Հայ արվեստագետները Նիդերլանդներում՝ ժառանգության ու արմատների պահապանները

Նիդերլանդների կարգուկանոն հաստատված ջրով լի լանդշաֆտներում՝ որտեղ հողմաղացները դեռ երգում են հնագույն երգեր, ծնվել է մի փոքր, բայց վառ հայկական արվեստի սփյուռք։ Հեռու իրենց հայրենիքի արևաշատ լեռներից՝ այս արվեստագետները ոչ միայն հարմարվում են, այլև վերափոխում նոր միջավայրը՝ դարձնելով այն կենդանի կտավ, որտեղ հիշողությունը, բնությունը և հոգևոր  արժեքները միահյուսվում են։ Ալիկ Ասատրյանը, Էդուարդ Բրոն Հարությունյանը, Սերոբ Դարբինյանը, Անիռոզ Նահապետյանը («Art Is Lifestyle»), Սոնա Սահակյանը և Հասմիկ Խալաֆյանը միասին մարմնավորում են մի հզոր ճշմարտություն՝ իսկական ստեղծագործությունը սահմաններ չի ճանաչում, իրոք այն միայն բերրի հող է փնտրում։

Ալիկ Ասատրյան. Նկարիչ-այգեպանը

Ալիկ Ասատրյանը ոչ միայն նկարիչ և արվեստաբան է, այլև իսկական բնության դեսպան։ Նա Հաագայում (Դեն Հաագ) ապրող հայ նկարիչ է, ով 1993 թվականից ի վեր Նիդերլանդներում է։ Նրա ամենահզոր գործը կտավի վրա չէ, այլ իր շուրջն ամենուր, անգամ հողի մեջ։ Քաղաքի մոռացված անկյունում, որտեղ բետոնե շենքերը փակում են երկինքը, Ալիկը ստեղծել է «անօրինական» այգի՝ լի ռեհանով, ուրցով, նանայով, թարխունով և մանկության հիշողություններով։

Չորս տարի այդ կանաչ անկյունը շնչում էր քաղաքի սրտում՝ թռչուններին հյուրընկալելով, անցորդներին ժպիտ պարգևելով։ Երբ քաղաքապետարանը որոշեց քանդել այն՝  ճարտարապետական վերակառուցման պատճառաբանությամբ, Ալիկը պարզապես հավաքեց կանաչ պոմիդորները թթու դնելու և գրեց. «Չարանալ չգիտեմ։ Այգին անօրինական էր, միայն բույսերն էին անմեղ»։

Շուտով նույն քաղաքապետարանը հրավիրեց նրան և նշանակեց այդ տարածքի կամավոր այգեպան։ Այսօր այգին օրինական է, ծաղկում է և դարձել է ապացույց, որ համբերությունն ու սերը կարող են փոխել նույնիսկ քաղաքային օրենքները։ «Գրպաններումս միշտ սերմեր ունեմ», - ասում է Ալիկը։ - «Անտեր հող տեսնում եմ՝ տնկում եմ»։

Բացի այգուց՝ Ալիկը ֆեյսբուքյան հարթակում վարում է բարեգործական «Վերնատուն 22» նախագիծը, որտեղ մասնակիցները ստեղծագործում են տարբեր թեմաներով (Արդյունքն արդեն կա՝ «Հեքիաթների փոսը» գիրքը)։ Նրա նկարների վաճառքից ստացված միջոցները գնում են բարի նպատակներով։ Այսօր Ալիկ Ասատրյանը խորհրդանշում է, որ արվեստն ու էկոլոգիան անբաժան են, և արվեստագետի ամենաբարձր կոչումը կարող է լինել հենց հողը գույնով ու սիրով լցնելը։

Սոնա Սահակյան. Հաջորդ սերունդը՝ լիակատար ծաղկումով

Սոնա Սահակյանը՝ Ալիկ Ասատրյանի դուստրը, արդեն ինքնուրույն վառ աստղ է միջազգային արվեստի երկնակամարում։ 1996 թվականին ծնված Սոնան ավարտել է Հաագայի Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիան և վերջին տարիներին ակտիվ ցուցահանդեսներ է բացել Նիդերլանդներում։  Անցնող 2025թվականը նա ամփոփեց  տեսանյութով, որտեղ ցուցադրվեցին նրա կազմակերպած ցուցահանդեսները, մրցանակները և համագործակցությունները։

«Արվեստը հոգի է պահանջում, և դու կարող ես այն տալ միայն այն ժամանակ, երբ իսկապես ապրում ես դրա համար», — ասում է Սոնան։ 2026-ի սկզբին նա բացեց նոր ցուցահանդես Հաագայի Haagse Kunstkring-ում՝ ներկայացնելով իր վերջին աշխատանքները։ Նրա ստեղծագործությունները տպագրվում են արվեստի ամսագրերում և ցուցադրվում թանգարաններում՝ ապացուցելով, որ հայկական հոգին ու եվրոպական լույսը կարող են նոր, հզոր սինթեզ ստեղծել։

