Պատմություն կարոտի և հիշողության մասին. Հովհաննեսի Մամիկոնի Մինասյան (Հանս Քոստեր)

Օրերս կյանքին հրաժեշտ տվեց  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՄԻԿՈՆԻ ՄԻՆԱՍՅԱՆԸ (Հանս Կոստեր), ով էր նա

 Հովհաննես Մինասյանը՝ Հանս Կոստերը, հայ ռազմագերու որդի էր, որը ողջ կյանքում ապրեց իր հոր հիշողությամբ, հայկական արմատների որոնումով և ինքնության պահպանման պայքարով։ Նա ծնվել էր Նիդերլանդներում՝ հայ գերի Մամիկոն Սաֆարի Մինասյանի և հոլանդուհի Կատերինայի սիրուց, բայց մեծացել էր առանց հոր, որը պատերազմից հետո վերադարձվել էր Սովետական Միություն և աքսորվել Սիբիր։

Տասնամյակներ շարունակ Հովհաննեսը որոնում էր հորը՝ հոդվածներ հրապարակելով տարբեր լեզուներով, կապ հաստատելով պատերազմի մասնակիցների և հայերի հետ, մինչև վերջապես գտավ իր հայրական տունը Հայաստանում։ Ցավոք, այդ պահին նրա հայրը՝ Մամիկոն Սաֆարի Մինասյանը, արդեն կենդանի չէր, սակայն նա գտավ այն, ինչ ամբողջ կյանքում փնտրում էր՝ ընտանեկան ջերմությունն ու հայրենի արմատները։ Հայաստանում նա ծանոթացավ հորեղբոր՝ Աղասի Սաֆարի Մինասյանի ընտանիքի անդամներին և մինչև կյանքի վերջ նրանց հետ պահպանեց ջերմ ու հարազատ հարաբերություններ։

Հովհաննես Մինասյանը դարձավ կամուրջ երկու հայրենիքների միջև՝ հոլանդացի ծնունդով, բայց հոգով ու սրտով հայ մարդ, ով մինչև կյանքի վերջ հավատարիմ մնաց իր արմատներին, հիշողությանը և պատմությանը։

Հայ ռազմագերու որդին՝ Հովհաննես Մինասյանը (Հանս Կոստերը), իր մահկանացուն կնքեց 2026 թվականի ապրիլի 26-ի երեկոյան։ Նրա հուղարկավորությանը մասնակցած հորեղբոր աղջիկը՝ Մարինե Մինասյանը, ինքնաթիռում գրում է իր ընտանիքի և Հովհաննես Մինասյանի կյանքի այս հուզիչ պատմությունը, որը ներկայացվում է ընթերցողներին։

------------

Մարինե Մինասյանը (Հովհաննեսի հորեղբոր աղջիկն է)։ Ծնվել է Երևանում 1967-ին, հաճախել Երեւանի 119 ֆրանսիական թեքումով դպրոցը, ավարտել Երեվանի Պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1989-1996 աշխատել Երևանի Էլեկտրոապարատների գործարանում։ Տեղափոխվել ԱՄՆ 1996-ին։ Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ:  Ներկայումս աշխատում է Լոս Անջելեսի շրջանի առողջապահության դեպարտամենտում՝ որպես հաշվապահ։ 

Մարինե Մինասյանի պատմությունը

Այսօր ուզում եմ պատմել մի կյանքի, մի մարդու մասին, որը ծնվել էր հեռավոր մի գյուղում՝ Հյուսիսային ծովի ափերին։ Սակայն այդ մասին կիմանաք վերջում։

Հիմա ներկայացնեմ հորեղբորս՝ Մամիկոն Սաֆարի Մինասյանին, ծնված 1915 թվականին՝ ցեղասպանությունից փրկված ընտանիքում։ Մեծացել է Երևանում, ավարտել Թումանյանի անվան դպրոցը և աշխատել ՀայԷլեկտրո գործարանում։ 1941-ին զորակոչվել է և մեկնել ռազմաճակատ, ծառայել 406-րդ դիվիզիայում։ 1942-ին գերի է ընկել Կերչում և տեղափոխվել Հոլանդիա։ Հազարավոր այլ գերիների հետ տեղավորվել է հոլանդական մի գյուղում, որտեղ աշխատել և ապրել է։

Այստեղ Կատերինա անունով մի հոլանդուհի գերեց Մամիկոնի սիրտը։ Ժամանակի ընթացքում երիտասարդ տղան վայելում էր համագյուղացիների հարգանքը։ Բայց 1944-ի օգոստոսին դիվիզիան տեղափոխվում է Անգլիա՝ հենց այն ժամանակ, երբ Մամիկոնն ու Կատերինան ապրում էին միասին և սպասում էին իրենց առաջնեկին։

1945-1947 թվականներին 1,5 միլիոն գերիներ վերադարձվեցին Սովետական Միություն, որտեղ դատապարտվեցին և աքսորվեցին։ Աքսորի դաժան ու ծանր տարիներին Մամիկոնը չկոտրվեց և չկորցրեց հայրենիք վերադառնալու հույսը։ 1955-ին գերիները վերջապես ազատ արձակվեցին։ Թեկուզ վատառողջ ու ցրտահարված ձեռքերով՝ նա վերադարձավ Հայաստան, հայրական տուն, միացավ ծնողներին, քույրերին ու կրտսեր եղբորը։

Նա յուրահատուկ մարդ էր՝ սիրված հարազատների, ընկերների ու հարևանների կողմից։ Հարգանք էր վայելում ամենուր։ Հետաքրքիր զրուցակից էր, խոսում էր հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, գերմաներեն ու ֆրանսերեն լեզուներով։ Ապրում էր հրապարակին մոտ գտնվող իր փոքրիկ բնակարանում և հաճախ էր մեզ այցելում։ Պատահում էր, որ դպրոցից տուն գնալիս հանդիպում էինք նրան և զրուցելով՝ միասին էինք հասնում տուն։ Հիշում եմ նրան՝ հանդարտ ու հպարտ քայլերով, երկար վերարկուով, ցրտահարված ձեռքը միշտ գրպանում։ Պատմում էր հիասքանչ պատմություններ և սիրում էր հարցնել մեր դասերի մասին։ Մենք դեռ դպրոցական էինք, բայց աղոտ հիշում եմ մեծերի խոսակցությունները՝ որ նա շարունակում էր փնտրել իր կնոջն ու երեխային։ Հաճախ հանդիպում էր արտասահմանից եկած մարդկանց հետ, այցելում պատերազմի մասնակիցներին, որոնք հավաքվում էին որոշակի այգում։

1978 թվականին Մամիկոն Սաֆարի Մինասյանը մահացավ սրտի կաթվածից՝ հեռանալով այս աշխարհից առանց կողքին ունենալու սիրելի կնոջն ու զավակներին, իր հետ տանելով մի չբացահայտված, մութ սիրո պատմություն։

Բայց այսօր իմ պատմությունը հորեղբորս մասին չէ։

Հիմա խոսքս հորս՝ Աղասի Սաֆարի Մինասյանի մասին է, ծնված 1934 թվականին։ Նա ևս մեծացել էր Երևանում, ավարտել Թումանյանի դպրոցը, ստացել բարձրագույն կրթություն և միշտ աշխատել։ Շատ էր սիրում կարդալ։ Ուներ մեծ գրադարան, բաժանորդագրվում էր թերթերի ու ամսագրերի, հաճախ լրացնում էր պակասը կրպակներից գնելով։ Գործից տուն էր վերադառնում թերթ կարդալով, փողոցով անցնում էր թերթը ձեռքին, հաց էր ուտում՝ գիրքը կողքին։

Բայց պատմությունս հորս մասին էլ չէ, այլ մի դիպվածի, որ ամեն բան կապում է իրար։

1990 թվականին «Հայրենիքի Ձայն» թերթում հայտնվեց հոդված՝ «Օգնեցեք խնդրում եմ գտնել հորս» վերնագրով, Հովհաննես Մամիկոնի Քոսթերի կողմից։ Անհավատալի էր…

Հաջորդ առավոտ հայրս շտապեց թերթի խմբագրություն՝ հոդվածի աղբյուրներն ու տվյալները պարզելու։ Այդտեղ ծանոթացանք Սաթիկ անունով լրագրողուհու և նրա հոլանդացի ամուսնու հետ, ով քորֆբոլի մարզիչ էր և Հայաստան բերեց այդ սպորտաձևը։ Հենց նրանց միջոցով կապ հաստատեցինք հոդվածի հեղինակի հետ։

Հովհաննես Մամիկոնի Քոսթեր… Ահա նա, ում մասին ուզում եմ պատմել այսօր։ Նա, ում մասին գրել էի պատմության առաջին տողում։ Նա՝ ով ծնվել էր 1944 թվականի նոյեմբերի 2-ին հոլանդական փոքրիկ գյուղում՝ Հյուսիսային ծովի ափերին։ Նա՝ ով ծնվել էր հորեղբորս՝ Մամիկոնի և Կատերինայի մեծ սիրուց, բայց մեծացել էր առանց նրա։ Հորեղբայրս, որ այդպես էլ չտեսավ իր զավակին, ով այդ ժամանակ արդեն 46 տարեկան էր։

Մամիկոն` Հովհաննեսի Մինասյան (Հանս Քոստերի) հայրը

Կատերինա Դը Սմիթ` Հովհաննես Մինասյանի (Հանս Քոստերի) մայրը

Այդ թերթը դարձավ մեծ իրադարձություն մեր ընտանիքի կյանքում։ Ամբողջ բարեկամությունը, ընկերությունը, հարևանությունը ցնցված էր և անհամբեր սպասում էր ամեն մի նորության։ Մեկ տարի շարունակ հեռախոսային խոսակցություններից հետո՝ 1991-ի մի գեղեցիկ ամառային օր, նա իջավ Երևանի Զվարթնոց օդանավակայան։ Դիմավորում էինք բոլորս՝ ազգովի։

Հովհաննես Մինասյանը (Հանս Քոստեր) Հայաստանում հարազատների շրջապատում:

Չեմ մոռանա այդ պահը։ Չգիտեմ ինչպես հայտնվեցի ինքնաթիռի սանդուխքներին, երբ վերևում երևաց Հովհաննեսը… Հետագա օրերը նկարագրել չեմ կարող։ Հեռու-մոտիկ բոլորը գալիս էին նրան տեսնելու, գրկելու, ծանոթանալու և շնորհավորելու։

Հովհաննես Մամիկոնի Քոսթերը ծնվել, մեծացել ու ապրում էր նույն գյուղում, նույն տանը, որտեղ ապրել էին մայրը, հայրը և մոր ծնողները։ Փոքր տարիքից իմացել էր հոր մասին, միշտ սպասել էր նրան։ Պատանի հասակում վերցրել էր խորթ հոր ազգանունը, բայց չկարողանալով հարմարվել՝ հեռացել էր տնից և նավաստի դարձել բեռնատար նավերում։ Տարիներ անց, ծանոթանալով ապագա կնոջը՝ Նելլիկային, որոշել էր շարունակել ուսումը և լավ աշխատանք գտնել։ Ավարտելուց հետո ընդունվել էր Միդելբուրգի Դելտա քոլեջը և 42 տարի դասավանդել գերմաներեն։

