, որն ի վերջո վերածվեց միջազգային հետաքրքրություն առաջացնող թանգարանային նավի։

Նրա համար տապանը երբեք պարզապես ճարտարապետական պատճեն չի եղել։ Նա այն դիտել է որպես միջոց՝ մարդկանց Աստվածաշնչյան պատմությանը մոտեցնելու և հավատքի մասին խոսելու համար։ Իր իսկ նկարագրությամբ՝ դա մի նախագիծ էր, որի միջոցով ցանկանում էր մարդկանց հիշեցնել Նոյի պատմությունը, փրկության և Աստծո սիրո մասին։ arkvannoach.com

Եվ այստեղ կա մի հետաքրքիր հակասություն․ Նոյյան տապանը, որը հազարամյակների պատմություն ունեցող աստվածաշնչյան խորհրդանիշ է, ստեղծվել է ժամանակակից Նիդերլանդներում՝ հոլանդացի հյուսնի ձեռքերով և Նիդերլանդների ջրանցքների համար նախատեսված չափերով։

Նոյյան տապանի կենդանիները․ ինչո՞ւ են իրական կենդանիների փոխարեն այստեղ հիմնականում կրկնօրինակներ

Նոյյան տապան մտնելիս առաջիններից մեկը, որ գրավում է այցելուների ուշադրությունը, կենդանիներն են։

Բայց այստեղ մի փոքր անսպասելի տեսարան է․ փղեր, ընձուղտներ, առյուծներ, զեբրեր, տարբեր թռչուններ և այլ կենդանիներ կան, սակայն դրանց մեծ մասը կենդանի չէ։ Դրանք իրական կենդանիների չափերով պատրաստված կրկնօրինակներ են։

Ինչո՞ւ։

Պատասխանը կապված է հենց տապանի ստեղծող՝ հոլանդացի հյուսն Յոհան Հայուբերսի սկզբնական մտահղացման հետ։

Սկզբում կենդանիները իրական էին

Հայուբերսի առաջին՝ 70-մետրանոց տապանը կառուցվել էր ոչ միայն որպես թանգարան, այլև որպես Նոյյան տապանի պատմությունը հնարավորինս կենդանի ներկայացնելու փորձ։

2007 թվականին Շագենում ջուր իջեցված առաջին տապանում իսկապես պահվում էին կենդանի կենդանիներ։ Այցելուները կարող էին տեսնել գառներ, այծեր, հավեր և այլ կենդանիներ։

Այսինքն՝ գաղափարը սկզբում ավելի մոտ էր փոքրիկ կենդանաբանական այգու, քան սովորական թանգարանի։

Սակայն կենդանի կենդանիներին նման հսկայական նավի մեջ պահելը բազմաթիվ գործնական և բարոյական խնդիրներ էր առաջացնում։

Ինչպե՞ս կարելի էր հազարավոր կենդանիներ պահել տապանում

Այստեղ առաջանում է հիմնական խնդիրը։

Եթե տապանը նախատեսված է մարդկանց համար այցելության վայր լինելու, կենդանիների պահպանումը նշանակում է մշտական խնամք՝

  • կերակրում,
    ջրամատակարարում,
    մաքրություն,
    անասնաբուժական վերահսկողություն,
    ջերմաստիճանի և օդափոխության ապահովում,
    կենդանիների անվտանգության պահպանում։

Եվ ամենակարևորը՝ կենդանիների բարեկեցությունը։

Այդ պատճառով հետագա մեծ տապանի նախագծում Հայուբերսը գնաց այլ ճանապարհով։

Կենդանիների փոխարեն՝ իրական չափերի կրկնօրինակներ

Դորդրեխտում կառուցված հսկայական երկրորդ տապանը և դրա ցուցադրական տարածքները արդեն հիմնականում օգտագործում էին կենդանիների բնական չափերին մոտ պատրաստված մոդելներ։

Դրանք թույլ էին տալիս այցելուներին պատկերացնել, թե ինչպիսի կենդանիներ կարող էին գտնվել Նոյի տապանում՝ առանց իրական կենդանիներին փակ տարածքում պահելու անհրաժեշտության։

Այս մոտեցումն ուներ նաև մեկ այլ առավելություն։

Կրկնօրինակը կարելի էր կանգնեցնել հենց այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ էր ցուցադրության համար։ Փիղը կարող էր լինել իր «տեղում», ընձուղտը՝ բարձրացված հատվածում, իսկ առյուծը՝ առանձին վանդակի նմանվող տարածքում։

Այսպիսով, ամբողջ նավը վերածվում էր աստվածաշնչյան պատմության եռաչափ բեմադրության։

Բայց արդյո՞ք այս կենդանիները հենց Նոյի տապանի կենդանիներն են

Ո՛չ։ Այստեղ կարևոր է տարբերակել պատմությունը և դրա թանգարանային ներկայացումը։

Գիտականորեն մենք չունենք ապացույց, որ այս կոնկրետ կենդանիները երբևէ գտնվել են Նոյյան տապանում։

Կրկնօրինակները ստեղծված են ոչ թե որպես հնագիտական գտածոներ, այլ որպես տեսողական մեկնաբանություն՝ այցելուներին օգնելու համար պատկերացնել աստվածաշնչյան պատմությունը։

Այսինքն՝ երբ այցելուն կանգնում է հսկայական փղի կամ ընձուղտի կողքին, նա տեսնում է ոչ թե «գտածո», այլ այն հարցի գեղարվեստական պատասխանը, թե՝ ինչպե՞ս կարող էր Նոյյան տապանում կենդանիների աշխարհը երևալ։

Իսկ ո՞ր կենդանիներն էին իրականում տապանում

Աստվածաշնչյան «Ծննդոցը» կենդանիների ամբողջական ցանկ չի տալիս։

Այն խոսում է կենդանիների մասին «իրենց տեսակների համաձայն» և առանձնացնում է մաքուր և անմաքուր կենդանիները։ Հետևաբար ժամանակակից կենսաբանական դասակարգմամբ կազմել կենդանիների ճշգրիտ ցուցակ՝ միայն աստվածաշնչյան տեքստի հիման վրա, հնարավոր չէ։

Սա նաև այն պատճառներից է, որ Հայուբերսի տապանում կարելի է տեսնել շատ տարբեր կենդանիների։

Նպատակը ոչ թե կենդանաբանական կատալոգ ստեղծելն է, այլ Նոյի պատմության պատկերավոր աշխարհը վերականգնելը։

Իսկ կենդանիների կրկնօրինակները որքանո՞վ են իրական

Դրանց արժեքը հենց այն է, որ դրանք պատրաստված են իրական կենդանիների չափերն ու արտաքին տեսքը հնարավորինս պատկերավոր ներկայացնելու համար։

Այցելուն կարող է առաջին անգամ իր աչքով համեմատել մարդու հասակը փղի, ընձուղտի կամ այլ խոշոր կենդանու հետ։

Եվ այդ պահին պատմությունը դառնում է շատ ավելի շոշափելի։

Գրքում կարդալ «փիղ» բառը մի բան է, իսկ հսկայական փղի կողքին կանգնելը՝ լրիվ ուրիշ փորձառություն։

Մի նավ՝ երկու տարբեր աշխարհ

Հայուբերսի առաջին տապանի պատմությունն ու հետագա մեծ տապանի ցուցադրությունը մի հետաքրքիր ճանապարհ են ցույց տալիս։

Առաջին փուլում՝ կենդանի կենդանիներ։
Հետագայում՝ կենդանիների կրկնօրինակներ։

Այս փոփոխությունը տապանը դարձրեց ավելի շատ թանգարանային և կրթական տարածք։

Այժմ այցելուն այստեղ կենդանիներին չի դիտում որպես կենդանաբանական այգու բնակիչների, այլ որպես Նոյյան պատմության «մասնակիցների»։

Եվ այդ պատճառով, երբ հաջորդ անգամ տապանի ներսում տեսնենք հսկայական փղին, ընձուղտին կամ առյուծին, պետք է հիշենք․ նրանք այստեղ ոչ թե պարզապես զարդարանք են։

Նրանք պատմելու միջոց են։

Միջոց՝ ժամանակակից մարդուն պատկերացնելու մի պատմություն, որը հազարամյակներ շարունակ փոխանցվել է սերնդեսերունդ։

Եվ հենց այդտեղ է Նիդերլանդներում կառուցված «Նոյյան տապանի» ամենահետաքրքիր առանձնահատկություններից մեկը․ աստվածաշնչյան հին պատմությունը ներկայացվում է ժամանակակից թանգարանային լեզվով՝ փայտի, նավի, կենդանիների կրկնօրինակների և մարդու երևակայության միջոցով։

Այսօր Ռոտտերդամի հարավային կողմում գտնվող տապանը հենց այդ առաջին՝ 70-մետրանոց նավի պատմության շարունակությունն է։ Այն ներկայացվում է որպես պատմական-աստվածաշնչյան թեմայով «story ship»՝ այցելուներին թույլ տալով ոչ միայն լսել Նոյի մասին, այլև ֆիզիկապես մտնել տապանի ներսը։