Սերոբ Դարբինյան. Հավերժության անիվը կտավի վրա

Սերոբ Դարբինյանը (ծնված 1949-ին Երևանում) նկարիչ-փիլիսոփա է, ով միահյուսում է միջնադարյան հայկական մանրանկարչության ավանդույթները (հատկապես Թորոս Ռոսլինի դպրոցը) ժամանակակից սիմվոլիզմի հետ։ Նրա կտավներում կյանքը հավերժական պտույտ է՝ որտեղ արարածն ու աշխարհիկը միաձուլվում են։

«Կյանքը ժամանակաշրջան է, երբ մարդ-հոգին գոյություն ունի», — ասում է նա։ Նրա գործերում մայրը բժշկող է, հայրենիքը՝ արևի տուն, իսկ սերը՝ դրախտի դուռ։ Երազներում նա միշտ ոտաբոբիկ է թռչում հայկական երկնքում և արթնանալով՝ վրձնում է այդ պատկերները։ Այսօր Նեյկերկում (Nijkerk) ապրող Սերոբը շարունակում է Աստծո հետ զրուցել կտավի միջոցով։

Էդուարդ Բրոն Հարությունյան. Քարը, որը խոսում է աղոթքներով

Էդուարդ Բրոն Հարությունյանը  քանդակագործ է, ով բերել է հայկական խաչքարերի ավանդույթը Նիդերլանդներ, ով քարին և բրոնզին տալիս է հայկական խաչքարերի հոգևոր խորությունը։ Նրա աշխատանքները՝ Ամստերդամի Հայոց ցեղասպանության հուշախաչքարը և «Աղբյուրը» քանդակը Կապելլեում, դարձել են հավաքման և հիշատակի վայրեր։ Նա աշխատում է քարի, բրոնզի և գիպսի հետ՝ միավորելով միջնադարյան բարդ հորինվածքները ժամանակակից մինիմալիզմի հետ։ «Քարը խոսում է, եթե լսես», — ասում է նա։ Յուրաքանչյուր գործ մի աղոթք է՝ փորագրված նյութի մեջ։

Անիռոզ Նահապետյան. Երջանկության վանդակը

Անիռոզ Նահապետյանը (AnnyRose)՝ հայ-իրանա-հոլանդացի նկարչուհի (սովորել է Գերմանիայում և Անգլիայում), ապրում է Նիդերլանդներում 1973 թվականից։ Նրա աշխատանքները ուսումնասիրում են կնոջ ներաշխարհը՝ մայրությունը, ընտանիքը, սիրո ընտրությունը և «երջանկության վանդակը»։ Նրա կտավներում կանացի հմայքը գերազանցում է հավասարության որոնումները՝ դառնալով տրանսցենդենտ ուժ։ 

Պատերազմը միայն վատ երազ է, իսկ գեղեցկությունը՝ դիմադրության ամենաուժեղ ձևը։ Նրա աշխատանքները ցուցադրվել են ինչպես Նիդերլանդներում, այնպես էլ Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում՝ գրավելով ինչպես հայ, այնպես էլ միջազգային հանդիսատեսի ուշադրությունը։

Հասմիկ Խալաֆյան. Ծաղիկների և ավանդույթի ժամանակակից շունչ

Հասմիկ Խալաֆյանը (ծնված 1970-ին Հայաստանում) լրացնում է արվեստագետների այս խումբը, ապրել է Մոսկվայում գրեթե 20 տարի, ապա տեղափոխվել Նիդերլանդներ։ Նրա վերջին աշխատանքները ոգեշնչված են հոլանդական ծաղիկներով և Դելֆտի նկարների հավերժական հմայքով՝ համատեղելով ավանդական տարրերը ժամանակակից շոշափումներով (օրինակ՝ «DaVinci Sunflowers», 2024)։ Հասմիկը նաև դասավանդում է երեխաներին Հաագայի հայկական համայնքի դպրոցում՝ կիրակի օրերին սերունդներին փոխանցելով ստեղծագործության սերը։ 2025-ին նրա գործերը ցուցադրվել են Naarden Art Fair-ում։

Միասին նրանք  հայկական մշակույթը հարստացնում են նիդերլանդական շնչով ու պարարտ հողով:

Եզրափակիչ. Արմատները որոնք ծլում են օտար հողում

Այս վեց արվեստագետները միասին կազմում են հայկական արվեստի կենդանի դեսպանատուն Նիդերլանդներում՝ ոչ թե քաղաքական, այլ գեղարվեստական լեզվով։ Նրանք ոչ միայն պահպանում են ժառանգությունը, այլև հարստացնում այն նոր միջավայրով։ Ալիկ Ասատրյանի այգին, Սոնայի ներքին ճանապարհորդությունները, Սերոբի հոգևոր անիվը, Էդուարդի խոսող քարերը, Անիռոզի կանացի գաղտնիքները և Հասմիկի ծաղկային սինթեզը միասին ցույց են տալիս, որ մշակույթը սահմաններ չունի ու արվեստի սերմը ամենաբերրի հողի կարիքն ունի:

Ինչպես ասում է Ալիկը՝ մեջբերելով լոռեցու խոսքը. «Ա տեհաք, ինչ եղավ…»:Իսկապես՝ նայեք թե ինչ եղավ՝ մի խումբ հայեր օտար հողը դարձրին երկրորդ հայրենիք՝ մեկ սերմով, մեկ վրձնով ու մեկ խաչքարով։

Էդուարդ Բրոն Հարությունյան, Ալիկ Ասատրյան