Հովհաննեսը կնոջ` Նելիկայի հետ 1971թ

Նա կրթված, զարգացած և խելացի մարդ էր։ Խոսում էր հոլանդերեն, գերմաներեն և ֆրանսերեն։ Սիրում էր սպորտը՝ ֆուտբոլ էր խաղում, չմշկասահքով զբաղվում։ Լավ ամուսին էր և նվիրված հայր երկու որդիների համար։

Հասուն տարիքում սկսեց որոնել հորը՝ հոդվածներ տպագրելով տարբեր լեզուներով, փնտրելով պատերազմի մասնակիցների, հանդիպելով հայ հայրեր ունեցողների հետ։ Հաճախ էր այցելում Դեն Հագի Աբովյան ակումբ։ 1988-ի երկրաշարժից հետո, երբ Հայաստանում հայտնվեցին օտարերկրյա լրագրողներ, նա որոշեց ևս մեկ անգամ փորձել և հոդվածը հրապարակվեց «Հայրենիքի Ձայն»-ում։

1991-ից հետո նա ևս երկու անգամ եկավ Հայաստան՝ հայրական տուն, հոր գերեզման։ Ինքնուրույն սովորեց ռուսերեն և հայերեն։ Առաջին այցից հետո հայերեն գրքեր ու այբենարան էր տանում։ Սիրում էր կարդալ և ինքնակրթվել։ Վերջին տարիներին ընկերոջ հետ հոլանդերեն-հայերեն խոսակցական բառարան կազմեցին և տպագրեցին։

Մարինե Մինասյանը, Հովհաննես Մինասյանի և կնոջ Նելիկայի հետ  80-ամյակին

Մեր վերջին հանդիպումը տեղի ունեցավ 2024 թվականին՝ նրա 80-ամյակին։

Իսկ այսօր ես այստեղ եմ՝ նրան վերջին հրաժեշտը տալու համար։

Հովհաննես Մամիկոնի Մինասյանը մահացավ ապրիլի 26-ի երեկոյան՝ հիվանդանոցում, աորտայի անևրիզմից։

Ահա և վերջ պատմությանս։

Շատ եմ ցավում և ափսոսում… Բայց միաժամանակ պատիվ եմ համարում կանգնել եղբորս ընտանիքի կողքին այս դժվարին պահին։

Քեզ միշտ կարոտելու ենք, Հովհաննես… Հավերժ կմնաս մեր հիշողություններում և սրտերում։ Հանգչիր խաղաղությամբ։

Մարինե Մինասյան

---------------------------------------------------------------------------------

Մարինեն Հովհաննեսի հետ հերթական հանդիպման ժամանակ

Հովհաննեսը Հարգանքի տուրք է մատուցում Նիդերլանդներում ֆաշիստների կողմից գնդակահարված հայ զինվորների հիշատակին (աջից 2-րդը)

Նիդերլանդերեն-հայերեն խոսակցական բառարան

ԹԵՄԱՅԻՆ ՎԵՐԱԲԵՐՎՈՂ

https://niderlandakan.livejournal.com/123692.html

https://niderlandakan.livejournal.com/196031.html

Այդ տարիների պատմական իրողությունները

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը հայ ժողովրդին դրեց ծանր փորձության առաջ։ Մոտ 500.000 հայեր կռվեցին Խորհրդային բանակի կազմում՝ նացիզմի դեմ, սակայն հազարավոր գերևարված հայեր ստիպված հայտնվեցին գերմանական զորամասերում։ Այդ ողբերգական պատմություններից մեկը կապված է 812-րդ հայկական գումարտակի (Armenische Legion) հետ, որը տեղակայված էր Նիդերլանդների Զելանդ (Zeeland) նահանգում։

Հայկական լեգեոնի ձևավորումը

1942–1943 թվականներին գերմանացիները Խորհրդային բանակից գերեվարված հայերից կազմավորեցին մի քանի գումարտակներ, որոնց ընդհանուր անունը դարձավ Հայկական լեգեոն։ Այս ստորաբաժանումների պաշտոնական ղեկավարն ու ներկայացուցիչը եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պաշտպանության նախարար Դրաստամատ Կանայանը (Դրո)։

812-րդ ինժեներաշինարարական գումարտակը ձևավորվել է 1943 թվականի փետրվարին Լեհաստանում և մարտին տեղափոխվել Նիդերլանդներ՝ Ատլանտյան պատի պաշտպանության համար։ Հիտլերի անվստահության պատճառով հայկական գումարտակները չուղարկվեցին Արևելյան ճակատ, այլ պահվեցին Արևմտյան Եվրոպայում։ Գումարտակը հիմնականում տեղակայված էր Զելանդի կղզիներում՝ Միդելհարնիս (Middelhar nis), Բերգեն օպ Զում և հարակից շրջաններում։

Կապերը դիմադրության հետ և տեղացիների հետ հարաբերությունները

Գերմանական համազգեստով հայ զինվորները շուտով կապեր հաստատեցին տեղի դիմադրության շարժման հետ։ Նրանք օգնեցին հոլանդացի դիմադրողներին, թաքցրեցին հրեաներ և խաթարեցին գերմանական գործողությունները։ Տեղացիները, հատկապես երիտասարդ աղջիկները, բարեկամաբար էին վերաբերվում հայերին։

Որոշ հայ զինվորներ սիրահարվեցին հոլանդուհիներին, ամուսնացան կամ երեխաներ ունեցան։ Այսպես Զելանդում ծնվեց «հայ-հոլանդական» սերունդը, որի ողբերգական ճակատագրի մասին պատմում է 2011 թվականի հոլանդական ռադիոդոկումենտավորման շարքը՝ «Zeeland girls in Armenian arms» («Զելանդի աղջիկները հայկական գրկում»)։

Ապստամբությունը և գնդակահարումը

1944 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Միդելհարնիսում հայ զինվորները փորձեցին ապստամբություն կազմակերպել և անցնել դաշնակիցների կողմը։ Գերմանացիները բացահայտեցին ծրագիրը և դեկտեմբերի 9-ին գնդակահարեցին յոթ հայ զինվորների։ Այսօր Միդելհարնիսում կա հուշարձան այդ հերոսների հիշատակին։ Նրանց մարմինները հետպատերազմյան տարիներին տեղափոխվել են Լոյսդենի խորհրդային զինվորների գերեզմանոց։

Պատերազմից հետո՝ Սիբիրի ճամբարներ

Պատերազմի ավարտից հետո ողջ մնացած հայ զինվորները ստիպված վերադարձան ԽՍՀՄ։ Ստալինի հրամանով նրանց դատապարտեցին «դավաճանության» համար և ուղարկեցին Սիբիրի ճամբարներ։ Շատերը այնտեղ մահացան։ Զելանդում ծնված երեխաները մեծացան առանց հայրերի՝ միայն մայրերի հուշերից իմանալով իրենց հայկական արմատների մասին։ Տարիներ անց նրանցից ոմանք (օրինակ՝ Հանս Կոստերը) սկսեցին որոնել իրենց հայրերին Հայաստանում։

Պատմության դասը

Այս ողբերգությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես է պատերազմը փոքր ազգերին դնում անմարդկային ընտրության առաջ։ Մի կողմից՝ հայերը զանգվածաբար պայքարեցին ֆաշիզմի դեմ, մյուս կողմից՝ գերևարվածները ստիպված էին գոյատևել գերմանական համազգեստով։ Զելանդում շատ հայեր օգնեցին հոլանդացի դիմադրողներին և փրկեցին մարդկային կյանքեր։

Հոլանդական արխիվները, հուշարձանները և ռադիոդոկումենտավորման նյութերը մինչ օրս պահպանում են այս պատմության հիշողությունը։ Այն ոչ միայն ողբերգություն է, այլև մարդկային կապերի, սիրո և դիմադրության պատմություն ամենամութ ժամանակներում։

Նյութերը հավաքեց ու պատրաստեց` Hay Azian-ը

Marine Minasyan

(Hovhannes’ cousin, daughter of his father’s brother)

Marine Minasyan was born in Yerevan in 1967. She attended School No. 119 in Yerevan, which specialized in the French language, and graduated from the Yerevan Polytechnic Institute. From 1989 to 1996, she worked at the Yerevan Electrical Equipment Factory. In 1996, she moved to the United States. She is married and has two children. She currently works as an accountant for the Los Angeles County Department of Health Services.

The Story of Marine Minasyan

Today I want to tell the story of a life, of a man who was born in a distant village on the shores of the North Sea. But you will learn about that at the end.

First, let me introduce my uncle, Mamikon Safari Minasyan, born in 1915 into a family that survived the Armenian Genocide. He grew up in Yerevan, graduated from Tumanyan School, and worked at the HayElectro factory. In 1941, he was drafted into the Soviet Army and sent to the front lines, serving in the 406th Division. In 1942, he was captured near Kerch and transferred to the Netherlands. Along with thousands of other prisoners of war, he was settled in a Dutch village where he lived and worked.

There, a Dutch woman named Katerina captured Mamikon’s heart. Over time, the young Armenian earned the respect of the villagers. But in August 1944, the division was transferred to England, just as Mamikon and Katerina were living together and expecting their first child.

Between 1945 and 1947, nearly 1.5 million Soviet prisoners of war were forcibly returned to the Soviet Union, where many were sentenced and exiled. During the harsh and brutal years of exile, Mamikon never broke and never lost hope of returning to his homeland. In 1955, the prisoners were finally released. Though ill and with hands damaged by frostbite, he returned to Armenia, to his parents, sisters, and younger brother.

He was an extraordinary man—loved by relatives, friends, and neighbors alike. He was respected everywhere. An engaging conversationalist, he spoke Armenian, Russian, English, German, and French. He lived in a small apartment near Republic Square and often visited us. Sometimes, on our way home from school, we would meet him and walk home together while talking. I remember his calm and dignified stride, his long overcoat, and the frostbitten hand always tucked into his pocket. He told wonderful stories and loved asking about our school lessons. We were still children then, but I vaguely remember the adults saying that he was still searching for his wife and child. He often met with visitors from abroad and with fellow war veterans who gathered in a certain park.

In 1978, Mamikon Safari Minasyan died of a heart attack, leaving this world without ever seeing his beloved wife and child again, taking with him an unresolved and shadowed love story.

But today my story is not really about my uncle.

Now I must speak about my father, Aghasi Safari Minasyan, born in 1934. He too grew up in Yerevan, graduated from Tumanyan School, earned a university degree, and worked all his life. He loved reading. He had a large personal library, subscribed to newspapers and magazines, and often bought additional ones from kiosks. He would walk home from work reading the newspaper, cross the street with a paper in hand, and eat dinner with a book beside him.