Անահիտ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ
Նիդերլանդական օրագիր

Ինչո՞ւ է Թրամփը լոյալ Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նկատմամբ. ի՞նչ են բացահայտում Deutsche Bank-ի փաստաթղթերը

 ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ

Deutsche Bank-ի 15 միլիոն փաստաթղթերի արտահոսքի հիման վրա իրականացված միջազգային հետաքննությունը նոր հարցեր է առաջադրում Դոնալդ Թրամփի բիզնեսների՝ ադրբեջանական և ռուսական փողերի լվացման ցանցերի հետ ունեցած ֆինանսական կապերի վերաբերյալ։

Դոնալդ Թրամփի քաղաքական կարիերայի և Ռուսաստանի հետ նրա հնարավոր կապերի շուրջ տարիներ շարունակ բազմաթիվ հետաքննություններ են իրականացվել։ Սակայն այժմ հրապարակված Deutsche Bank-ի ներքին փաստաթղթերը ուշադրությունը տեղափոխում են մեկ այլ՝ ոչ պակաս ուշագրավ ուղղությամբ՝ Թրամփին պատկանող ընկերությունների և «Ադրբեջանական լանդրոմատ» կոչվող ֆինանսական ցանցի միջև հայտնաբերված դրամական փոխանցումների վրա։

2026 թ. նոյեմբերի 17-ին հրապարակված միջազգային հետաքննությունը՝ Inside Deutsche Bank, իրականացվել է ավելի քան 200 լրագրողների մասնակցությամբ՝ աշխարհի ավելի քան 50 լրատվամիջոցներից։ Հետաքննության հիմքում Deutsche Bank-ից ստացված ավելի քան 15 միլիոն ներքին փաստաթղթեր են՝ ներառյալ բանկային հաղորդագրություններ, կասկածելի գործարքների վերաբերյալ հաշվետվություններ և ներքին ուսումնասիրություններ։

Թրամփի ընկերությունների հետքը հասնում է Բաքու

Փաստաթղթերում առանձնահատուկ ուշադրության են արժանանում Թրամփի հետ կապված երկու ընկերություններ՝ DT Marks Baku LLC և THC Baku Services LLC։

Երկու ընկերություններն էլ կապված էին Բաքվում նախատեսված Trump International Hotel & Tower նախագծի հետ։ Նախագիծը սկսվել էր 2012-ին, սակայն հյուրանոցն այդպես էլ չբացվեց, իսկ Թրամփի կազմակերպությունը 2016-ի վերջին դուրս եկավ համաձայնագրից։

Թրամփը հրապարակային ֆինանսական փաստաթղթերում հայտնել էր, որ Բաքվի նախագծի կառավարման համար 2015-ին ստացել է մոտ 2,5 մլն դոլար, իսկ 2016-ին՝ ևս ավելի քան 300 հազար դոլար։

Բայց Deutsche Bank-ի փաստաթղթերը ուշադրությունը դարձնում են ոչ թե այդ խոշոր վճարներին, այլ առանձին ֆինանսական փոխանցումների աղբյուրներին։

141 հազար դոլարի փոխանցումը

2015 թվականի ապրիլի 28-ին բրիտանական Faberlex ընկերությունից Թրամփի THC Baku Services-ին փոխանցվել է 141 261,82 դոլար։

Միջազգային հետաքննության հեղինակները հայտնաբերել են, որ նույն գումարը Deutsche Bank-ի ներքին փաստաթղթերում հետագայում նշվել է որպես կասկածելի գործարք։

Այստեղ առաջանում է հիմնական հարցը՝ ո՞վ էր Faberlex-ը և որտեղի՞ց էր գալիս այդ գումարը։

Faberlex-ը հետագայում հայտնվել է «Ադրբեջանական լանդրոմատի» վերաբերյալ միջազգային հետաքննությունների կենտրոնում։ Այդ ընկերությունը, ըստ հետաքննողների, օգտագործվել է այնպիսի ֆինանսական ցանցում, որի միջոցով անցել են ադրբեջանական ծագում ունեցող մեծածավալ գումարներ։

Ավելին՝ Faberlex-ի միջոցով անցած գումարների մի մասը կապված էր եվրոպացի քաղաքական գործիչների նկատմամբ կոռուպցիոն վճարումների գործերի հետ։

Ի՞նչ է «Ադրբեջանական լանդրոմատը»

«Ադրբեջանական լանդրոմատ» անվանումը վերաբերում է բազմաշերտ ֆինանսական ցանցին, որը միջազգային հետաքննողները բացահայտել էին դեռևս տարիներ առաջ։

Այն գործել է բազմաթիվ բրիտանական և այլ իրավասություններում գրանցված ընկերությունների, բանկային հաշիվների և միջնորդական կառույցների միջոցով։ Այդ ընկերություններից մի քանիսը արտաքինից սովորական բիզնեսներ էին թվում, սակայն դրանց հաշիվներով անցել են հսկայական գումարներ։

Այս ցանցի ամենաքաղաքականապես զգայուն կողմն այն էր, որ դրա միջոցով գումարներ էին հասնում նաև եվրոպացի քաղաքական գործիչների, որոնք հանդես էին գալիս Ադրբեջանի շահերի օգտին։

Օրինակ՝ իտալական դատախազների հետաքննությամբ Faberlex-ը կապվել էր ՊԱՍԵ-ի նախկին պատգամավոր Լուկա Վոլոնտեի կաշառքի գործի հետ։ Վոլոնտեն 2021 թվականին Իտալիայում դատապարտվել էր չորս տարվա ազատազրկման՝ ադրբեջանցի քաղաքական գործիչներից կաշառք ստանալու համար։

Նույն ֆինանսական միջավայրի միջոցով գումարներ էին հասել նաև Գերմանիայի նախկին պատգամավոր և ՊԱՍԵ-ի նախկին անդամ Էդուարդ Լինտներին։ 2025-ին նա Գերմանիայում դատապարտվել էր Ադրբեջանի շահերի լոբբինգի հետ կապված կաշառք ստանալու գործով։

Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է, քանի որ ցույց է տալիս, որ «լանդրոմատի» պատմությունը միայն բանկային խարդախության մասին չէր․ այն կապված էր նաև քաղաքական ազդեցության գնման մեխանիզմների հետ։

Ադրբեջանական և ռուսական ֆինանսական ուղիների հատումը

Deutsche Bank-ի փաստաթղթերում հայտնաբերվել է նաև 2018 թվականի կասկածելի գործարք, որը կապվում էր Թրամփի THC Baku Services-ի և ռուսական լանդրոմատի հետ կապված ընկերության միջև։

Ընդհանուր առմամբ, բանկի ներքին փաստաթղթերում մինչև 2020 թվականը Թրամփի ընկերությունների հետ կապված կասկածելի գործարքների ծավալը գնահատվել է ավելի քան 3 միլիոն դոլար։ Այդ գործարքների մեջ եղել են ընկերություններ, որոնք կապված են եղել ադրբեջանական և ռուսական փողերի լվացման սխեմաների հետ։

Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է կարևոր տարբերակում անել.

Այս տվյալները ինքնին չեն ապացուցում, որ Դոնալդ Թրամփը անձամբ մասնակցել է փողերի լվացմանը կամ կաշառքների կազմակերպմանը։

Խոսքը նրա ընկերությունների հաշիվներին հասած գումարների մասին է, որոնց աղբյուրները, ըստ հետաքննության, կապվում էին կասկածելի ֆինանսական ցանցերի հետ։

Իսկ ի՞նչ գիտեր Deutsche Bank-ը

Հետաքննության ամենաուշագրավ կողմերից մեկը հենց բանկի ներքին արձագանքն է։

2014 թվականին Deutsche Bank-ն արդեն ԱՄՆ իշխանություններին կասկածելի գործունեության վերաբերյալ հաղորդում էր ներկայացրել DT Marks Baku ընկերության հետ կապված գործարքների մասին։

Բանկի փաստաթղթերում նշվել էր, որ գործարքների առևտրային նպատակը հնարավոր չէր հաստատել, ինչպես նաև հնարավոր չէր հստակեցնել գումար ուղարկողների և ստացողների միջև հարաբերությունները։

Հետագայում Deutsche Bank-ը Թրամփին և նրա շրջապատին դասակարգել էր որպես հատուկ վերահսկվող կամ «protected/covered clients» հաճախորդներ։

2019-ին բանկի ներքին փաստաթղթերից մեկում նշվում էր, որ իրեն հայտնի չեն Թրամփի և Ռուսաստանի միջև կապեր։ Սակայն հետագա փաստաթղթերը ցույց են տվել, որ բանկն արդեն ուներ տեղեկություններ Թրամփի ընկերությունների և ռուսական ու ադրբեջանական լանդրոմատների հետ կապված ֆինանսական գործարքների մասին։

Կոնգրեսի հարցումը

2019 թվականին ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի համապատասխան հանձնաժողովը Deutsche Bank-ից պահանջել էր Թրամփի ֆինանսական կապերի վերաբերյալ տեղեկություններ։

