Ինչու՞ էր Ղարաբաղը կարևոր ոչ միայն ռազմավարական, այլև տնտեսական տեսանկյունից

 Արցախի ընդերքը և պատերազմի տնտեսական ստվերը

Փորձագետ Գեորգի Անտոնով-Միրզախանյան

Ինչու՞ էր Ղարաբաղը կարևոր ոչ միայն ռազմավարական, այլև տնտեսական տեսանկյունից

Տարիներ շարունակ Արցախի շուրջ հակամարտությունը ներկայացվել է որպես պատմական արդարության, ինքնորոշման իրավունքի և անվտանգության պայքար։ Սակայն տարածաշրջանային զարգացումների խորքային ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հակամարտության հիմքում կարող էին լինել նաև լուրջ տնտեսական շահեր։ Հարուստ ընդերքը, ռազմավարական հանքավայրերը և դրանց նկատմամբ վերահսկողությունը վաղուց դարձել էին Հարավային Կովկասի մեծ քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

Այսօր, երբ պատերազմից անցել են տարիներ, ավելի ակնհայտ է դառնում, որ Արցախը միայն աշխարհաքաղաքական տարածք չէր։ Այն նաև տնտեսական մեծ ներուժ ունեցող տարածաշրջան էր, որի բնական պաշարները կարող էին փոխել ուժերի հավասարակշռությունը ողջ տարածաշրջանում։

Ոսկու և պղնձի համար պայքա՞ր

Հանքարդյունաբերության ոլորտի մասնագետները բազմիցս նշել են, որ Արցախն առանձնանում էր օգտակար հանածոների հարուստ պաշարներով։ Տարածքում առկա էին ոսկու, պղնձի, մոլիբդենի, ցինկի և այլ մետաղների խոշոր հանքավայրեր, որոնցից մի քանիսը տարածաշրջանային նշանակության էին համարվում։

Փորձագետ Գեորգի Անտոնով-Միրզախանյանի գնահատմամբ՝ 2020 թվականի պատերազմը միայն տարածքային վերահսկողության համար չէր։ Նրա խոսքով՝ ռազմական գործողությունների խորքային նպատակներից մեկը հենց Արցախի ընդերքի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելն էր։

Նա նշում է, որ պատերազմից հետո Ադրբեջանի պետական հաշվեկշռում գրանցվել են հսկայական տնտեսական արժեք ներկայացնող ռեսուրսներ, որոնց գնահատականները հասնում են տրիլիոնների։ Թեև այս թվերը պաշտոնապես ամբողջությամբ չեն հաստատվել միջազգային կառույցների կողմից, այնուամենայնիվ, մասնագետների շրջանում վաղուց գոյություն ունի համոզմունք, որ Արցախի բնական պաշարները տարածաշրջանի ամենաթանկ ակտիվներից էին։

Պատերազմից առաջ կնքված պայմանագրերը

Հատկանշական է մեկ այլ հանգամանք ևս։ Դեռևս 2020 թվականի փետրվարին՝ պատերազմից ամիսներ առաջ, Ադրբեջանի իշխանությունները միջազգային կազմակերպությունների և արտասահմանյան ընկերությունների հետ քննարկում էին Արցախի տարածքում հանքավայրերի շահագործման ծրագրեր։

Քաղաքական վերլուծաբանների մի մասը սա պատահական չի համարում։ Նրանց կարծիքով՝ տնտեսական ծրագրերի նախապատրաստումը դեռ պատերազմից առաջ կարող է վկայել, որ տարածաշրջանի վերահսկողության հարցը դիտարկվում էր ոչ միայն ռազմական, այլև տնտեսական հաշվարկների շրջանակում։

Հատկապես մեծ հետաքրքրություն էին ներկայացնում ոսկու և պղնձի հանքավայրերը, որոնց շուկայական արժեքը վերջին տարիներին զգալիորեն աճել էր համաշխարհային շուկայում։