Yet this story is not about my father either, but about an event that connected everything together.

In 1990, the newspaper Voice of the Homeland published an article titled: “Please Help Me Find My Father,” written by Hovhannes Mamikoni Koster. It seemed unbelievable.

The next morning, my father hurried to the newspaper’s editorial office to learn more about the article and its origins. There we met a journalist named Satik and her Dutch husband, a korfball coach who introduced the sport to Armenia. Through them, we established contact with the author of the article.

Hovhannes Mamikoni Koster… He is the person I truly want to speak about today. The one I mentioned in the opening lines of this story. He was born on November 2, 1944, in a small Dutch village on the shores of the North Sea. He was the son born from the great love between my uncle Mamikon and Katerina, yet he grew up without his father. My uncle never saw his son, who by then was already 46 years old.

That newspaper article became a major event in our family’s life. Relatives, friends, neighbors—everyone was overwhelmed and eagerly awaited every piece of news. After a year of telephone conversations, on a beautiful summer day in 1991, he arrived at Zvartnots Airport in Yerevan. We all went to greet him as one family.

I will never forget that moment. I do not know how I suddenly found myself on the airplane stairs when Hovhannes appeared above us. I cannot even describe the days that followed. People came from near and far to see him, embrace him, meet him, and congratulate him.

Hovhannes Mamikoni Koster had been born, raised, and lived in the same village and the same house where his mother, father, and maternal grandparents had once lived. From an early age, he knew about his father and always waited for him. As a teenager, he adopted his stepfather’s surname, but unable to accept it fully, he left home and became a sailor on cargo ships. Years later, after meeting his future wife, Nellika, he decided to continue his education and pursue a better career. After graduating, he joined Delta College in Middelburg and taught German there for 42 years.

He was an educated, intelligent, and cultured man. He spoke Dutch, German, and French. He loved sports—he played football and enjoyed ice skating. He was a devoted husband and a caring father to his two sons.

In adulthood, he began searching for his father by publishing articles in different languages, seeking out war veterans, and meeting others who had Armenian fathers. He often visited the Abovyan Club in The Hague. After the devastating Armenian earthquake of 1988, when foreign journalists arrived in Armenia, he decided to try once more, and his article was published in Voice of the Homeland.

After 1991, he visited Armenia two more times—to his father’s home and grave. He independently learned Russian and Armenian. After his first visit, he took Armenian books and primers back with him. He loved reading and self-education. In recent years, together with a friend, he compiled and published a Dutch-Armenian conversational dictionary.

Our last meeting took place in 2024, during his 80th birthday celebration.

And today I am here to bid him farewell for the last time.

Hovhannes Mamikoni Minasyan passed away on the evening of April 26 in a hospital from an aortic aneurysm.

And so my story comes to an end.

I grieve deeply and feel profound sorrow. Yet at the same time, I consider it an honor to stand beside my brother’s family during this difficult time.

We will always miss you, Hovhannes.
You will forever remain in our memories and in our hearts.
Rest in peace.

— Marine Minasyan

The Historical Reality of Those Years

The Second World War placed the Armenian people before a terrible ordeal. Nearly 500,000 Armenians fought in the Soviet Army against Nazism, yet thousands of captured Armenians found themselves forced into German military units. One of these tragic stories is connected to the 812th Armenian Battalion (Armenische Legion), stationed in the Dutch province of Zeeland.

Formation of the Armenian Legion

Between 1942 and 1943, the Germans formed several battalions from Armenian prisoners of war captured from the Soviet Army. Collectively, these units became known as the Armenian Legion. The official representative and leader associated with these formations was Drastamat Kanayan (“Dro”), the former Minister of Defense of the First Republic of Armenia.

The 812th Engineering and Construction Battalion was formed in Poland in February 1943 and transferred to the Netherlands in March to help defend the Atlantic Wall. Due to Hitler’s distrust, Armenian battalions were not deployed to the Eastern Front but instead kept in Western Europe. The battalion was mainly stationed on the islands of Zeeland, including Middelharnis, Bergen op Zoom, and nearby areas.

Relations with the Resistance and Local Population

Wearing German uniforms, Armenian soldiers soon established ties with the Dutch resistance movement. They assisted Dutch resistance fighters, hid Jews, and disrupted German operations. The local population, especially young women, treated the Armenians warmly.

Some Armenian soldiers fell in love with Dutch women, married them, or had children with them. Thus, a “Dutch-Armenian” generation was born in Zeeland, whose tragic fate is explored in the 2011 Dutch radio documentary series Zeeland Girls in Armenian Arms.

The Uprising and Executions

On December 8, 1944, Armenian soldiers in Middelharnis attempted to organize an uprising and defect to the Allied side. The Germans uncovered the plan, and on December 9, seven Armenian soldiers were executed. Today, a memorial in Middelharnis honors their memory. After the war, their remains were reburied at the Soviet military cemetery in Leusden.

After the War: Siberian Camps

After the war, the surviving Armenian soldiers were forced to return to the Soviet Union. Under Stalin’s orders, they were condemned as “traitors” and sent to labor camps in Siberia. Many died there. The children born in Zeeland grew up without their fathers, learning about their Armenian roots only through their mothers’ memories. Years later, some of them—such as Hans Koster—began searching for their fathers in Armenia.

The Lesson of History

This tragedy demonstrates how war forces small nations into inhuman choices. On one hand, Armenians fought massively against fascism; on the other, captured soldiers were compelled to survive in German uniforms. In Zeeland, many Armenians helped the Dutch resistance and saved human lives.

Dutch archives, memorials, and radio documentaries continue to preserve the memory of this story. It is not only a tragedy, but also a story of human connection, love, and resistance during humanity’s darkest years.

Materials collected and prepared by Hay Azian

Հայ ընտանիք, որը փոխեց սև իկրայի համաշխարհային պատմությունը

 

ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ Է

13.2026/Նիդ.օրագիր

1920 թվականին Փարիզում հիմնադրված Petrossian ընկերությունը դարձավ սև իկրայի համաշխարհային խորհրդանիշ։ Այն ստեղծեցին հայազգի եղբայրներ Մելիք Պետրոսյանը և Մուշեղ Պետրոսյանը, ովքեր Կովկասից Եվրոպա տեղափոխվելով՝ իրենց հետ բերեցին թառափի իկրայի մշակման հարուստ փորձը։

Մինչ այդ սև իկրան հիմնականում ասոցացվում էր Ռուսական կայսրության և Կասպից ծովի հետ։ Սակայն Պետրոսյանները կարողացան այն ներկայացնել որպես ֆրանսիական բարձր խոհանոցի անբաժան մաս։ Նրանք ոչ միայն ներմուծեցին բարձրորակ կավիար, այլև ձևավորեցին դրա սպառման մշակույթը՝ սահմանելով որակի խիստ չափանիշներ և տարածելով «malossol»՝ քիչ աղով մշակման մեթոդը։

20-րդ դարի ընթացքում Petrossian-ը դարձավ շքեղության, նրբաճաշակության և բարձր գաստրոնոմիայի խորհրդանիշ։ Ընկերությունը ընդլայնեց գործունեությունը Եվրոպայից դեպի ԱՄՆ՝ պահպանելով ընտանեկան բիզնեսի ավանդույթը և որակի նկատմամբ խիստ մոտեցումը։

Այսօր Պետրոսյանների անունը համարվում է սև իկրայի համաշխարհային հեղինակություն։ Նրանց պատմությունը ոչ միայն հաջող բիզնեսի օրինակ է, այլև հայկական ձեռնարկատիրական մտածողության ազդեցիկ դրսևորում համաշխարհային գաստրոնոմիայի մեջ։

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը Petrossian խավիարի բրենդի սեփականատեր պարոն Արմեն Պետրոսյանի հետ։

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պետրոսյան (Petrossian) ընկերությունը ֆրանսիական շքեղ սննդամթերքի ընկերություն է, որը մասնագիտացած է խավիարի (իկրայի) և բարձրորակ ապխտած ձկնամթերքի արտադրության ու վաճառքի մեջ։ Այն հիմնադրվել է 1920 թվականին Փարիզում երկու հայ եղբայրների՝ Մելքում (Melkoum) և Մուշեղ (Mouchegh) Պետրոսյանների կողմից։

 Ինչ արեցին նրանք: Եղբայրները հայկական ծագում ունեին և ծնվել էին Կասպից ծովի ափին (Իրանի կողմից)։ Հայոց ցեղասպանությունից և Ռուսական հեղափոխությունից (1917) հետո նրանք գաղթեցին Փարիզ՝ փախուստով կյանքը վերակառուցելու համար։

Փարիզում նրանք  սկսեցին Կասպից ծովից խավիար ներմուծել և վաճառել ։ Այդ ժամանակ խավիարը դեռ նորություն էր եվրոպական շուկայում, և եղբայրները մեծ դեր խաղացին այն Փարիզ (և հետո ամբողջ աշխարհ) ներկայացնելու գործում։ Նրանք համոզեցին ռեստորաններին, այդ թվում՝ Ritz-ը և շքեղ նավերը (օրինակ՝ Normandie), որ խավիարը շքեղության խորհրդանիշ է։ Սկզբում վաճառում էին նաև ապխտած սաղմոն, թթու ձուկ և այլ հայկական/ռուսական ավանդական մթերքներ՝ հաճախորդներ գրավելու համար։ Աստիճանաբար կենտրոնացան խավիարի վրա՝ զարգացնելով հասունացման (maturation) ավանդական տեխնիկա, որը դեռևս ձեռքով է կատարվում ընկերության «խավիարոլոգների» կողմից։

Եղբայրները ստեղծեցին ընտանեկան բիզնես, որը մինչ օրս մնում է 100% ընտանեկան սեփականություն։ Մելքումը մահացել է 1972-ին, Մուշեղը՝ 1981-ին։ Բիզնեսը շարունակեցին նրանց ժառանգները։

Ներկայիս սերունդը

Երրորդ սերունդ. Արմեն Պետրոսյանը (Մուշեղի որդին) ղեկավարել է ընկերությունը։

Չորրորդ սերունդ. Այսօր ընկերությունը ղեկավարում են եղբայրներ Միքաել (Mikaël) և Ալեքսանդր (Alexandre) Պետրոսյանները։ Նրանք շարունակում են ավանդույթը՝ պահպանելով որակը և ընդլայնելով բիզնեսը։

Ընկերության ձեռքբերումներն ու ներկան

Փարիզի պատմական առաջին խանութը (18 boulevard de La Tour-Maubourg, 7-րդ թաղամաս) դեռ գործում է 1920 թվականից։

Ընկերությունն ունի բուտիկներ, ռեստորաններ Փարիզում, Նյու Յորքում, Լոս Անջելեսում, Լոնդոնում, Բրյուգեում, Բանգկոկում և այլուր։

Պետրոսյանը համարվում է աշխարհի լավագույն խավիարներից մեկի արտադրողը՝ կենտրոնանալով որակի, կայունության և ավանդական մեթոդների վրա։