Պահանջի շրջանակում հիշատակվում էին նաև «ռուսական լանդրոմատը», «ադրբեջանական լանդրոմատը» և Danske Bank-ի էստոնական մասնաճյուղը։

Deutsche Bank-ի ներքին նամակագրությունը ցույց է տալիս, որ բանկում քննարկում էին, թե ինչ ծավալի տեղեկատվություն պետք է տրամադրել Կոնգրեսին։ Հարցման գործողության ժամկետը ավարտվել է 2023 թվականի հունվարին և չի երկարաձգվել։

Ի՞նչ է սա նշանակում

Deutsche Bank-ի արտահոսքը չի ներկայացնում Թրամփին որպես «Ադրբեջանական լանդրոմատի» կազմակերպիչ կամ դրա մասնակից։ Սակայն այն բացահայտում է ֆինանսական կապերի մի շղթա, որը նախկինում ամբողջությամբ տեսանելի չէր։

Մի կողմում՝ Դոնալդ Թրամփի ընկերություններն են և Բաքվում չիրականացված բարձրակարգ հյուրանոցային նախագիծը։

Մյուս կողմում՝ Faberlex-ի նման ընկերություններն են, որոնք հայտնվել են «Ադրբեջանական լանդրոմատի» հետաքննություններում։

Եվ այդ երկու աշխարհների միջև հայտնվում է 141 261,82 դոլարի կոնկրետ փոխանցումը, ինչպես նաև հետագա այլ կասկածելի գործարքներ։

Հենց սա է հետաքննության գլխավոր նշանակությունը․ այն ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող էին բիզնեսը, օֆշորային ընկերությունները, բանկային գաղտնիությունը, փողերի լվացման ցանցերն ու քաղաքական ազդեցությունը հայտնվել նույն ֆինանսական համակարգում։

Ու այստեղ արդեն հարցը միայն Դոնալդ Թրամփի մասին չէ։

Հարցն այն է, թե որքանով կարող էր միջազգային ֆինանսական համակարգը տարիներ շարունակ ապահովել այնպիսի միջավայր, որտեղ կոռուպցիոն կամ անհայտ ծագման գումարները կարող էին հասնել արևմտյան երկրների քաղաքական և տնտեսական կենտրոններ։

Փաստերի աղբյուր

Նյութը Նիդ.օրագրի կողմից պատրաստվել է 2026 թվականի նոյեմբերի 17-ին հրապարակված Inside Deutsche Bank միջազգային հետաքննության տվյալների հիման վրա, որին մասնակցել են ավելի քան 200 լրագրողներ աշխարհի ավելի քան 50 լրատվամիջոցներից։ Հետաքննության նյութերը հիմնված են Deutsche Bank-ի ավելի քան 15 միլիոն ներքին փաստաթղթերի վրա։

Մի բանանային պատմություն

 

(Երգիծական)

Ես սովորական բանան էի։

Իմ ամենամեծ երազանքն էր՝ հասունանալ արևի տակ, հետո հայտնվել մրգամանի մեջ և դառնալ որևէ մեկի նախաճաշը։ Քաղաքականությամբ չէի զբաղվում, դիվանագիտությունից ոչինչ չէի հասկանում, ոչ մի կուսակցության անդամ չէի։ Ի՞նչ գործ ունեի ես միջազգային հարաբերությունների հետ։

Բայց կյանքը, ինչպես ասում են, երբեմն ինքն է քեզ համար որոշում  կայացնում՝ առանց քո համաձայնությունը հարցնելու։

Ամեն ինչ սկսվեց Անթալիայից, երբ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հյուրանոցից իրերը հավաքելիս ինձ տեղավորեց կոստյումի ծոցագրպանը՝ ասելով, թե ճանապարհին պետք կգամ։ Ես դեռ չէի հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Կարծում էի՝ օդանավակայանի խորտիկ եմ։ Հետո՝ Դուբլին։ Ինձ հանեց ծոցագրպանից, հետո նորից տեղավորեց այնտեղ։ Ես նույնիսկ կասկածեցի, որ դիվանագիտական պատվիրակության անդամ եմ և նույնիսկ համեստորեն ուզում էի բղավել.

«Տղե՛րք, մի քիչ հանգիստ։ Ես ընդամենը բանան եմ»։

Բայց արդեն ուշ էր։ Իմ ճանապարհորդության մասին սկսեցին գրել։ Անթալիա։ Դուբլին։ Բանան։ Երբ վերադարձանք Հայաստան, ես մտածեցի՝ վերջապես տուն։ Հիմա ինձ կդնեն մրգամանի մեջ, և ես կկարողանամ հանգիստ ապրել իմ կարճ, բայց քաղցր մրգային կյանքը։

Բայց ինձ սպասում էր նոր անակնկալ՝ հայտնվեցի սեյֆում։ Այո՛, այո՛, ինձ դրեցին սեյֆում։ Սկզբում նույնիսկ վիրավորվեցի։ «Ի՞նչ է կատարվում։ Ես, թեև դեղին եմ, բայց ոսկի չեմ։ Փաստաթո՞ւղթ եմ։ Պետական գաղտնի՞ք եմ»։ Հետո մտածեցի՝ գուցե նույնիսկ լավ է։ Սեյֆում մութ ու հանգիստ էր։ Բայց շուտով հասկացա, որ սխալվում էի։

Դրսում մարդիկ արդեն քննարկում էին ինձ։ Ոմանք փորձում էին հասկանալ, թե ինչ կարող եմ տեսած լինել ծոցագրպանում, մյուսները՝ ինչու եմ հայտնվել սեյֆում և որն է եղել իմ նպատակը, երրորդները՝ ինչու եմ այնտեղից մի քիչ սևացած դուրս եկել։ Ես լսում էի այդ ամենը և մտածում.

«Մի՞թե աշխարհում ուրիշ բան չկա, որի մասին կարելի է խոսել»։

Ես նույնիսկ սկսեցի վախենալ։ Հանկարծ մտածեցի՝ գուցե ինձ առաջադրեն ընտրություններում։ Ի վերջո, ես արդեն ճանաչված էի, միջազգային փորձ ունեի և նույնիսկ սեյֆում էի պահվել։ Ընդդիմադիրների քննարկումներում իմ անունը սկսեց ավելի հաճախ հայտնվել։ Ուզում էի բացատրել՝ ես ոչ իշխանություն եմ, ոչ ընդդիմություն, ես պարզապես մի բանան եմ։ Բայց ինձ ո՞վ էր լսում, երբ իմ մասին անվերջ խոսում էին։

Եվ նորից՝ ճանապարհ։ Այս անգամ՝ Ֆրանկոֆոնիայի համաժողով։ Սկզբում՝ Դելի։ Հետո՝ Կամբոջայի մայրաքաղաք Պնոմպեն։ Ես արդեն քարտեզ էի պահանջում։

— Ո՞ւր ենք գնում,— հարցրի։

— Պնոմպեն։

— Երկի՞րը։

— Կամբոջա։

Ես մի պահ լռեցի։ Այդքան ճանապարհորդությունից հետո ինձ ոչ թե բանան էի պատկերացնում, այլ կեղևով աշխարհագրության դասագիրք՝ մրգային միջուկով։

Պնոմպենում ինձ նորից նկատեցին։ Նորից սկսեցին խոսել։ Նորից գրեցին։ Ես ֆրանսերեն չգիտեի, բայց արդեն հասկանում էի միջազգային լեզուն։ Դա տեսախցիկների լեզուն էր։ Այդ լեզվով ամենակարճ արտահայտությունը «բանան» էր։

Այստեղ հիշեցի իմ հայտնի գործընկերոջը։ Իտալացի նկարիչ Մաուրիցիո Կատելանը մի անգամ սովորական բանանը կպչուն ժապավենով ամրացրել էր պատին և անվանել «Comedian»՝ «Կատակերգու»։ 2024 թվականին այդ գործը Sotheby’s-ի աճուրդում վաճառվեց 6,2 միլիոն դոլարով՝ ներառյալ վճարները։ Նա պատից չէր էլ իջել, իսկ ես արդեն Անթալիա, Դուբլին, Երևան, սեյֆ, Դելի ու Պնոմպեն էի տեսել։ Եվ ոչ ոք ինձ միլիոն դոլար չէր առաջարկել։

Մի պահ մտածեցի՝ գուցե պետք է պահանջեմ կպչուն ժապավեն և պատի մի ազատ անկյունում ծվարել։ Բայց հետո հասկացա՝ ինձ արդեն պատին չէին կպցնի. իմ տեղը քաղաքականացված ծոցագրպանն էր։