Ո՞ւմ էին պատկանում Արցախի հանքերը

Տասնամյակներ շարունակ Արցախի հանքավայրերի շահագործումը եղել է բարդ և հաճախ փակ գործընթաց։ Տարբեր ժամանակներում ոլորտում ներգրավված են եղել հիմնականում արտասահմանյան, այդ թվում՝ ռուսական կապիտալ ունեցող ընկերություններ։

Հայ փորձագետների մի մասը տարիներ շարունակ բարձրաձայնում էր, որ բնական պաշարներից ստացվող եկամուտների զգալի մասը չի մնում հայկական պետական համակարգում։ Ըստ նրանց՝ անհրաժեշտ էր, որպեսզի ռազմավարական հանքավայրերի շահագործման մեջ պետությունն ունենար վերահսկիչ մասնակցություն և ստանար եկամուտների ավելի մեծ բաժին։

Սակայն այդ առաջարկները հիմնականում մնացին չիրականացված։ Արդյունքում՝ Արցախի բյուջեն հիմնականում ստանում էր սահմանափակ ռոյալթի վճարներ, մինչդեռ հիմնական շահույթը կենտրոնանում էր մասնավոր կառույցների ձեռքում։

Տնտեսական պատերազմների դարաշրջանը

21-րդ դարում պատերազմները  պայմանավորված են ոչ միայն սահմաններով, այլև տնտեսական ռեսուրսներով։ Նավթը, գազը, հազվագյուտ մետաղները և ջրային պաշարները դարձել են գլոբալ քաղաքականության կարևորագույն գործոններից մեկը։

Աշխարհում բազմաթիվ հակամարտություններ ունեն տնտեսական ենթատեքստ․

• Մերձավոր Արևելքում նավթային վերահսկողության համար պայքարը,
• Աֆրիկայում հանքային ռեսուրսների շուրջ պատերազմները,
• էներգետիկ միջանցքների վերահսկողության համար աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը։

Այս համատեքստում Արցախի շուրջ զարգացումները ևս շատ փորձագետներ դիտարկում են որպես ռեսուրսային հակամարտության տարրեր ունեցող պատերազմ։

Բնական պաշարները՝ ուժ և վտանգ

Բնական պաշարները ցանկացած պետության համար կարող են դառնալ տնտեսական զարգացման հզոր աղբյուր։ Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ հարուստ ընդերքը հաճախ նաև մեծացնում է արտաքին ճնշումների և հակամարտությունների հավանականությունը։

Արցախի դեպքը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ ռազմավարական նշանակության ռեսուրսները միայն տնտեսական հարց չեն։ Դրանք վերածվում են քաղաքական ազդեցության, անվտանգության և միջազգային շահերի բախման կենտրոնի։

Այսօր արդեն ակնհայտ է՝ ժամանակակից աշխարհում պատերազմները հաճախ սկսվում են ոչ միայն քարտեզների, այլև ընդերքի համար։ Եվ որքան մեծ է որևէ տարածքի տնտեսական արժեքը, այնքան ավելի կոշտ է դառնում դրա նկատմամբ վերահսկողության պայքարը։

Չպատասխանված հարցերը

Արցախի թեմայի շուրջ դեռ բազմաթիվ հարցեր մնում են բաց․

• Որքա՞ն էին իրականում տարածաշրջանի հանքային պաշարները,
• Ինչպիսի՞ տնտեսական ծրագրեր կային պատերազմի նախօրեին,
• Ինչու՞ հայկական կողմը տարիներ շարունակ ամբողջությամբ չօգտվեց այդ ռազմավարական ներուժից,
• և վերջապես՝ արդյո՞ք հնարավոր էր տնտեսական գործոնը ժամանակին վերածել ազգային անվտանգության բաղադրիչի։

Այս հարցերի պատասխանները կարևոր են ոչ միայն անցյալը հասկանալու, այլև ապագայի համար հետևություններ անելու տեսանկյունից։ Որովհետև 21-րդ դարի աշխարհում տնտեսությունը վաղուց դարձել է նույնքան կարևոր, որքան բանակն ու դիվանագիտությունը։

Hay Azian