 Պետրոսյան եղբայրները  Փարիզում ստեղծեցին շքեղության խորհրդանիշ դարձած ընկերություն՝ խավիարը դարձնելով եվրոպական գուրմանների սեղանների անբաժան մաս։ Նրանց ժառանգները շարունակում են այդ ավանդույթը ավելի քան 100 տարի։

Նկարում` Արմեն Պետրոսյանը`Մուշեղի որդին (կենտրոնում)  Միքաել  և Ալեքսանդր  Պետրոսյանների հետ։ 

Լուսանկարը վերցված է Զարթոնք հանդեսից:

ԿՅԱՆՔԻՆ ՀՐԱԺԵՇՏ Է ՏՎԵԼ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԻՆԱՍՅԱՆԸ (Հանս Կոստեր)

 

Ցավալի լուր ստացանք․ կյանքին հրաժեշտ է տվել Հովհաննես Մինասյանը՝ Հանս Կոստերը, հայ ռազմագերու զավակը, ով ամբողջ կյանքում ապրեց իր հոր հիշողությամբ, իր արմատների որոնումով ու հայկական ինքնության պահպանմամբ։

Հովհաննես Մինասյանը ծնվել է 1944 թվականի նոյեմբերի 2-ին Նիդերլանդներում՝ Զելանդիա նահանգի Կամպերլանդ գյուղում։ Նրա հայրը՝ Մամիկոն Սաֆարի Մինասյանը, հայ ռազմագերի էր։ Պատերազմից հետո նրան արտաքսեցին Սովետական Միություն, այնուհետև՝ Սիբիր։ Երկար տարիներ Հովհաննեսի մայրը լռել էր նրա հոր ճակատագրի մասին, և մինչև 15 տարեկանը նա գրեթե ոչինչ չէր լսել հոր մասին։

Հասուն տարիքում Հովհաննեսը սկսեց որոնել հորը։ Նա տարբեր լեզուներով հոդվածներ էր հրապարակում, որոնում պատերազմի մասնակիցների, կապ հաստատում այն մարդկանց հետ, ովքեր ևս ազգությամբ հայ հայրեր ունեին։ Տարիների որոնումներից հետո «Հայրենիքի ձայն» թերթում հրապարակված տեղեկությունների միջոցով նրան հաջողվեց գտնել հոր ընտանիքին Հայաստանում։ Ցավով իմացավ, որ հայրն արդեն մահացել է, սակայն Հայաստանում նրան ընդունեցին որպես հարազատի։ Նրան փոխանցեցին աքսորավայրից ուղարկված հոր նամակները, որոնք դարձան տարիներով բաժանված հոր և որդու միջև ամենաթանկ կապը։

«Ազատությունը պարտավորեցնում է» ֆիլմում Հովհաննես Մինասյանն ասում էր․ «Ես հայի զավակ եմ»։ Այդ խոսքերը նրա կյանքի ու ինքնության ամենաբնորոշ արտահայտությունն էին։

Նա խոսում էր հոլանդերեն, գերմաներեն և ֆրանսերեն լեզուներով։ Սիրում էր սպորտը, խաղում էր ֆուտբոլ և զբաղվում չմշկասահքով։ 42 տարի գերմաներեն լեզվի դասախոս է եղել Միդելբուրգի «Դելտա» քոլեջում։ Թոշակի է անցել 2006 թվականին։ 1980-1990 թվականներին կամավոր աշխատել է Խուս քաղաքի էմիգրացիոն կենտրոնում՝ հոլանդերեն սովորեցնելով ներգաղթյալներին։

Հովհաննես Մինասյանը հաճախ էր այցելում Դեն Հագում գտնվող Աբովյան մշակութային միության ակումբ, մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր միության նախագահ Մաթո Հախվերդյանի հետ։ 1991 թվականից հետո նա երկու անգամ այցելել էր Հայաստան՝ հայրական տուն և հոր գերեզման։ Ինքնուրույն սովորում էր ռուսերեն և հայերեն։ Հայաստանյան այցերից հետո իր հետ Նիդերլանդներ էր տանում հայերեն գրքեր և այբենարաններ։

Նա սիրում էր կարդալ և ինքնակրթվել։ Վերջին տարիներին ընկերոջ հետ կազմել և հրատարակել էին հոլանդերեն-հայերեն խոսակցական բառարան։

Հովհաննեսը պարտաճանաչ մասնակցում էր դիմադրության շարժման և ազատության մարտիկներին նվիրված միջոցառումներին՝ Միդելհարնիսում, ինչպես նաև Լյոսդենի Sovjet Ereveld զինվորական գերեզմանոցում՝ հարգանքի տուրք մատուցելով 1944 թվականի դեկտեմբերին նացիստների կողմից գնդակահարված յոթ հայ ռազմագերիների հիշատակին։

Նա կյանքից հեռացավ ապրիլի 26-ի երեկոյան՝ հիվանդանոցում, սրտի անևրիզմից։

Հովհաննես Մինասյանը լավ ամուսին էր և հոգատար հայր՝ իր երկու որդիների համար։

«Մեր վերջին հանդիպումը եղավ 2024 թվականին՝ իր ծննդյան 80-ամյակին։ Իսկ այսօր այստեղ եմ եկել նրան հրաժեշտ տալու»,- ասում է Մարինե Մինասյանը, ով հուղարկավորությանը մասնակցելու համար ժամանել էր Միացյալ Նահանգներից։ «Ցավում եմ և ափսոսում, բայց նաև պատիվ ունեմ լինելու եղբորս ընտանիքի կողքին այս դժվար պահին։ Քեզ միշտ կարոտելու ենք, Հովհաննես։ Դու հավերժ կմնաս մեր հիշողություններում և սրտերում։ Հանգչիր խաղաղությամբ»։

Այսօր նրա հիշատակի առաջ խոնարհվում են բոլորը, ովքեր ճանաչել ու գնահատել են նրան։ Դեռ թարմ է հիշողությունը, երբ Միդելհարնիսում FAON-ի՝ Հոլանդահայ կազմակերպությունների ֆեդերացիայի միջոցառման ժամանակ նա հարցազրույց էր տվել «Նիդերլանդական օրագրին» և ծաղիկներ խոնարհել զոհված հայ ռազմագերիների հիշատակին։

Այսօր արդեն մենք ենք խնկարկում և ծաղիկներ խոնարհում ճակատագրով հայ Հովհաննես Մինասյանի հիշատակին։

Հանգչիր խաղաղությամբ։

Met droefheid hebben wij vernomen dat Հովհաննես Մինասյան (Hans Koster) is overleden — de zoon van een Armeense krijgsgevangene, die zijn hele leven leefde met de herinnering aan zijn vader, de zoektocht naar zijn wortels en het bewaren van zijn Armeense identiteit.

Hovhannes Minasyan werd op 2 november 1944 geboren in het dorp Kamperland, in de provincie Zeeland, Nederland. Zijn vader, Mamikon Safari Minasyan, was een Armeense krijgsgevangene. Na de oorlog werd hij gedeporteerd naar de Sovjet-Unie en vervolgens naar Siberië. Jarenlang zweeg de moeder van Hovhannes over het lot van zijn vader, waardoor hij tot zijn vijftiende vrijwel niets over hem wist.

Op latere leeftijd begon Hovhannes naar zijn vader te zoeken. Hij publiceerde artikelen in verschillende talen, zocht contact met oorlogsveteranen en ontmoette anderen die eveneens een Armeense vader hadden. Na jaren van zoeken slaagde hij erin via de krant “Hayreniki Dzayn” informatie over zijn vader te publiceren en zo zijn familie in Armenië terug te vinden. Met verdriet vernam hij dat zijn vader inmiddels was overleden, maar in Armenië werd hij warm ontvangen als een familielid. Daar ontving hij de brieven die zijn vader vanuit de ballingschap had gestuurd — brieven die de kostbaarste band vormden tussen vader en zoon, jarenlang van elkaar gescheiden.

In de film “Vrijheid verplicht” zei Hovhannes Minasyan: “Ik ben de zoon van een Armeniër.” Die woorden waren de meest treffende uitdrukking van zijn identiteit en levensweg.

Hij sprak Nederlands, Duits en Frans. Hij hield van sport, speelde voetbal en schaatste graag. Gedurende 42 jaar werkte hij als docent Duits aan het Delta College in Middelburg. In 2006 ging hij met pensioen. Tussen 1980 en 1990 werkte hij als vrijwilliger in het immigratiecentrum van Goes, waar hij immigranten Nederlands leerde.

Hovhannes bezocht regelmatig de Abovyan Culturele Vereniging in Den Haag en onderhield warme banden met voorzitter Mato Hakhverdian. Na 1991 bezocht hij nog tweemaal Armenië — het huis van zijn vader en diens graf. Zelfstandig leerde hij Russisch en Armeens. Na zijn bezoeken aan Armenië nam hij Armeense boeken en alfabetboeken mee terug naar Nederland.

Hij hield van lezen en zelfontwikkeling. In de laatste jaren stelde hij samen met een vriend een Nederlands-Armeens conversatiewoordenboek samen en publiceerde dit.

Hovhannes nam trouw deel aan herdenkingen voor de verzetsbeweging en vrijheidsstrijders in Middelharnis, evenals op de Sovjet Ereveld-begraafplaats in Leusden, waar hij eer betoonde aan de zeven Armeense krijgsgevangenen die in december 1944 door de nazi’s werden geëxecuteerd.

Op de avond van 26 april overleed hij in het ziekenhuis aan een hartaneurysma.

Hovhannes Minasyan was een liefdevolle echtgenoot en een toegewijde vader voor zijn twee zonen.

“Onze laatste ontmoeting was in 2024, tijdens zijn 80ste verjaardag. Vandaag ben ik hier om afscheid van hem te nemen,” vertelt Marine Minasyan, die vanuit de Verenigde Staten naar de begrafenis was gekomen. “Ik voel verdriet en pijn, maar het is ook een eer om in deze moeilijke tijd naast de familie van mijn broer te staan. We zullen je altijd missen, Hovhannes. Je zult voor altijd in onze herinneringen en harten blijven voortleven. Rust in vrede.”

Vandaag buigen allen die hem hebben gekend en gewaardeerd hun hoofd voor zijn nagedachtenis. De herinnering is nog vers aan het moment waarop hij tijdens een bijeenkomst van FAON — de Federatie van Armeense Organisaties in Nederland — in Middelharnis een interview gaf aan “Nederlands Dagboek” en bloemen neerlegde ter nagedachtenis aan de omgekomen Armeense krijgsgevangenen.

Vandaag zijn wij het die bloemen neerleggen en eer bewijzen aan de herinnering van Հովհաննես Մինասյան — een Armeniër door zijn lot en door zijn hart.

Rust in vrede.

ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Փաշինյանը՝ ժողովրդի իրական ներկայացուցիչը, և «հին համակարգի» հինգ դեմքերը

Փաշինյանը՝ ժողովրդի իրական ներկայացուցիչը, և «հին համակարգի» հինգ դեմքերը Երեք նախկին նախագահներ, Ռուսաստանից եկած օլիգարխ Սամվել Կարապետյանը և տեղական գործարար Գագիկ Ծառուկյանը. 2026-ի ընտրությունների տրամաբանական դիմակայությունը

Երբ 2018-ին Թավշյա հեղափոխությունը փոխեց Հայաստանի քաղաքական լանդշաֆտը, շատերը խոսեցին «հին համակարգի» վերջի մասին։ Բայց 2026-ի խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին (հունիսի 7) պարզ է դառնում՝ այդ համակարգը ոչ միայն չի անհետացել, այլև ընդլայնվել է։ Այն ներկայացված է երեք նախկին նախագահների (Լևոն Տեր-Պետրոսյան, Ռոբերտ Քոչարյան, Սերժ Սարգսյան) դեմքով, թեև Սերժ Սարգսյանի Հանրապետական կուսակցությունը անմիջականորեն չի մասնակցում, բայց իր գործողություններով բացահայտ աջակցում է, իսկ Լևոն տեր Պետրոսյանի Ազգային Կոնգրեսը ևս հաշտ համերաշխ է ու պայքարի մեջ է ներկա իշխանության դեմ: Ընդիմությունը լրացվել է Ռուսաստանից եկած հայազգի օլիգարխ Սամվել Կարապետյանով և ներառում է նաև Գագիկ Ծառուկյանին՝ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդին։ Այս հինգը տարբեր ժամանակաշրջաններից և ոճերից են, բայց միավորում է նրանց մեկը՝ «հին Հայաստանի» տրամաբանությունը՝ օլիգարխիկ ազդեցություն, կլանային կապեր և ռուսամետ կախվածության տարրեր։ Նիկոլ Փաշինյանը, ընդհակառակը, մնում է այն մարդը, ով 2018-ից ի վեր փորձում է ներկայացնել ժողովրդի պահանջը՝ փոփոխության, թափանցիկության և ինքնուրույն պետականության։

Հին համակարգի երեք սյուները և փլուզման եզրը

Երեք նախկին նախագահները իշխանության տարիներին (1991–2018) կառուցեցին մի համակարգ, որը տնտեսապես և քաղաքականապես կանգնեցրեց Հայաստանը փլուզման եզրին։ Համատարած կոռուպցիան, օլիգարխիան և Ռուսաստանից խոր կախվածությունը դարձան այդ համակարգի հիմքը։ Տեր-Պետրոսյանի ժամանակաշրջանից սկսվեց արտագաղթն ու «սառեցված» հակամարտությունների ժամանակաշրջանը, Քոչարյանի և Սարգսյանի օրոք այն վերածվեց ռեսուրսների մշտական կլանման՝ առանց իրական լուծման։ Տնտեսությունը կախված էր ռեմիտենսներից և ռուսական շուկայից, իսկ իշխանությունը՝ կլանային վերահսկողությունից։ 2018-ի հեղափոխությունը հենց այդ համակարգի դեմ էր։ Ժողովուրդը քվեարկեց փոփոխության օգտին, ոչ թե անձի։

Չորրորդ դեմքը՝ Սամվել Կարապետյանը. Ռուսաստանից եկած նոր օլիգարխ

Այսօր այդ համակարգը լրացվում է Սամվել Կարապետյանով՝ Ռուսաստանում միլիարդատեր դարձած գործարարով (Tashir Group)։ Չնայած տնային կալանքին և սահմանադրական արգելքներին, նա նշանակվել է «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքի կենտրոնական դեմքը և իրեն համարում է ապագա վարչապետ: Նրա ռուսական էլիտայի կապերը, օլիգարխիկ ծագումը և փորձերը փոխել սահմանադրությունը իր համար տրամաբանորեն տեղավորում են նրան «հին համակարգի» շարքում։ Նա չի եկել ժողովրդի ցանկությամբ ու պահանջով, այլ եկել է Ռուսաստանից՝ պատրաստ վերադարձնել նախկին ու լրիվ կախվածությունը այս երկրից։

Հինգերորդ դեմքը՝ Գագիկ Ծառուկյանը. տեղական օլիգարխիայի դասական ներկայացուցիչը

Հին համակարգը ամրապնդվում է նաև Գագիկ Ծառուկյանով՝ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդով: Ծառուկյանը չի հավակնում վարչապետի պաշտոնին, բայց գլխավորում է ցուցակը։ Կուսակցությունը հայտարարել է, որ ունի մի քանի պոտենցիալ վարչապետի թեկնածուներ, բայց վերջնական որոշումը կկայացվի հետագայում։  Համագործակցում է այլ ընդդիմադիր ուժերի հետ՝ «Առաջարկ Հայաստանին» ծրագրի շրջանակում։ Ծառուկյանը երկար տարիներ եղել է հայաստանյան քաղաքականության և տնտեսության ամենահայտնի օլիգարխներից մեկը։ Նրա կուսակցությունը մշտապես գործել է իշխանության հետ փոխկապակցված կամ ընդդիմության մեջ՝ պահպանելով բիզնես-քաղաքականության խառը մոդելը։ Նա չի խոստանում արմատական բարեփոխումներ, այլ «նոր թիմ» և «առաջարկ Հայաստանին»՝ մնալով հին համակարգի տրամաբանության մեջ։ Այսպիսով, նա ամրապնդում է «հին համակարգի» շարքը որպես տեղական օլիգարխիայի դասական օրինակ։

Տրամաբանական հակադրությունը՝ Փաշինյանը որպես ժողովրդի ներկայացուցիչ

Փաշինյանը չի եկել օլիգարխիկ կամ կլանային համակարգից։ Նա եկել է փողոցային պայքարով, լրագրողից դարձել է պատգամավոր ու ժողովրդի պահանջով նշանակվել վարչապետ։ Նրա 8 տարիները լի են անհարթություններով, սխալներով և դժվարություններով (2020-ի և 2023-ի պատերազմները, Արցախի կորուստը, տնտեսական անորոշություն), բայց նա մնում է այն մարդը, ով փորձում է դուրս բերել Հայաստանը ռուսական թակարդից և կառուցել ինքնուրույն պետություն՝ պրագմատիկ խաղաղության և բարեփոխումների միջոցով։ Ի տարբերություն հինգի՝ նա չունի օլիգարխիկ կապեր, չունի ռուսական էլիտայի աջակցություն և չի փորձում վերադարձնել հին կարգը։ Նրա դժվարությունը հենց այստեղ է՝ ժողովուրդը բաժանված է, և «հին համակարգը» (այժմ հինգ դեմքով) օգտագործում է վախը, պատմական վերքերը և արտաքին աջակցությունը։ Բայց տրամաբանորեն՝ եթե 2018-ը եղել է ժողովրդի ընտրություն, ապա 2026-ը կլինի նույն ընտրության կրկնություն՝ նոր դեմքերով։ Հայաստանը կրկին կանգնած է ընտրության առաջ՝ հին համակարգ (երեք նախագահ + Կարապետյան + Ծառուկյան) թե՞ շարունակություն նոր ճանապարհի։ Պատմությունը ցույց կտա, թե ով է իսկապես ներկայացնում ժողովրդին։

Արտազ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ Նիդ.օրագրի համար

Խմբագրության կողմից-Պատրաստ ենք հրապարակել հետաքրքրություն ներկայացնող այլ տեսակետներ ու վերլուծություններ

Եվրոպական քաղաքական համայնքի 8-րդ գագաթնաժողովը, ԵՄ–Հայաստան առաջին երկկողմ գագաթնաժողովը և «Yerevan Dialogue» ֆորումը․ քաղաքական նշանակությունը ներսից և դրսից

2026 թվականի մայիսի 3–5-ը Երևանը դարձավ եվրոպական և ավելի լայն՝ եվրատլանտյան քաղաքականության կարևորագույն կենտրոններից մեկը՝ հյուրընկալելով Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) 8-րդ գագաթնաժողովը, ԵՄ–Հայաստան առաջին բարձր մակարդակի երկկողմ գագաթնաժողովը, ինչպես նաև «Yerevan Dialogue» միջազգային ֆորումը և տասնյակ երկկողմ հանդիպումներ։ Հայաստանի անկախությունից ի վեր նման մասշտաբի և աշխարհաքաղաքական կշռի միջազգային միջոցառում երկրում երբևէ չէր անցկացվել։ Մոտ հիսուն պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների, եվրոպական կառույցների նախագահների, միջազգային կազմակերպությունների ղեկավարների ու անվտանգության ոլորտի բարձրաստիճան ներկայացուցիչների ներկայությունը Երևանը մի քանի օրով վերածեց համաեվրոպական դիվանագիտական հարթակի։

Երևանյան գագաթնաժողովների քաղաքական նշանակությունը պայմանավորված էր ոչ միայն ներկայացվածության մակարդակով, այլև այն բարդ միջազգային միջավայրով, որի պայմաններում դրանք անցկացվեցին։ Եվրոպան շարունակում է գործել խորացող աշխարհաքաղաքական անկայունության պայմաններում․ Ուկրաինայում շարունակվող պատերազմը, Մերձավոր Արևելքում աճող լարվածությունը, Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների վերանայման հնարավորությունը և հետխորհրդային տարածքում Ռուսաստանի ազդեցության աստիճանական նվազումը եվրոպական մայրաքաղաքներին ստիպում են վերաիմաստավորել իրենց անվտանգային և քաղաքական ճարտարապետությունը։

Այս համատեքստում Եվրոպական քաղաքական համայնքը, որն ի սկզբանե ընկալվում էր որպես ոչ ֆորմալ քաղաքական երկխոսության հարթակ, աստիճանաբար վերածվում է ռազմավարական համակարգման կարևոր մեխանիզմի։ Երևանում անցկացված գագաթնաժողովը հատկապես ընդգծեց այդ վերափոխումը։ «Միասնություն և կայունություն Եվրոպայում» կարգախոսը փաստացի արտացոլում էր եվրոպական քաղաքական էլիտայի ներկայիս առաջնահերթությունները՝ անվտանգային ինքնավարության ամրապնդում, էներգետիկ և տրանսպորտային կապուղիների պաշտպանություն, արտաքին միջամտությունների սահմանափակում և ժողովրդավարական կայունության պահպանում։

Քննարկումների առանցքում էին ոչ միայն Ուկրաինան և Ռուսաստանի հետ առճակատումը, այլև Հարավային Կովկասի ապագան, Միջերկրական տարածաշրջանի անվտանգությունը, թվային ենթակառուցվածքների վերահսկողությունը և տնտեսական կապակցվածության նոր ուղիները։ Այս իմաստով Երևանը դարձավ ոչ միայն հանդիպումների վայր, այլև եվրոպական ռազմավարական վերաիմաստավորման կարևոր հարթակ։