Եվ այստեղ ես դարձա քաղաքականության աղմկոտ թեման։ Սկզբում մարդիկ պարզապես ծիծաղեցին։ Հետո սկսեցին քննարկել։ Հետո վերլուծել։ Հետո մեկնաբանել։ Հետո արդեն իմ մասին սկսեցին քաղաքական եզրակացություններ անել։ Հայաստանի քաղաքական դաշտում ես պաշտոնապես հայտնվեցի օրակարգում։ Մի պահ նույնիսկ տպավորություն ստեղծվեց, թե քաղաքական ընդդիմության մի մասը գտել է իր վաղուց կորցրած ամենակարևոր ու լուրջ թեման՝ ոչ տնտեսություն, ոչ սոցիալական խնդիրներ, ոչ արտաքին քաղաքականություն, ոչ անվտանգություն։ Ես՝ բանանս, ամենակարևորն էի և, բնականաբար, հուզվեցի։

— Այսքան տարի քաղաքականություն քննարկեք, և վերջում հասնեք ի՞նձ։

Բայց ինձ համար ամեն ինչ այդքան էլ ծիծաղելի չէր։ Ինձ սկսեցին դիտարկել որպես խորհրդանիշ։ Մեկը կապեց Թուրքիայի հետ։ Մյուսը՝ տեսավ քաղաքական ենթատեքստ։ Երրորդը՝ հավատարմության նշան։ Չորրորդը՝ ինչ-որ նոր աշխարհաքաղաքական ուղղության խորհրդանիշ։ Ես լսում էի ու ավելի ու ավելի էի զարմանում։

— Ես Թուրքիայում աճե՞լ եմ։ Ո՛չ։ Էրդողանի՞ բանանն եմ։ Ո՛չ։ Կիսալուսնին նմա՞ն եմ։ Ո՛չ։ Փաշինյանի՞ կուսակիցն եմ։ Ո՛չ։ Ընդդիմադի՞ր եմ։ Ո՛չ։ Բա ի՞նչ եմ։

Պատասխանը շատ պարզ էր.

— Բանան։

Ժողովուրդը շարունակում էր քննարկել։ Մարդիկ վիճում էին, ծիծաղում, վիրավորվում, մեկնաբանում, քաղաքական նշանակություն փնտրում։ Իսկ ես պարզապես ուզում էի հանգիստ ապրել։ Երազում էի մի սովորական մրգային ափսեի մասին՝ խնձոր, տանձ, նարինջ և ես՝ մեջտեղում՝ վրաները դրված։ Առանց քաղաքական մեկնաբանությունների։ Առանց աշխարհաքաղաքական նշանակության։ Առանց վերլուծաբանների։ Առանց ընդդիմության։ Առանց իշխանության։ Պարզապես տանձին, խնձորին ու այլ մրգերին զարդարող բանան։

Եվ վերջապես եկավ մեծ հանգուցալուծումը։

Մի օր Փաշինյանը հանեց ինձ ծոցագրպանից։ Մտածեցի. «Երևի նոր երկիր»։ Բայց ոչ։ Ինձ պարզապես մաքրեց, ազատեց կեղևից։ Այդ պահին հասկացա, որ իմ Մագելանի ճանապարհորդական միջազգային կարիերան ավարտվում է։ Չեմ լինի ոչ Բուխարեստում, ոչ Սանկտ Պետերբուրգում, ոչ թանգարանում, ոչ Sotheby’s-ի աճուրդում, ոչ էլ Կատելանի նման՝ 6,2 միլիոն դոլարով։ Ամեն ինչ ավարտվեց ամենաբնական, իմ երազած ձևով։

Ինձ կերավ։

Եվ գիտե՞ք ինչ, այդ պահին ես, հավանաբար, առաջին անգամ ամբողջ պատմության ընթացքում հանգիստ շունչ քաշեցի։ Վերջապես հասա այնտեղ, ուր ի սկզբանե պետք է հասնեի։ Ինձ չդարձրին քաղաքական գործիչ։ Չդարձրին ընդդիմադիր։ Չդարձրին իշխանամետ։ Չդարձրին արվեստի գործ։ Չդարձրին աշխարհաքաղաքական խորհրդանիշ։ Ես վերջապես դարձա այն, ինչ միշտ եղել էի՝ բանան։

Իսկ Հայաստանի քաղաքական կյանքում հիմա ինձ մի հարց է տանջում. ի՞նչ թեմայով է ընդդիմությունը զբաղվելու վաղը։ Գուցե խնձորով։ Գուցե տանձով։ Գուցե նարինջով։ Ո՞վ գիտի։

Մի բան այս ընթացքում ինձ՝ բանանիս, պարզ դարձավ. մարդիկ կարող են ամեն ինչից քաղաքականություն սարքել։ Ի տարբերություն մարդկանց՝ իմ վերջնական ընտրությունը՝ մրգային կյանքով ապրելն էր։

Կատելանի բանանը դարձավ արվեստ և վաճառվեց միլիոններով։ Փաշինյանի բանանը դարձավ քաղաքական քննարկման առարկա, անցավ մի քանի երկրներով, հայտնվեց ծոցագրպանում, սեյֆում, տեսախցիկների առաջ և վերջապես հասավ իր ամենաբարձր առաքելությանը՝ վարչապետի ընթրիքին։

Մի բանանի համար աշխարհը տակնուվրա եղավ։ Իսկ ինքը՝ բանանը, վերջում իր ճիշտ հանգրվանը գտավ, մնաց բանանի կեղև, որն անաղմուկ ու հանգիստ գնաց փարվելու մայր հողին։

Եթե մի բանանից կարելի է մի ամբողջ աշխարհագրական, քաղաքական ու մշակութային պատմություն սարքել, ուրեմն մարդկությունը դեռ հումորի կարիքն ունի։

Բանանի պատմությունը լսեց ու անաղմուկ գրի առավ՝ 

Hay Azian
«Նիդերլանդական Օրագիր»

Լուսանկարում` Իտալացի նկարիչ Մաուրիցիո Կատելանի  կպչուն ժապավենով  պատին ամրացված բանանը`  «Comedian»՝ «Կատակերգու» աշխատանքը, որը 2024 թվականին  Sotheby’s-ի աճուրդում վաճառվեց 6,2 միլիոն դոլարով:

Tuesday, 17 November 2026

Քաղաքական տարաձայնությո՞ւն, թե՞ համայնքային պառակտում․ ՀՅԴ Նիդերլանդների հայտարարությանն ի պատասխան

Քաղաքական հայացքների և կուսակցական նախասիրությունների տարբերությունը չպետք է պատճառ դառնա մարդկանց միջև եղած մարդկային լավ հարաբերությունները խզելու, միմյանց պիտակավորելու կամ վիրավորելու։ Քաղաքական տարաձայնությունները չպետք է գերադասվեն մարդկային արժեքներից, ազգային համերաշխությունից ու փոխադարձ հարգանքից։
Նիդ.Օրագիր

ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույցի հայտարարությունը

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ից 8-ը Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնազավթած վարչախումբը Երևանում անցկացրեց այսպես կոչված «համահայկական» մի հավաք, որին մասնակցեցին Սփյուռքի տարբեր շրջաններից անհատներ։ Նիդերլանդներից նույնպես գտնվեցին պատեհապաշտ մարդիկ, որոնք գնացին սատարելու հայրենի Արցախը վաճառքի հանած, 5000 ազգի սերուցք կազմող երիտասարդներին սպանդի տարած, հայրենիքի տարածքները թշնամուն զիջած և զիջող իշխանությանը։ ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույցը ազգային զգացմունքներով տոգորված ողջ նիդերլանդահայության անունից հայտարարում է․

Նմանօրինակ հավաքները միայն ու միայն ուղղված են հայ ժողովրդի պառակտումը խորացնելու և հայրենավաճառ իշխանության ապազգային դիրքերն ամրացնելուն։ Բոլոր նրանք, ովքեր մասնակցել են կեղծիքի և երեսպաշտության այս թատերախաղին, բացառապես հետապնդել են անձնական շահեր և երբեք իրավասու չեն ներկայացնելու նիդերլանդահայության հավաքական կարծիքը։ Ամենազավեշտալին այն է, որ մասնակիցների թվում կան մարդիկ, որոնք տասնամյակներ Հայ դատի հանձնախմբի հետ համագործակցել են Հայոց ցեղասպանության ճանաչման պայքարին և Արցախի իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված աշխատանքներին։ Նույն մարդիկ այսօր ծափահարում են իրենց խեղկատակ առաջնորդի հայտարարություններին, որը «Արցախ» անվան արտաբերումը հանցանք է համարում և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը վերջնականապես հանել է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության օրակարգից։

ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույցը, իր շուրջը համախմբելով ազգի և հայրենիքի ճակատագրով ապրող բոլոր նիդերլանդահայերին, շարունակելու է պայքարել թշնամու կողմից տեղադրված և ամբողջությամբ նրա կարգադրությունները կատարող իշխանազավթ դավաճանների դեմ և հայտարարում է, որ դավաճանական իշխանության հետ ցանկացած համագործակցություն վաղ թե ուշ ստանալու է իր արժանի գնահատականը։

ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույց


«Նիդերլանդական Օրագրի» նկատառումը․ հայրենասիրությունը կուսակցական սեփականություն չէ

ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույցն իրավունք ունի քննադատելու Հայաստանի իշխանություններին, նրանց քաղաքականությունը և Երևանում անցկացված համահայկական գագաթնաժողովի նպատակահարմարությունը։ Քաղաքական տարաձայնություններն ու իշխանությունների գործունեության վերաբերյալ քննադատությունը ժողովրդավարական հասարակության բնական մասն են։ Սակայն քննադատությունը չպետք է վերածվի մարդկանց պիտակավորելու, նրանց մտադրություններն առանց փաստերի վերագրելու և համայնքը բաժանարար գծերով մասնատելու գործիքի։ Այս հայտարարությանը երևի չարձագանքեինք, եթե չլինեին համապատասխան արձագանքները:

«Նիդերլանդական Օրագիրը» անընդունելի է համարում հայտարարության մեջ տեղ գտած վիրավորական, մեղադրական և պառակտիչ բառապաշարը։ Մարդկանց «պատեհապաշտ», «հայրենավաճառ» կամ «դավաճան» որակելը, նրանց մասնակցությունը անձնական շահերով պայմանավորելը՝ առանց որևէ փաստական հիմնավորման, հանրային առողջ բանավեճի ճիշտ ձև չէ։ Իշխանություններին աջակցելը կամ նրանց հետ համագործակցելը կարող է քննադատության առարկա դառնալ, բայց դա ինքնին որևէ մեկին հայրենադավ լինելու դատավճիռ տալու հիմք չէ։

Առավել խնդրահարույց է հայտարարության այն պնդումը, թե ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույցը հանդես է գալիս «ողջ նիդերլանդահայության անունից»։ Ո՞վ և ի՞նչ լիազորությամբ է նրան տվել այդ իրավունքը։ Նիդերլանդահայ համայնքը միասնական քաղաքական մտածողությամբ կազմակերպություն չէ։ Այն բաղկացած է տարբեր հայացքներ, համոզմունքներ և մոտեցումներ ունեցող մարդկանցից, հասարակական կառույցներից ու նախաձեռնություններից։ Որևէ կուսակցական կամ հասարակական կառույց չի կարող իրեն վերապահել բոլորի անունից խոսելու, նրանց հայրենասիրությունը գնահատելու կամ ազգային պատկանելության առումով բարոյական դատավորի դեր ստանձնելու իրավասությունը։

Համահայկական հավաքին մասնակցելը դեռևս չի նշանակում Հայաստանի իշխանությունների բոլոր որոշումներին հավանություն տալ կամ նրանց քաղաքականության աջակիցը դառնալ։ Մարդիկ կարող են մասնակցել նման միջոցառումների՝ իրենց պատկերացումներով առաջնորդվելով, բարձրաձայնել խնդիրներ, ներկայացնել համայնքի շահերը, կապեր հաստատել և քննարկել Հայաստանի ու Սփյուռքի հարաբերություններին վերաբերող հարցեր։ Նրանց անձնական շարժառիթների մասին ընդհանրացումներ անելու համար անհրաժեշտ են փաստեր, ոչ թե ենթադրություններ։

Մի ճշտում՝ նախկին համագործակցության մասին

ՀՅԴ հայտարարության մեջ նշվում է, թե որոշ մասնակիցներ «տասնամյակներ» շարունակ համագործակցել են Հայ դատի հանձնախմբի հետ։ Այս պնդումը ճշգրտման կարիք ունի։

Նիդերլանդներում FAON-ի և ՀՅԴ կառույցի միջև համագործակցություն իսկապես եղել է, ու լավ է, որ եղել է, դա նպաստեց համայնքի համախմբմանը, ցավոք այն կարճ տևեց` ընդամենը մի քանի տարի։ Այդ աշխատանքն իրականացվել է կոորդինացված՝ ընդհանուր ազգային գաղափարների և նպատակների շուրջ, հավասար գործընկերության սկզբունքով, ոչ թե ՀՅԴ-ի ենթակայությամբ կամ նրա կամայական որոշումներով։

Այս տարբերությունը սկզբունքային է։ Համագործակցությունը ենթակայություն չէ։ Ընդհանուր ազգային նպատակի շուրջ համատեղ աշխատանքը որևէ մեկին չի դարձնում մյուսի քաղաքական որոշումների հետևորդը։ Իսկ նախկինում համագործակցած լինելը չի նշանակում, որ մարդիկ պարտավոր են հետագայում անվերապահորեն կիսել տվյալ կառույցի քաղաքական գնահատականներն ու դիրքորոշումները։

Հայ դատի, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման, Արցախի իրավունքների պաշտպանության և ազգային շահերին առնչվող հարցերը չեն կարող լինել ընդամենը մեկ կուսակցության սեփականություն։ Դրանք համազգային խնդիրներ են, որոնց ուղղությամբ կարող են և պետք է աշխատեն տարբեր քաղաքական հայացքներ ունեցող մարդիկ ու կազմակերպություններ։

Խոսքերից բացի՝ ի՞նչ գործ է կատարվել

ՀՅԴ հայտարարությունը մեղադրում է հավաքի մասնակիցներին՝ ազգային խնդիրների նկատմամբ անտարբերության և անձնական շահերով առաջնորդվելու մեջ։ Սակայն նման մեղադրանքների կողքին բնական է նաև մեկ այլ հարց բարձրացնել․ Այս պահին ի՞նչ կոնկրետ աշխատանք է այսօր իրականացվում հենց ՀՅԴ Նիդերլանդների կառույցի կողմից՝ Արցախի իրավունքների պաշտպանության, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման, Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականության և այդ խնդիրները Նիդերլանդների քաղաքական օրակարգում պահելու ուղղությամբ։

Որո՞նք են վերջին տարիների նախաձեռնությունները, ի՞նչ աշխատանք է տարվել Նիդերլանդների խորհրդարանի, արտաքին գործերի նախարարության, քաղաքական շրջանակների և հասարակական կառույցների հետ, ի՞նչ արդյունքներ են արձանագրվել։ Եթե կան այդպիսի աշխատանքներ, հանրությունը, բնականաբար, իրավունք ունի դրանց մասին տեղեկանալու և գնահատելու դրանք։

Այս հարցադրումը որևէ մեկի կատարած աշխատանքը նսեմացնելու նպատակ չունի։ Ընդհակառակը՝ ազգային խնդիրների շուրջ իրականացված յուրաքանչյուր արդյունավետ նախաձեռնություն արժանի է գնահատանքի՝ անկախ նրանից, թե ով է դրա հեղինակը կամ որ կազմակերպության անունից է այն իրականացվել, ինչն էլ մեր լրատվամիջոցն անում է: ՈՒրիշներին մեղադրելուց առաջ սեփական գործունեության մասին խոսելը նույնպես հանրային պատասխանատվության մաս է։

Համայնքի ուժը համագործակցության մեջ է

Չպետք է մոռանալ, որ այսօր Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև ձևավորված բարեկամական ու գործընկերային հարաբերությունները մեկ օրվա կամ մեկ քաղաքական ուժի աշխատանքի արդյունք չեն։ Դրանց զարգացմանը նպաստել են Նիդերլանդներում ապրող հայերի, հասարակական կազմակերպությունների, համայնքային կառույցների, անհատների և տարբեր ոլորտներում գործունեություն ծավալող հայրենակիցների երկարատև ջանքերը։

Մեր գնահատմամբ՝ Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև հարաբերությունների ներկայիս բարձր մակարդակը մեծապես պայմանավորված է նաև նիդերլանդահայերի հետևողական աշխատանքով, հաստատված կապերով, նախաձեռնություններով և երկու երկրների միջև փոխըմբռնման ամրապնդմանն ուղղված ջանքերով։ Այդ աշխատանքը նաև ՀՅԴ կառույցի արդյունք է, բայց քաղաքական ուղղության մենաշնորհը չէ։

Այսօր Հայաստանի և Սփյուռքի, ինչպես նաև Հայաստանի ու Նիդերլանդների միջև հարաբերությունների հետագա զարգացման հիմքը պետք է լինի համայնքի համագործակցությունը, փոխադարձ հարգանքն ու ընդհանուր նպատակների շուրջ համախմբումը, այլ ոչ թե պառակտող, վիրավորական ու մեղադրական սեփական երկրի մասին հայտարարությունների տարածումը։

Մենք պետք է կարողանանք գնահատել միմյանց կատարած աշխատանքը, նույնիսկ երբ քաղաքական հայացքներն ու մոտեցումները տարբեր են։ Համայնքի ուժը ոչ թե բոլորի միատեսակ մտածելակերպն է, այլ տարբեր կարծիքներով հանդերձ՝ ընդհանուր ազգային նպատակների շուրջ համագործակցելու կարողությունը։

Հայաստանի շահերին ծառայելու լավագույն ճանապարհը միմյանց հայրենասիրությունը կասկածի տակ դնելը չէ, այլ մեր ունեցած ներուժը համատեղ գործի վերածելը։ Համագործակցություն՝ պառակտման փոխարեն, գործ՝ մեղադրանքի փոխարեն, համախմբում՝ փոխադարձ անվստահության փոխարեն։

Սա է այն սկզբունքը, որը, մեր համոզմամբ, պետք է առաջնորդի նիդերլանդահայ համայնքի հանրային կյանքը և Հայաստանի հետ նրա հարաբերությունները։

Մեր ազգային մտածողությանն անհարիր պետք է համարել այն երևույթը, երբ կուսակցական դիրքորոշման կամ քաղաքական հայացքների պատճառով խզվում են մարդկային ջերմ ու լավ հարաբերությունները ու սա մեր օրերում մտածելու տեղիք է տալիս:

Saturday, 14 November 2026

Սուրբ Սերվատիոսը՝ Մաաստրիխտից Երևան․ պատմական կապը կարող է ստանալ նոր խորհրդանիշ

  Երևանում նախատեսվում է Սուրբ Սերվատիոսին նվիրված հուշարձանի տեղադրումը:

Նիդերլանդների հովանավոր սրբի հայկական ավանդությունը նոր էջ է բացում Հայաստանի և Նիդերլանդների հարաբերություններում

«Նիդերլանդական Օրագիր»

Հայաստանի և Նիդերլանդների միջև պատմական ու մշակութային կապերն ունեն դարերի խորքը հասնող հետաքրքիր էջեր։ Դրանցից առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Սուրբ Սերվատիոսի (Sint Servatius, Sint Servaas) անունը՝ Մաաստրիխտ քաղաքի հովանավոր սրբի, որի հայկական ծագման մասին ավանդությունը վաղուց դարձել է հայ-նիդերլանդական պատմական երկխոսության կարևոր թեման։

Այս պատմությունը նոր զարգացում է ստանում։ Երևանում նախատեսվում է կանգնեցնել Սուրբ Սերվատիոսին նվիրված հուշարձան։ Նախաձեռնությունը ներկայացված է «MASTERKANS – Maastricht, Stad voor de Pelgrim» («Մաաստրիխտ՝ ուխտավորների քաղաք») հրատարակության 147-րդ էջում՝ «St. SERVATIOS Monument – Memorial in Yerevan, Armenia» խորագրով։

Նախագծի հրապարակումը հատկապես ուշագրավ է այն առումով, որ Մաաստրիխտում պահպանվող սրբի հիշատակը կարող է իր նոր արտահայտությունը գտնել նաև Հայաստանում՝ այն երկրում, որի հետ նրա անունը կապվում է եկեղեցական ավանդությամբ։

Ո՞վ էր Սուրբ Սերվատիոսը

Սուրբ Սերվատիոսը 4-րդ դարի քրիստոնյա հոգևորական էր, որը համարվում է Մաաստրիխտի առաջին եպիսկոպոսը և քաղաքի հովանավորը։ Նա կարևոր տեղ է զբաղեցնում Նիդերլանդների հարավային Լիմբուրգի մարզի քրիստոնեական պատմության մեջ։

Ըստ ավանդության՝ Սերվատիոսը ծնվել է Հայաստանում և 4-րդ դարում քրիստոնեություն է քարոզել ներկայիս Նիդերլանդների ու Բելգիայի տարածքներում։ Նրա մահվան տարեթիվը նշվում է 384 թվականը։ Մաաստրիխտում՝ նրա գերեզմանի վրա, հետագայում կառուցվել է հայտնի Սուրբ Սերվատիոսի բազիլիկը, որտեղ պահպանվում են նաև նրա մասունքները։

Սակայն պատմական ճշգրտության համար անհրաժեշտ է նշել մի կարևոր հանգամանք։ Սերվատիոսի՝ Հայաստանում ծնված լինելու մասին տեղեկությունները պատկանում են միջնադարյան եկեղեցական ավանդությանը։ Նրա հայկական ծագման ամենավաղ հիշատակությունը վերաբերում է 11-րդ դարին և, ըստ ներկայացված պատմագիտական տեղեկությունների, հիմնվում է ավելի հին, այսօր կորած աղբյուրների վրա։ 4-րդ դարի ամենավաղ պատմական վկայությունները հաստատում են նրա եպիսկոպոսական գործունեությունը, սակայն ծննդավայրը միանշանակ չեն հաստատում։

Այս տարբերակումը չի նվազեցնում թեմայի պատմական ու մշակութային նշանակությունը։ Ընդհակառակը՝ այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես է դարերի ընթացքում ձևավորվել Հայաստանի և եվրոպական քրիստոնեական աշխարհի միջև այս յուրահատուկ կապի ընկալումը։

Հայաստանի՝ 301 թվականին քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակած առաջին երկրի պատմական հանգամանքը ևս կարևոր նախապատմություն է այս պատմության համար։ Էջմիածինը՝ հայ քրիստոնեական ինքնության կենտրոնը, այդ ժառանգության կարևոր խորհրդանիշներից է։

Մաաստրիխտում պահպանվող հայկական հետքը

Սուրբ Սերվատիոսի պատմությունը միայն գրքերի ու եկեղեցական ավանդությունների էջերում չէ։ Այն այսօր էլ տեսանելի է Մաաստրիխտի քաղաքային ու հոգևոր կյանքում։

2016 թվականին Մաաստրիխտի հայկական համայնքի նվերով Սուրբ Սերվատիոսի բազիլիկի հարևանությամբ տեղադրվեց հայկական խաչքար։ Այն դարձավ հայ համայնքի երախտագիտության և քաղաքի հետ բարեկամական կապերի ամրապնդման խորհրդանիշ։

Խաչքարի տեղադրումը կարևոր իրադարձություն էր ոչ միայն տեղի հայ համայնքի, այլև Հայաստանի ու Նիդերլանդների մշակութային հարաբերությունների տեսանկյունից։ Հայկական միջնադարյան արվեստի այս յուրահատուկ կոթողը եվրոպական քաղաքի կենտրոնում հիշեցնում է հայ ժողովրդի քրիստոնեական ժառանգության մասին։

Մաաստրիխտի հայկական «Անի» հիմնադրամի և Սուրբ Կարապետ հայկական առաքելական եկեղեցու գործունեության շնորհիվ Սուրբ Սերվատիոսի հիշատակի արարողություններին հայ համայնքի մասնակցությունը դարձել է տարիների ավանդույթ։ Ամեն մայիս հայերը մասնակցում են սրբի պատվին կազմակերպվող հանդիսություններին ու թափորին՝ իրենց ներկայությամբ ընդգծելով երկու ժողովուրդների հոգևոր կապը։

Առանձնահատուկ էր 2025 թվականի հունիսի 14-ը։ Մաաստրիխտում անցկացվող յոթ տարին մեկ կազմակերպվող Heiligdomsvaart ուխտագնացության շրջանակում Սուրբ Սերվատիոսի բազիլիկում մատուցվեց հայկական պատարագ։ Այն գլխավորեցին արքեպիսկոպոս Խաժակ Բարսամյանը և եպիսկոպոս Սերովպե Իսախանյանը, մասնակցեցին հայկական եկեղեցական ու համայնքային կառույցների ներկայացուցիչներ։ Այդ արարողությունը դարձավ հայկական եկեղեցական ավանդույթի ներկայության և արևմտյան քրիստոնեական աշխարհի հետ հոգևոր երկխոսության նշանակալի դրսևորում։

Իսկ 2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մաաստրիխտի Սուրբ Սերվատիոսի բազիլիկի զանգակային կարիլիոնից հնչեց Հայաստանի Հանրապետության օրհներգը՝ ի պատիվ Հայաստանի անկախության 35-ամյակի։ Խաչքարի շրջակայքն էլ զարդարվեց Հայաստանի եռագույնի գույներով։ Սա ևս մեկ խորհրդանշական դրվագ էր, երբ Մաաստրիխտի պատմական հոգևոր կենտրոնը իր ձայնը միացրեց Հայաստանի տոնին։

Նոր նախաձեռնություն․ Սուրբ Սերվատիոսի հուշարձանը Երևանում

«MASTERKANS – Maastricht, Stad voor de Pelgrim» հրատարակության 147-րդ էջում ներկայացված նախագծի համաձայն՝ National Center Development Foundation (NCDF) հիմնադրամը նախաձեռնել է Երևանում Սուրբ Սերվատիոսին նվիրված հուշարձանի ստեղծման և տեղադրման ծրագիր։

Նախագծի հեղինակների մտահղացմամբ՝ հուշարձանը պետք է ընդգծի Հայաստանի և Նիդերլանդների պատմական կապը, վերարժևորի հայկական ժառանգությունը և դառնա եվրոպական միասնության խորհրդանիշ։

Հրապարակված նախագծային տվյալների համաձայն՝  Հուշարձանի չափերը մինչև 2,5 մետր բարձրություն և 2 մետր լայնություն՝ առանց պատվանդանի։ Նյութերը՝ բրոնզե քանդակ և քարե պատվանդան։ Նախատեսվող բացումը՝ 2027 թվականի մայիսի 13-ին՝ Սուրբ Սերվատիոսի հիշատակի օրը։

Հուշարձանի տեղադրման համար Երևանում դիտարկվում են գործող զբոսայգիներ, որոնք վերանորոգման կարիք ունեն։ Որպես հնարավոր վայրեր նշվում են Շահումյանի անվան այգին և Մանկական այգու մի հատվածը։ Միաժամանակ Երևանի քաղաքային իշխանություններին վերապահվում է այլընտրանքային տարածքներ առաջարկելու հնարավորությունը։

Այսպիսով, վերջնական տեղադրության հարցը դեռ քննարկման ենթակա է։

Նախաձեռնության հեղինակների պատկերացմամբ՝ հուշարձանը պետք է դառնա ոչ միայն առանձին պատմական անձի հիշատակը հավերժացնող կոթող, այլև երկու երկրների ժողովուրդների բարեկամության, մշակութային երկխոսության և ընդհանուր եվրոպական արժեքների խորհրդանիշ։

«Նիդերլանդական Օրագրի» հետևողական անդրադարձները

Սուրբ Սերվատիոսի թեման նորություն չէ «Նիդերլանդական Օրագրի» ընթերցողների համար։ Մեր պարբերականը տարիներ շարունակ անդրադարձել է այս պատմական կերպարին, նրա հայկական ծագման ավանդությանը, Մաաստրիխտի բազիլիկին, մասունքներին և տեղի հայկական համայնքի մասնակցությանը սրբի հիշատակի միջոցառումներին։

Դեռևս 2021 թվականի փետրվարին հրապարակել էինք Սուրբ Սերվատիոսի մասին կարճ անիմացիոն ֆիլմ՝ ներկայացնելով 4-րդ դարի հոգևորականի գործունեությունը և նրա կապը Նիդերլանդների, Բելգիայի ու Գերմանիայի պատմության հետ։

2024 թվականին անդրադարձել էինք Մաաստրիխտի Սուրբ Սերվատիոսի եկեղեցում հայկական «Հայր մեր»-ի հնչելուն և հայ համայնքի՝ սրբավայրի հոգևոր կյանքում ունեցած առանձնահատուկ ներկայությանը։

2025 թվականի իրադարձությունները ևս մեր ուշադրության կենտրոնում էին՝ հատկապես հայկական պատարագը, որը տեղի ունեցավ Սուրբ Սերվատիոսի բազիլիկում։

2026 թվականի մայիսին ընթերցողներին ներկայացրինք Մաաստրիխտում Սուրբ Սերվատիոսի հիշատակին նվիրված ամենամյա տոնակատարությունները, հայ համայնքի մասնակցությունն ու ավանդույթները։ Իսկ սեպտեմբերին անդրադարձանք Հայաստանի անկախության 35-ամյակի առթիվ բազիլիկի զանգերից հնչած հայկական օրհներգին։

Այս հրապարակումները մեկ ամբողջական պատմության մաս են։ Դրանց միջոցով մենք փորձել ենք ընթերցողին ցույց տալ, որ Նիդերլանդների պատմության մեջ հայկական հետքը միայն անցյալի հիշողություն չէ․ այն շարունակվում է նաև մեր օրերում՝ մարդկանց, համայնքային նախաձեռնությունների, մշակութային արժեքների և հոգևոր ավանդույթների միջոցով։

Պատմական հիշողությունից դեպի ապագա

Երևանում Սուրբ Սերվատիոսի հուշարձանի նախաձեռնությունը կարող է դառնալ այս երկարատև պատմության նոր ու կարևոր հանգրվանը։

Մաաստրիխտում հայկական խաչքարն արդեն կանգնած է որպես Հայաստանի ներկայության խորհրդանիշ։ Սուրբ Սերվատիոսի հիշատակին մատուցվող հայկական պատարագը, ամենամյա ուխտագնացությանը հայերի մասնակցությունը, Հայաստանի անկախության օրվա առթիվ հնչող հայկական օրհներգը ցույց են տալիս, որ այդ կապը կենդանի է։

Եթե Երևանի նախագիծն իրագործվի, ապա խորհրդանշական կամուրջը կստանա նաև հակառակ ուղղությունը․ Մաաստրիխտում պահվող սրբի հիշատակը կարժևորվի նաև Հայաստանում։

Սա կարևոր ուղերձ կարող է լինել ոչ միայն հայ և նիդերլանդացի ժողովուրդների, այլև եվրոպական մշակութային երկխոսության համար։ Պատմությունը երբեմն միավորում է ժողովուրդներին ոչ թե քաղաքական սահմաններով, այլ ընդհանուր հիշողությամբ, հավատքով, մշակույթով և փոխադարձ հարգանքով։

2027 թվականի մայիսի 13-ը դեռ առջևում է։ Մնում է հետևել նախաձեռնության իրականացման ընթացքին, Երևանի քաղաքային իշխանությունների որոշումներին և հուշարձանի վերջնական տեղադրության հաստատմանը։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» շարունակելու է հետևել այս նախաձեռնությանը՝ ընթերցողներին ներկայացնելով Հայաստանի և Նիդերլանդների պատմական կապի նոր զարգացումները։

ՀԵՏԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Եթե Մաաստրիխտում Սուրբ Սերվատիոսի հիշատակի վերակենդանացման և պահպանման գործում մեծ դեր է ունեցել տեղի հայ համայնքը։ Նրա նախաձեռնությունների շնորհիվ հայազգի համարվող սրբի անունը ոչ միայն պահպանվել է, այլև դարձել է հայ-հոլանդական բարեկամության կենդանի խորհրդանիշ։  Ապա Եվրոպայի տարբեր քաղաքներում, որտեղ չկա ներկա գործող հայ համայնք, պատկերն այլ է:  Այն վայրերում, որտեղ այսօր հայկական համայնքներ չկան կամ դրանք փոքրաթիվ են, հայկական ծագում ունեցող պատմական անձանց ու սրբերի հիշատակն աստիճանաբար կարող է դուրս մնալ հանրային ուշադրությունից։

Քրիստոնեության տարածման վաղ շրջանում Հայաստանից բազմաթիվ հոգևորականներ և քարոզիչներ մեկնել են աշխարհի տարբեր երկրներ՝ տարածելու նոր հավատքը։ Դա պատահական չէր։ Հայաստանը 301 թվականին քրիստոնեությունը հռչակել էր պետական կրոն՝ դառնալով աշխարհում առաջին քրիստոնեությունը պետականորեն ընդունած երկիրը։

Այդ պատմական համատեքստում արժե ուշադրություն դարձնել նաև Իտալիայի Անկոնա քաղաքին։ Այստեղ է գտնվում Սուրբ Կիրակոսին (San Ciriaco) նվիրված նշանավոր տաճարը։ Ըստ ավանդության՝ Կիրակոսը ևս արևելքից եկած քրիստոնյա սուրբ է։ Նրա հնարավոր հայկական ծագման վարկածը հետաքրքիր ուսումնասիրության նյութ է։ Նրա անվան հայկական՝ Կիրակոս ձևի և արևմտյան Ciriaco անվան նմանությունը ևս հարցեր է առաջադրում։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» 2026 թվականի մայիսին արդեն անդրադարձել է Անկոնայի այս պատմական կերպարին՝ ներկայացնելով քաղաքի սրբի հայկական հնարավոր արմատների հարցը։ Ցավոք, Անկոնայում այսօր հայկական համայնք գրեթե չկա, որը կարող էր հետևողականորեն զբաղվել այդ պատմական կապի ուսումնասիրությամբ և հանրահռչակմամբ։

Հայկական պատմական ներկայությունը Եվրոպայում, ցավոք միայն այնտեղ չէ, որտեղ այսօր հայ համայնք կա։ Մեր պատմությունը տարածվել է համայնքների ներկայիս սահմաններից շատ ավելի հեռու։ Հետևաբար այդ հետքերը բացահայտելը, ուսումնասիրելը և պահպանելը միայն տվյալ քաղաքի հայերի կամ տեղական կազմակերպությունների պարտականությունը չէ։

Մեր պատմական հիշողությունը չպետք է սահմանափակվի միայն այն վայրերով, որտեղ այսօր հայեր են ապրում։ Այն պետք է հասնի նաև այնտեղ, որտեղ ժամանակի ընթացքում հայի հետքը մարել է, բայց պատմության մեջ դեռ պահպանվել է։

Սա է այն աշխատանքը, որին կարող է և պետք է նպաստի հայկական մամուլը, պատմաբանների, եկեղեցական կառույցների ու սփյուռքի կազմակերպությունների համագործակցությամբ։

Ա.Կնիազյան
«Նիդերլանդական Օրագիր»


Մաստրիխտի Սուրբ Կարապետ եկեղեցու մի խումբ հայ անդամներ






Influence Without Interference: The Dutch Approach to Armenia’s Democratic Resilience

Interview with Marieke Monroy-Winter
(Ambassador of the Netherlands in Armeni)

By examining transparency, independent institutions and informed citizenship, Ambassador of the Netherlands in Armenia Marieke Monroy-Winter offers a nuanced perspective on foreign influence in Armenia.

Foreign influence is often framed as a threat to democracy. Yet Ambassador Marieke Monroy-Winter argues that influence is not inherently harmful. Diplomacy, international cooperation and economic partnerships all shape political and social outcomes. The critical question is whether this influence is transparent, accountable and respectful of institutional independence.

Reflecting on Armenia’s democratic development since the Velvet Revolution, Monroy acknowledged progress in human rights, equality and institutional reform. However, legislation alone cannot transform social attitudes. Areas, such as gender equality, protection against domestic violence and LGBTQI+ rights require sustained public awareness and professional training. Dutch-supported programmes therefore combine policy engagement with practical capacity-building for judges, prosecutors and law-enforcement officials.

Independent media, an impartial judiciary and an informed public remain essential democratic safeguards. The Netherlands supports selected Armenian media outlets without dictating their editorial content and requires its logo to be displayed. For Monroy, transparency helps distinguish legitimate cooperation from covert influence. Such support also addresses a persistent funding gap in Armenia’s media sector, where limited subscriptions and insufficient advertising revenue constrain independent journalism.

The European Union is another important partner, providing budget support, technical assistance and policy dialogue. Visa liberalisation remains a central issue in EU-Armenia relations, with requirements extending beyond biometric passports to broader standards, including equal rights. Visa-free travel could also give Armenians, particularly youth, greater opportunities to experience European societies first-hand.

Monroy also highlighted the risks surrounding legislation on the financing of political parties, NGOs and media. Transparency measures can strengthen accountability, but their application matters: poorly designed or selectively enforced rules can restrict civil society. Independent courts and investigative journalism are therefore indispensable.

Ultimately, democratic resilience depends on more than external assistance or institutional reform. Social media and artificial intelligence have made information manipulation a shared challenge across societies. Citizens must learn to verify sources, compare perspectives and question what they encounter online.

Monroy’s central message is that international cooperation can support democracy without replacing domestic ownership. Its legitimacy rests on transparency, institutional independence and citizens, equipped to think critically.

This article is produced by Peace Ojoma Idoko, Felisita Fideline Sinartio, Otabek Abdullaev, Adam Harutyunyan, Aleksandra Osina, participants in the Bright Future Foundation, as part of the European Union’s “Participate & Promote Democracy” Youth Participation project, in cooperation with Diplomat Magazine, Niderlandakan oragir, Embassy of the Netherlands in Armenia and young members of the Armenian partner organization Promising Youth.

Ազդեցություն՝ առանց միջամտության. Նիդերլանդների մոտեցումը Հայաստանի ժողովրդավարական դիմակայունությանը

Հարցազրույց Հայաստանում Նիդերլանդների դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերի հետ


Թափանցիկության, անկախ ինստիտուտների և տեղեկացված քաղաքացիության համատեքստում Հայաստանում Նիդերլանդների դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերը ներկայացնում է Հայաստանի վրա արտաքին ազդեցության առավել նրբակերտ ու բազմակողմանի դիտարկումը։

Արտաքին ազդեցությունը հաճախ ներկայացվում է որպես ժողովրդավարությանը սպառնացող վտանգ։ Սակայն Նիդերլանդների դեսպան Մարիկե Մոնրոյ-Վինթերի համոզմամբ՝ ազդեցությունն ինքնին պարտադիր չէ, որ վնասակար լինի։ Դիվանագիտությունը, միջազգային համագործակցությունն ու տնտեսական գործընկերությունը կարող են ազդեցություն ունենալ քաղաքական և հասարակական գործընթացների վրա։ Հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք այդ ազդեցությունը թափանցիկ է, հաշվետու և հարգո՞ւմ է ինստիտուտների անկախությունը։

Անդրադառնալով Թավշյա հեղափոխությունից հետո Հայաստանի ժողովրդավարական զարգացմանը՝ Մոնրոյ-Վինթերը նշում է մարդու իրավունքների, հավասարության և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների ոլորտներում արձանագրված առաջընթացը։ Սակայն, նրա դիտարկմամբ, միայն օրենսդրական փոփոխությունները չեն կարող արմատապես փոխել հասարակական վերաբերմունքն ու մտածելակերպը։

Գենդերային հավասարության, ընտանեկան բռնությունից պաշտպանության և LGBTQI+ իրավունքների ոլորտներում անհրաժեշտ են շարունակական իրազեկում և մասնագիտական վերապատրաստում։ Այդ պատճառով Նիդերլանդների աջակցությամբ իրականացվող ծրագրերը քաղաքական երկխոսությունը համադրում են դատավորների, դատախազների և իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչների գործնական կարողությունների զարգացման հետ։

Անկախ լրատվամիջոցները, անաչառ դատական համակարգը և իրազեկ հասարակությունը ժողովրդավարության կարևորագույն երաշխիքներից են։ Նիդերլանդներն աջակցում են Հայաստանի ընտրված լրատվամիջոցներին՝ չմիջամտելով նրանց խմբագրական քաղաքականությանը, սակայն պահանջում են, որ աջակցության մասին վկայող իրենց տարբերանշանը հրապարակվի։

Մոնրոյ-Վինթերի համար թափանցիկությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու օրինական և բաց համագործակցությունը թաքնված ազդեցությունից։ Այդ աջակցությունը նաև արձագանքում է Հայաստանի մեդիա ոլորտում առկա ֆինանսավորման խնդրին, որտեղ բաժանորդագրությունների սահմանափակ թիվը և գովազդային եկամուտների անբավարարությունը դժվարացնում են անկախ լրագրության կայուն գործունեությունը։

Եվրամիությունը ևս Հայաստանի կարևոր գործընկերներից է՝ տրամադրելով բյուջետային աջակցություն, տեխնիկական օժանդակություն և քաղաքական երկխոսության հնարավորություններ։

ԵՄ-Հայաստան հարաբերություններում առանցքային հարցերից է նաև վիզաների ազատականացումը։ Դեսպանի խոսքով՝ դրա համար անհրաժեշտ պայմանները չեն սահմանափակվում միայն կենսաչափական անձնագրերի առկայությամբ և ներառում են ավելի լայն չափանիշներ, այդ թվում՝ հավասար իրավունքների ապահովումը։

Վիզային ազատականացումը կարող է նաև հայաստանցիներին, հատկապես երիտասարդներին, հնարավորություն տալ ավելի լայնորեն ճանաչելու եվրոպական հասարակությունները և սեփական փորձով ծանոթանալու դրանց կենսակերպին ու արժեքներին։

Մոնրոյ-Վինթերը անդրադարձել է նաև քաղաքական կուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների և լրատվամիջոցների ֆինանսավորման վերաբերյալ օրենսդրության հետ կապված ռիսկերին։

Թափանցիկությանն ուղղված միջոցները կարող են ամրապնդել հաշվետվողականությունը, սակայն վճռորոշ նշանակություն ունի դրանց կիրառման ձևը։ Վատ մշակված կամ ընտրովի կիրառվող կանոնները կարող են սահմանափակել քաղաքացիական հասարակության գործունեությունը։ Հետևաբար, անկախ դատարաններն ու հետաքննող լրագրությունը ժողովրդավարական վերահսկողության անփոխարինելի բաղադրիչներ են։

Ի վերջո, ժողովրդավարական դիմակայունությունը կախված չէ միայն արտաքին աջակցությունից կամ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներից։ Սոցիալական մեդիան և արհեստական բանականությունը տեղեկատվության մանիպուլյացիան դարձրել են տարբեր հասարակությունների համար ընդհանուր մարտահրավեր։

Քաղաքացիները պետք է կարողանան ստուգել տեղեկատվության աղբյուրները, համադրել տարբեր տեսակետներ և քննադատաբար վերաբերվել համացանցում իրենց հանդիպող տեղեկություններին։

Մոնրոյ-Վինթերի հիմնական ուղերձն այն է, որ միջազգային համագործակցությունը կարող է աջակցել ժողովրդավարությանը՝ չփոխարինելով ներքին նախաձեռնությանը և ազգային պատասխանատվությանը։ Այդ համագործակցության լեգիտիմությունը հիմնված է թափանցիկության, ինստիտուցիոնալ անկախության և քննադատաբար մտածելու կարողություն ունեցող քաղաքացիների վրա։

Հոդվածի հեղինակներ՝ Փիս Օջոմա Իդոկո, Ֆելիսիտա Ֆիդելին Սինարտիո, Օտաբեկ Աբդուլլաև, Ադամ Հարությունյան, Ալեքսանդրա Օսինա։

Հոդվածը պատրաստվել է Bright Future Foundation-ի՝ Եվրամիության «Participate & Promote Democracy» երիտասարդական մասնակցության ծրագրի շրջանակում՝ Diplomat Magazine-ի, «Նիդերլանդական Օրագրի», Հայաստանում Նիդերլանդների դեսպանության և Հայաստանի գործընկեր «Promising Youth» կազմակերպության երիտասարդ անդամների համագործակցությամբ։