Գագաթնաժողովները խորհրդանշական շրջադարձ արձանագրեցին նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքականության համար։ Վերջին տարիներին անվտանգության ոլորտում Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններում կուտակված անվստահությունը ձևավորել է նոր ռազմավարական հաշվարկներ Երևանում։ Այդ ֆոնին ԵՄ–Հայաստան առաջին երկկողմ գագաթնաժողովը ձեռք բերեց առանձնահատուկ նշանակություն։ Այն արդեն ոչ միայն համագործակցության ընդլայնման մասին քաղաքական հայտարարություն էր, այլև ազդակ, որ Հայաստանը փորձում է բազմազանեցնել իր արտաքին քաղաքական և անվտանգային հենարանները։

Գագաթնաժողովի ընթացքում ներկայացված տնտեսական և ենթակառուցվածքային նախաձեռնությունները ցույց տվեցին, որ Բրյուսելը պատրաստ է խորացնել իր ներգրավվածությունը Հայաստանում։ Քննարկվեցին տրանսպորտային կապերի արդիականացման, թվային համակարգերի ինտեգրման, էներգետիկ անկախության, սահմանային կառավարման և ներդրումային լայնածավալ ծրագրեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց նաև անվտանգության ոլորտում համագործակցության ընդլայնմանը՝ ներառյալ ԵՄ քաղաքացիական առաքելության գործունեության շարունակականությունը, հակակիբերհարձակումային համակարգերի զարգացումը և հիբրիդային սպառնալիքների դեմ պայքարը։

Երևանյան հանդիպումները միաժամանակ ընդգծեցին Հարավային Կովկասի աճող ռազմավարական նշանակությունը։ Եթե մի քանի տարի առաջ տարածաշրջանը դիտարկվում էր հիմնականում ռուս-թուրքական ազդեցության մրցակցության համատեքստում, ապա այժմ այն ավելի ու ավելի է ընկալվում որպես եվրոպական անվտանգության համակարգի բաղկացուցիչ հատված։ Եվրոպական առաջնորդների հայտարարություններում հստակ նկատվում էր այն մոտեցումը, որ Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության գործընթացը պետք է դուրս գա բացառապես երկկողմ տրամաբանությունից և ստանա ավելի լայն միջազգային աջակցություն։

Այս համատեքստում Եվրոպական միությունը փորձում է ամրապնդել իր դերը որպես միջնորդ, ներդրող և քաղաքական հավասարակշռող ուժ։ Երևանում տեղի ունեցած քննարկումները ցույց տվեցին, որ Բրյուսելը պատրաստ է ոչ միայն աջակցել խաղաղության բանակցություններին, այլև ներգրավվել հետպատերազմյան տնտեսական և ենթակառուցվածքային վերականգնման ծրագրերում։ Միևնույն ժամանակ եվրոպական դիվանագիտությունը շարունակում է խուսափել տարածաշրջանի կոշտ բևեռացումից՝ պահպանելով հարաբերական հավասարակշռություն Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի հետ հարաբերություններում։

Գագաթնաժողովի ուշագրավ դրվագներից էր նաև Կանադայի մասնակցությունը, ինչը խորհրդանշական իմաստով ընդլայնեց Եվրոպական քաղաքական համայնքի աշխարհագրական և քաղաքական շրջանակները։ Սա վկայում է, որ եվրոպական պետությունները ձգտում են ձևավորել ավելի լայն քաղաքական դաշինքային համակարգ՝ հիմնված ոչ միայն աշխարհագրական, այլև արժեքային և ռազմավարական ընդհանրությունների վրա։ Փաստացի ձևավորվում է հարթակ, որը նպատակ ունի լրացնել այն բացերը, որոնք առաջացել են ՆԱՏՕ-ի, ԵՄ-ի և ավանդական տրանսատլանտյան կառույցների ներսում առկա տարաձայնությունների պայմաններում։

Հայաստանի համար այս գործընթացը ստեղծում է և՛ հնարավորություններ, և՛ ռիսկեր։ Մի կողմից՝ Երևանը ստանում է արտաքին քաղաքական նոր մանևրային տարածք, ֆինանսական և քաղաքական աջակցության նոր աղբյուրներ, ինչպես նաև միջազգային տեսանելիության բարձրացում։ Մյուս կողմից՝ Արևմուտքի հետ արագացող մերձեցումը կարող է խորացնել հակասությունները Ռուսաստանի հետ և Հայաստանը ներքաշել ավելի լայն աշխարհաքաղաքական մրցակցության մեջ։ Հետևաբար առաջիկա տարիներին հայկական դիվանագիտության գլխավոր մարտահրավերը կլինի համադրել եվրոպական ինտեգրման ձգտումները տարածաշրջանային անվտանգության իրական սահմանափակումների հետ։

Այնուամենայնիվ, մայիսի 3–5-ի երևանյան գագաթնաժողովներն արդեն կարելի է դիտարկել որպես Հայաստանի նորագույն դիվանագիտական պատմության շրջադարձային իրադարձություններից մեկը։ Դրանք ոչ միայն բարձրացրին Երևանի միջազգային քաղաքական կշիռը, այլև ցույց տվեցին, որ Հարավային Կովկասը աստիճանաբար վերածվում է եվրոպական ռազմավարական մտածողության կարևոր ուղղություններից մեկի։ Եվրոպան, իր հերթին, փորձեց Երևանից հղել ավելի լայն քաղաքական ուղերձ՝ ներկայիս ճգնաժամային աշխարհակարգում պատրաստ լինելով ձևավորել ավելի ինքնուրույն և համակարգված աշխարհաքաղաքական դերակատարություն։

Միջազգային մամուլի ուշագրավ արձագանքները

Միջազգային մամուլի արձագանքները ցույց տվեցին, որ Երևանում անցկացված միջոցառումները դիտարկվում են ոչ միայն որպես բարձր մակարդակի դիվանագիտական հանդիպումների շարք, այլև որպես Հայաստանի արտաքին քաղաքական վերադասավորման և Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական իրականության կարևոր խորհրդանիշ։

Արևմտյան առաջատար լրատվամիջոցների մեծ մասը գործընթացները ներկայացրեց որպես Հայաստանի՝ հետխորհրդային անվտանգային և քաղաքական համակարգից աստիճանական հեռացման հերթական փուլ։ Բրիտանական The Guardian-ը ընդգծում էր, որ Եվրոպական միությունը վերջին ամիսներին էապես ակտիվացրել է ներգրավվածությունը Հայաստանում՝ ընդլայնելով քաղաքական, անվտանգային և ինստիտուցիոնալ աջակցությունը։ Պարբերականի գնահատմամբ՝ Բրյուսելը Երևանին աջակցում է կիբերանվտանգության, ապատեղեկատվության դեմ պայքարի և պետական ինստիտուտների դիմակայունության ամրապնդման ուղղություններով՝ այդ ամենը դիտարկելով որպես Ռուսաստանի ազդեցության սահմանափակման ավելի լայն եվրոպական ռազմավարության բաղադրիչ։

Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ի ակտիվ մասնակցությունը միջազգային մամուլում արժանացավ առանձնահատուկ ուշադրության։ Ֆրանսիական և բրիտանական վերլուծական շրջանակները նրա այցը մեկնաբանեցին ոչ միայն որպես Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական աջակցության դրսևորում, այլև որպես Փարիզի փորձ՝ ամրապնդելու իր դերակատարությունը Հարավային Կովկասում՝ տարածաշրջանում ռուսական ազդեցության թուլացման պայմաններում։ Որոշ հրապարակումներ նույնիսկ նշում էին, որ Մակրոնի ներկայությունը Երևանում ուղերձ էր թե՛ Մոսկվային, թե՛ Բաքվին, որ Եվրոպան այլևս Հարավային Կովկասը չի դիտարկում բացառապես ռուսական ազդեցության գոտու շրջանակում։

Եվրոպական պաշտոնական շրջանակներում ևս գագաթնաժողովը ներկայացվեց որպես պատմական փուլ։ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիո Կոստան հայտարարեց, որ Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովը առաջին անգամ անցկացվում է Հարավային Կովկասում, ինչը վկայում է Հայաստանի աճող քաղաքական նշանակության մասին եվրոպական օրակարգում։ Եվրոպացի պաշտոնյաների հայտարարություններում առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձվում Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորմանը՝ որպես տարածաշրջանային կայունության առանցքային նախապայմանի։

Միջազգային մամուլի ուշադրության կենտրոնում էր նաև ԵՄ–Հայաստան առաջին երկկողմ գագաթնաժողովը, որը շատ վերլուծաբաններ գնահատեցին որպես հարաբերությունների որակական նոր փուլ։ Եվրոպական և հյուսիսամերիկյան քաղաքական պարբերականներում ընդգծվում էր, որ Բրյուսելը Հայաստանին այլևս չի դիտարկում միայն որպես «Արևելյան գործընկերության» շարքային մասնակից, այլ փորձում է ձևավորել ավելի խորը և երկարաժամկետ գործընկերություն՝ ներառյալ անվտանգային համագործակցությունը, սահմանների կառավարումը, էներգետիկ կապակցվածությունը և ենթակառուցվածքային նախագծերը։

Առանձին ուշադրության արժանացավ նաև «Yerevan Dialogue» միջազգային ֆորումը, որը ներկայացվեց որպես Երևանի փորձ՝ ձևավորելու բազմակողմ քաղաքական և ռազմավարական քննարկումների մշտական հարթակ։ Եվրոպական փորձագիտական շրջանակներում այն դիտարկվեց որպես Հայաստանի՝ «փոքր պետությունից նախաձեռնող դերակատարի» վերածվելու փորձ։ Որոշ վերլուծական հրապարակումներ նույնիսկ համեմատում էին «Yerevan Dialogue»-ը տարածաշրջանային մակարդակով Մյունխենի անվտանգության համաժողովի ձևաչափի հետ։

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հեռավար մասնակցությունը նույնպես լայն արձագանք գտավ։ Ադրբեջանական և թուրքական լրատվամիջոցները շեշտադրում էին նրա հայտարարությունը, թե տարածաշրջանում խաղաղության գործընթացն արդեն մտել է գործնական փուլ։ Սակայն եվրոպական մամուլն առավել մեծ ուշադրություն դարձրեց Ալիևի քննադատությանը Եվրախորհրդարանի հասցեին։ Նրա հայտարարությունները արևմտյան մի շարք վերլուծաբանների կողմից մեկնաբանվեցին որպես Բաքվի շարունակական դժգոհության արտահայտություն եվրոպական որոշ շրջանակների կողմից Ադրբեջանին ուղղված քննադատության նկատմամբ։

Միջազգային մամուլում լայնորեն լուսաբանվեցին նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումները Էմանուել Մակրոնի, ՈՒրսուլա ֆոն դեր Լեյենի, Անտոնիո Կոստայի և եվրոպական այլ առաջնորդների հետ։ Արևմտյան վերլուծական շրջանակները դրանք դիտարկում էին որպես Հայաստանի՝ եվրոպական քաղաքական և անվտանգային համակարգի հետ հարաբերությունների ինստիտուցիոնալ խորացման հերթական քայլ։

Ընդհանուր առմամբ, միջազգային մամուլի գերակշիռ գնահատականն այն էր, որ Երևանում անցկացված այս բազմաշերտ դիվանագիտական միջոցառումները Հայաստանի համար դարձան ոչ միայն կազմակերպչական և քաղաքական հաջողություն, այլև նոր արտաքին քաղաքական ինքնության ցուցադրություն։ Միաժամանակ բազմաթիվ մեկնաբանություններում ընդգծվում էր, որ եվրոպական քաղաքական աջակցությունը դեռ պետք է վերածվի երկարաժամկետ տնտեսական, անվտանգային և ինստիտուցիոնալ գործիքների, որպեսզի Հայաստանի եվրոպական ուղղության խորացումը ստանա կայուն և գործնական բնույթ։

Նաիրա ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ (Հայաստան)
Աշոտ ԿՆԻԱԶՅԱՆ (Նիդերլանդներ)

On May 3-5, 2026, Yerevan became one of the most important centers of European and broader Euro-Atlantic politics, hosting the 8th Summit of the European Political Community (EPC), the first high-level bilateral EU-Armenia summit, as well as the Yerevan Dialogue international forum and dozens of bilateral meetings. An international event of such scale and geopolitical weight had never been held in the country since Armenia gained independence. The presence of nearly fifty heads of state and government, presidents of European institutions, heads of international organizations and high-ranking representatives of the security sector turned Yerevan into a pan-European diplomatic platform for several days.

The political significance of the Yerevan summits was determined not only by the level of representation, but also by the complex international environment in which they were held. Europe continues to operate in conditions of deepening geopolitical instability; The ongoing war in Ukraine, rising tensions in the Middle East, the possibility of a reassessment of the United States’ foreign policy priorities, and the gradual decline of Russia’s influence in the post-Soviet space are forcing European capitals to rethink their security and political architecture.

In this context, the European Political Community, which was initially perceived as a platform for informal political dialogue, is gradually turning into an important mechanism for strategic coordination. The summit held in Yerevan particularly emphasized this transformation. The slogan “Unity and Stability in Europe” actually reflected the current priorities of the European political elite: strengthening security autonomy, protecting energy and transport corridors, limiting external interference, and maintaining democratic stability.

The focus of the discussions was not only on Ukraine and the confrontation with Russia, but also on the future of the South Caucasus, the security of the Mediterranean region, control of digital infrastructure, and new ways of economic connectivity. In this sense, Yerevan became not only a meeting place, but also an important platform for European strategic rethinking.

The summits also marked a symbolic turning point for Armenia’s foreign policy. The distrust that has accumulated in recent years in the security sphere between Armenia and Russia has shaped new strategic calculations in Yerevan. Against this background, the first bilateral EU-Armenia summit acquired special significance. It was not only a political statement on expanding cooperation, but also a signal that Armenia is trying to diversify its foreign policy and security pillars.

The economic and infrastructure initiatives presented during the summit showed that Brussels is ready to deepen its involvement in Armenia. The modernization of transport links, the integration of digital systems, energy independence, border management and large-scale investment projects were discussed. Particular attention was also paid to expanding cooperation in the security sector, including the continuation of the EU civilian mission, the development of counter-cyberattack systems and the fight against hybrid threats.

The Yerevan meetings also highlighted the growing strategic importance of the South Caucasus. While a few years ago the region was viewed primarily in the context of Russian-Turkish competition for influence, it is now increasingly perceived as an integral part of the European security system. The statements of European leaders clearly indicated that the Armenia-Azerbaijan peace process should go beyond the exclusively bilateral logic and receive broader international support.

In this context, the European Union is trying to strengthen its role as a mediator, investor and political balancing force. The discussions in Yerevan showed that Brussels is ready not only to support peace negotiations, but also to engage in post-war economic and infrastructural reconstruction programs. At the same time, European diplomacy continues to avoid a rigid polarization of the region, maintaining a relative balance in relations with Turkey, Azerbaijan and Armenia.

Another notable episode of the summit was the participation of Canada, which symbolically expanded the geographical and political scope of the European political community. This indicates that European states are striving to form a broader political alliance system based not only on geographical, but also on value and strategic commonalities. In fact, a platform is being formed that aims to fill the gaps that have arisen due to disagreements within NATO, the EU and traditional transatlantic structures.

For Armenia, this process has created both opportunities and risks. On the one hand, Yerevan gains new foreign policy maneuver space, new sources of financial and political support, as well as increased international visibility. On the other hand, the accelerating rapprochement with the West may deepen the contradictions with Russia and draw Armenia into a broader geopolitical competition. Therefore, the main challenge for Armenian diplomacy in the coming years will be to reconcile the aspirations for European integration with the real constraints of regional security.

Nevertheless, the Yerevan summits of May 3–5 can already be considered one of the turning points in Armenia’s recent diplomatic history. They not only increased Yerevan’s international political weight, but also showed that the South Caucasus is gradually becoming one of the important directions of European strategic thinking. Europe, in turn, tried to send a broader political message from Yerevan, being ready to form a more independent and coordinated geopolitical role in the current crisis world order.

Remarkable reactions from the international press

The international press reactions showed that the events held in Yerevan are viewed not only as a series of high-level diplomatic meetings, but also as an important symbol of Armenia’s foreign policy realignment and the new geopolitical reality emerging in the South Caucasus.

Most leading Western media outlets presented the processes as another stage in Armenia’s gradual withdrawal from the post-Soviet security and political system. The British ‘The Guardian’ emphasized that the European Union has significantly intensified its engagement in Armenia in recent months, expanding political, security and institutional support. According to the newspaper, Brussels supports Yerevan in the areas of cybersecurity, the fight against disinformation and strengthening the resilience of state institutions, viewing all this as a component of a broader European strategy to limit Russia’s influence.

The active participation of French President Emmanuel Macron received particular attention in the international press. French and British analytical circles interpreted his visit not only as a manifestation of political support for Armenia, but also as an attempt by Paris to strengthen its role in the South Caucasus, in the context of the weakening of Russian influence in the region. Some publications even noted that Macron’s presence in Yerevan was a message to both Moscow and Baku that Europe no longer views the South Caucasus exclusively within the framework of the Russian sphere of influence.

The summit was also presented in official European circles as a historic stage. The President of the European Council, Antonio Costa, announced that the summit of the European Political Community was being held in the South Caucasus for the first time, which testifies to the growing political importance of Armenia on the European agenda. The statements of European officials paid special attention to the normalization of Armenia-Azerbaijan relations as a key prerequisite for regional stability.

The first bilateral EU-Armenia summit was also in the spotlight of the international press, which many analysts assessed as a qualitatively new stage in relations. European and North American political periodicals emphasized that Brussels no longer views Armenia as just an ordinary participant in the Eastern Partnership, but is trying to form a deeper and longer-term partnership, including security cooperation, border management, energy connectivity, and infrastructure projects.

The ‘Yerevan Dialogue’ international forum also received special attention, presented as Yerevan’s attempt to form a permanent platform for multilateral political and strategic discussions. In European expert circles, it was viewed as Armenia’s attempt to transform “from a small state to an initiative player.” Some analytical publications even compared the ‘Yerevan Dialogue’ to the format of the Munich Security Conference at the regional level.

The remote participation of Azerbaijani President Ilham Aliyev also received a wide response. Azerbaijani and Turkish media emphasized his statement that the peace process in the region had already entered a practical phase. However, the European press paid more attention to Aliyev’s criticism of the European Parliament. His statements were interpreted by a number of Western analysts as an expression of Baku's continued dissatisfaction with the criticism directed at Azerbaijan by some European circles.

Prime Minister Nikol Pashinyan's meetings with Emmanuel Macron, Ursula von der Leyen, Antonio Costa and other European leaders were also widely covered in the international press. Western analytical circles viewed them as an attempt to another step in the institutional deepening of Armenia’s relations with the European political and security system.

In general, the prevailing assessment of the international press was that these multi-layered diplomatic events held in Yerevan became not only an organizational and political success for Armenia, but also a demonstration of a new foreign policy identity. At the same time, numerous comments emphasized that European political support still needs to be transformed into long-term economic, security and institutional tools so that the deepening of Armenia’s European direction takes on a sustainable and practical character.

ՀՈԳԵԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԻՑ՝ ԴԵՊԻ ԹՌԻՉՔԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

 ՆԻԴԵՐԼԱՆԴՆԵՐՈՒՄ ԲՆԱԿՎՈՂ ՀԱՅԱԶԳԻ ՄԱՍՆԱԳԵՏ ԳԱՅԱՆԵ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Նաիրա Գասպարյան, բ․գ․թ․, դոցենտ, ԵՊՀ
Նիդերլանդական Օրագրի համար

Նիդերլանդներից ժամանած հայազգի գիտա-բժշկական և հոգեբանական ոլորտի մասնագետ դոկտոր Գայանե Աբրահամյանն իր այցով նոր շունչ հաղորդեց Հայաստանում հոգեկան բարեկեցության և դիմակայունության (resilience) զարգացման գործընթացին։ Նրա համար անձի հոգեկան առողջությունը ոչ միայն մասնագիտական հետաքրքրություն է, այլև հումանիտար մեծագույն առաքելություն։ 

Ի դեպ Գայանե Աբրահամյանը Նայմեխենի հայ համայնքի ակտիվիստներից է: Նրա ակտիվ ջանքերով  է ստեղծվել «Միացյալ հայերը Հոլանդիայում» միությունը, որի համահիմնադիրներից է:

Հայաստանում գտնվելու օրերին Գայանե Աբրահամյանը հանդիպումներ և սեմինարներ անցկացրեց Երևանում, Ստեփանավանում և Գյումրիում։ Ապրիլի 21 ին Ստեփանավանում կայացած «Ինչպե՞ս ազատվել մտահոգություններից և կառուցել առողջ միտք ու կյանք» թեմայով սեմինարին, որը սովորեցնում էր ինչպես դադարեցնել տագնապի զգացողությունը և ժամանակ ստեղծել ինքնախնամքի համար, անդրադարձ է կատարել «Զարթոնք»-ը (Zartonk Daily), նշելով, թե ինչպիսի մեծ հմտությամբ էր Հոլանդիայի InBalans փորձագետ, թերապևթ, մարզիչ (քոուչ)՝ Գայանե Աբրահամյանը կիրառում քուչինգի (coaching) իր գործիքակազմը՝ ստեղծելով այնպիսի մթնոլորտ, որ նույնիսկ անծանոթ մարդիկ ազատորեն կիսվում էին իրենց մտահոգություններով։ Սեմինարների ընթացքում Գայանե Աբրահամյանը գործնական մեթոդներով ցուցադրեց այն հմտությունները, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել անձի հոգեկան հավասարակշռությունը, վերադարձնել անձին լիարժեք կյանք՝ ստեղծելով վստահելի միջավայր, երբ ապահով և ջերմ մթնոլորտի շնորհիվ մասնակիցները սովորում են բացահայտել իրենց հույզերը և ճանաչել սթրեսի ազդանշանները։ Հոգեկան հավասարակշռության վերականգնման գործում դոկտոր Աբրահամյանը կարևորեց գործնական վարժությունների դերը։ Ապրիլի 27-ին Գյումրիի «Ալվան ծաղիկ» կենտրոնում անցկացված հանդիպման ժամանակ մասնակիցները ծանոթացան կպչուն մտքերի կառավարման, ինքնախնամքի և ռիթմիկ շնչառության այնպիսի մեթոդների, որոնք թույլ են տալիս մարմնին դուրս գալ «պայքար կամ փախուստ» (fight-or-flight) ռեժիմից՝ վերականգնելով ներքին հանգստությունը։ Ապրիլի 28-ին Գայանե Աբրահամյանը դասընթաց անցկացրեց Երևանի «Լիարժեք կյանք» հասարակական կազմակերպությունում, որտեղ հիմնական շեշտը դրված էր կպչուն մտքերի կառավարման և դրանցից ազատվելու, մտավոր ճկունության ամրապնդման և կյանքի որակի բարելավման գործնական հմտությունների վրա։ Դասընթացների և զրույցների ընթացքում Գայանե Աբրահամյանը  քննարկեց սթրեսի ազդեցությունը օրգանիզմի վրա, անդրադարձ կատարեց ուղեղ-աղիներ կապին։ Նա նշեց, որ ներկայիս գլոբալ իրականության մեջ սթրեսը և տրավմատիկ վիճակները, ինչպիսիք են հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումները (PTSD) կամ մասնագիտական այրումը (burnout), ազդում են ոչ միայն մտքերի, այլև ֆիզիկական մակարդակով ամբողջ օրգանիզմի վրա, գիտականորեն ապացուցված ուղեղ-աղիներ առանցքի (gut-brain axis) գոյությանը։ Նա նշեց, որ սթրեսի կամ ճգնաժամային իրավիճակներում կենտրոնական նյարդային համակարգից (ուղեղից) արտազատվող ազդակներն ու հորմոնները անմիջականորեն հասնում են աղիներ՝ փոխելով աղիքային միկրոֆլորան և առաջացնելով ֆիզիկական ռեակցիաներ։ Այս գործընթացը հաճախ ստեղծում է փակ շրջան՝ ֆիզիկական անհանգստությունն էլ ավելի է ուժեղացնում հոգեկան լարվածությունը։ Հետևաբար, հոգեկան հավասարակշռության վերականգնումը պահանջում է համալիր մոտեցում։

Նորարարական մոտեցում ավիացիայի ոլորտում

Հատկանշական էր Գայանե Աբրահամյանի աշխատանքն ավիացիայի ոլորտի մասնակիցների հետ՝ «Ավիաուսումնական կենտրոնում», որտեղ կարգախոսն է՝ «երկնքում անվտանգությունը սկսվում է երկրի վրա հոգեբանական կայունությունից»։ Այս ոլորտում աշխատող մասնագետները՝ օդաչուները, բորտուղեկցորդները և կարգավարները, աշխատում են բարձր պատասխանատվության և «զրոյական սխալի» ռեժիմում։ Մասնագիտական այրումը նրանց համար ոչ թե պարզ հոգնածություն է, այլ ֆիզիկական և հոգեկան հյուծվածություն, որն ուղղակի սպառնալիք է անվտանգությանը։

Սեմինարի ընթացքում մասնակիցները բացահայտեցին այրման պատճառները ավիացիայում, սովորեցին ճանաչել «կարմիր դրոշակները» (ցինիզմ, հյուծվածություն), գնահատեցին իրենց վիճակը «Սթրեսի բաժակը» գործնական վարժության միջոցով։

Գայանե Աբրահամյանը զրույցների ընթացքում ներկայացրեց թե խնչո՞ւ է հոգեկան առողջությունը կարևորվում գլոբալ սթրեսային իրավիճակներում։ Նա շեշտեց, որ ներկայիս գլոբալ իրականության մեջ, որն ուղեկցվում է աննախադեպ փոփոխություններով, անորոշություններով և սոցիալ-տնտեսական տեղաշարժերով, հոգեկան առողջության պահպանումը դարձել է առաջնահերթություն, և այսօր այն հատկապես կարևորվում է հետևյալ պատճառներով․

• Ճգնաժամային դիմակայունություն (Resilience). Համաշխարհային մարտահրավերների պայմաններում մարդիկ բախվում են անընդհատ սթրեսի։ Հոգեկան կայունությունը թույլ է տալիս ոչ միայն հաղթահարել դժվարությունները, այլև արագ վերականգնել հավասարակշռությունը։

• Որոշումների կայացում. Սթրեսը ազդում է մարդու՝ ճգնաժամային իրավիճակներում սթափ մտածելու և ճիշտ որոշումներ կայացնելու ունակության վրա։ Հոգեկան առողջությանը հետևելը նվազեցնում է սխալների հավանականությունը, ինչը կենսական նշանակություն ունի հատկապես պատասխանատու ոլորտներում։

• Համալիր ազդեցություն օրգանիզմի վրա. Հոգեկան և ֆիզիկական առողջությունները սերտորեն կապված են։ Սթրեսի հետևանքները արտացոլվում են ֆիզիկական մակարդակում, և հոգեկան բարեկեցությունը հանդիսանում է հիմք՝ ընդհանուր առողջության պահպանման համար։

Դոկտոր Գայանե Աբրահամյանի հայաստանյան այցը պատմական համագործակցության ձեռքբերում է։ Այցի և սեմինարների արդյունքը դարձավ երկու կարևոր հուշագրերի ստորագրումը, որոնք կյանքի կոչվեցին «Միտք-Էմոցիա-Վարք» հոգեկրթության և իրավագիտակցության զարգացման հասարակական կազմակերպության համահիմնադիր նախագահ Լիանա Ստեփանյանի հետ համագործակցության շնորհիվ։ Առաջին հուշագիրը ստորագրվեց «InBalans met Gaiane»-ի և Ավիաուսումնական կենտրոնի միջև, իսկ երկրորդ հուշագիրը՝ «InBalans met Gaiane»-ի և «Միտք-Էմոցիա-Վարք» ՀԿ-ի միջև։

FROM MENTAL SAFETY TO FLIGHT SAFETY: GAYANE ABRAHAMYAN’S MISSION IN ARMENIA

For the Diary of the Netherlands/ NidOragir

Naira Gasparyan, PhD, Associate Professor, YSU

Armenian-born scientist, medical and psychology specialist Dr. Gayane Abrahamyan, who arrived from the Netherlands, has breathed new life into the development of mental mental well-being and resilience in Armenia with her visit. For her, a person’s mental health is not just a professional interest, but a profound humanitarian mission.

During her stay in Armenia, Gayane Abrahamyan held meetings and seminars in Yerevan, Stepanavan and Gyumri. On April 21, Zartonk (Zartonk Daily) reported on the seminar on “How to Get Rid of Worries and Build a Healthy Mind and Life” held in Stepanavan, which taught how to stop the feeling of anxiety and create time for self-care, noting how skillfully Gayane Abrahamyan, an expert, therapist, and coach at the Dutch InBalans Center, used her coaching tools, creating an atmosphere where even strangers could freely share their concerns. During the seminars, Gayane Abrahamyan demonstrated the skills through practical methods that can restore a person’s mental balance, return a person to a full life, creating a trusting environment where, thanks to a safe and warm atmosphere, participants learn to reveal their emotions and recognize stress signals. Dr. Abrahamyan emphasized the role of practical exercises in restoring mental balance. During a meeting held on April 27 at the “Alvan Tsaghkadzor” center in Gyumri, participants were introduced to methods of managing sticky thoughts, self-care, and rhythmic breathing that allow the body to exit the “fight-or-flight” mode, restoring inner peace. On April 28, Gayane Abrahamyan conducted a course at the Yerevan “Full Life” NGO, where the main emphasis was placed on practical skills for managing and getting rid of sticky thoughts, strengthening mental flexibility, and improving the quality of life. During the courses and conversations, Gayane Abrahamyan discussed the impact of stress on the body and touched on the brain-gut connection. She noted that in the current global reality, stress and traumatic conditions, such as post-traumatic stress disorder (PTSD) or burnout, affect not only the mind, but also the entire organism at the physical level, scientifically proven by the existence of the gut-brain axis. She noted that in stressful or crisis situations, signals and hormones released from the central nervous system (brain) directly reach the intestines, changing the intestinal microflora and causing physical reactions. This process often creates a vicious circle: physical anxiety further intensifies mental tension. Therefore, restoring mental balance requires a comprehensive approach.

Innovative approach in the aviation sector

Gayane Abrahamyan’s work with aviation sector participants at the “Aviation Education Center” was noteworthy, where the motto is “safety in the sky begins with psychological stability on earth.” Specialists working in this field - pilots, flight attendants and controllers - work in a high-responsibility and “zero-error” mode. For them, professional burnout is not simple fatigue, but physical and mental exhaustion, which is a direct threat to safety.

During the seminar, the participants identified the causes of burnout in aviation, learned to recognize “red flags” (cynicism, exhaustion), and assessed their condition through the “Stress Cup” practical exercise.

During the talks, Gayane Abrahamyan presented whether mental health is becoming more important in global stressful situations. She emphasized that in the current global reality, which is accompanied by unprecedented changes, uncertainties and socio-economic shifts, maintaining mental health has become a priority, and today it is especially important for the following reasons:

• Crisis resilience: In conditions of global challenges, people are constantly faced with stress. Mental stability allows not only to overcome difficulties, but also to quickly restore balance.

• Decision-making: Stress affects a person's ability to think clearly and make the right decisions in crisis situations. Monitoring mental health reduces the likelihood of mistakes, which is especially important in responsible areas.

• Comprehensive effect on the body: Mental and physical health are closely related. The effects of stress are reflected on the physical level, and mental well-being is the basis for maintaining overall health.

Dr. Gayane Abrahamyan's visit to Armenia represents a historic achievement in cooperation. The visit and the seminars resulted in the signing of two important memoranda of understanding, which were brought to life through collaboration with Liana Stepanyan, the co-founder and president of the "Mind-Emotion-Behavior" Non-Governmental Organization for Mental Education and Legal Awareness. The first memorandum was signed between "InBalans met Gaiane" and the Aviation Training Center, while the second was signed between "InBalans met Gaiane" and the "Mind-Emotion-Behavior" NGO.

Լուսանկարներում` սեմինարները Երևանում, Ստեփանավանում` «Միտք-Էմոցիա-Վարք» հոգեկրթության և իրավագիտակցության զարգացման հասարակական կազմակերպությունում և ավիաուսումնական հաստատությունում: Համապատասխան հուշագրերի ստորագրում և փոխանակում: