2026 թվականի մայիսի 3–5-ը Երևանը դարձավ եվրոպական և ավելի լայն՝ եվրատլանտյան քաղաքականության կարևորագույն կենտրոններից մեկը՝ հյուրընկալելով Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) 8-րդ գագաթնաժողովը, ԵՄ–Հայաստան առաջին բարձր մակարդակի երկկողմ գագաթնաժողովը, ինչպես նաև «Yerevan Dialogue» միջազգային ֆորումը և տասնյակ երկկողմ հանդիպումներ։ Հայաստանի անկախությունից ի վեր նման մասշտաբի և աշխարհաքաղաքական կշռի միջազգային միջոցառում երկրում երբևէ չէր անցկացվել։ Մոտ հիսուն պետությունների և կառավարությունների ղեկավարների, եվրոպական կառույցների նախագահների, միջազգային կազմակերպությունների ղեկավարների ու անվտանգության ոլորտի բարձրաստիճան ներկայացուցիչների ներկայությունը Երևանը մի քանի օրով վերածեց համաեվրոպական դիվանագիտական հարթակի։

Երևանյան գագաթնաժողովների քաղաքական նշանակությունը պայմանավորված էր ոչ միայն ներկայացվածության մակարդակով, այլև այն բարդ միջազգային միջավայրով, որի պայմաններում դրանք անցկացվեցին։ Եվրոպան շարունակում է գործել խորացող աշխարհաքաղաքական անկայունության պայմաններում․ Ուկրաինայում շարունակվող պատերազմը, Մերձավոր Արևելքում աճող լարվածությունը, Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների վերանայման հնարավորությունը և հետխորհրդային տարածքում Ռուսաստանի ազդեցության աստիճանական նվազումը եվրոպական մայրաքաղաքներին ստիպում են վերաիմաստավորել իրենց անվտանգային և քաղաքական ճարտարապետությունը։

Այս համատեքստում Եվրոպական քաղաքական համայնքը, որն ի սկզբանե ընկալվում էր որպես ոչ ֆորմալ քաղաքական երկխոսության հարթակ, աստիճանաբար վերածվում է ռազմավարական համակարգման կարևոր մեխանիզմի։ Երևանում անցկացված գագաթնաժողովը հատկապես ընդգծեց այդ վերափոխումը։ «Միասնություն և կայունություն Եվրոպայում» կարգախոսը փաստացի արտացոլում էր եվրոպական քաղաքական էլիտայի ներկայիս առաջնահերթությունները՝ անվտանգային ինքնավարության ամրապնդում, էներգետիկ և տրանսպորտային կապուղիների պաշտպանություն, արտաքին միջամտությունների սահմանափակում և ժողովրդավարական կայունության պահպանում։

Քննարկումների առանցքում էին ոչ միայն Ուկրաինան և Ռուսաստանի հետ առճակատումը, այլև Հարավային Կովկասի ապագան, Միջերկրական տարածաշրջանի անվտանգությունը, թվային ենթակառուցվածքների վերահսկողությունը և տնտեսական կապակցվածության նոր ուղիները։ Այս իմաստով Երևանը դարձավ ոչ միայն հանդիպումների վայր, այլև եվրոպական ռազմավարական վերաիմաստավորման կարևոր հարթակ։

Գագաթնաժողովները խորհրդանշական շրջադարձ արձանագրեցին նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքականության համար։ Վերջին տարիներին անվտանգության ոլորտում Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններում կուտակված անվստահությունը ձևավորել է նոր ռազմավարական հաշվարկներ Երևանում։ Այդ ֆոնին ԵՄ–Հայաստան առաջին երկկողմ գագաթնաժողովը ձեռք բերեց առանձնահատուկ նշանակություն։ Այն արդեն ոչ միայն համագործակցության ընդլայնման մասին քաղաքական հայտարարություն էր, այլև ազդակ, որ Հայաստանը փորձում է բազմազանեցնել իր արտաքին քաղաքական և անվտանգային հենարանները։

Գագաթնաժողովի ընթացքում ներկայացված տնտեսական և ենթակառուցվածքային նախաձեռնությունները ցույց տվեցին, որ Բրյուսելը պատրաստ է խորացնել իր ներգրավվածությունը Հայաստանում։ Քննարկվեցին տրանսպորտային կապերի արդիականացման, թվային համակարգերի ինտեգրման, էներգետիկ անկախության, սահմանային կառավարման և ներդրումային լայնածավալ ծրագրեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց նաև անվտանգության ոլորտում համագործակցության ընդլայնմանը՝ ներառյալ ԵՄ քաղաքացիական առաքելության գործունեության շարունակականությունը, հակակիբերհարձակումային համակարգերի զարգացումը և հիբրիդային սպառնալիքների դեմ պայքարը։

Երևանյան հանդիպումները միաժամանակ ընդգծեցին Հարավային Կովկասի աճող ռազմավարական նշանակությունը։ Եթե մի քանի տարի առաջ տարածաշրջանը դիտարկվում էր հիմնականում ռուս-թուրքական ազդեցության մրցակցության համատեքստում, ապա այժմ այն ավելի ու ավելի է ընկալվում որպես եվրոպական անվտանգության համակարգի բաղկացուցիչ հատված։ Եվրոպական առաջնորդների հայտարարություններում հստակ նկատվում էր այն մոտեցումը, որ Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության գործընթացը պետք է դուրս գա բացառապես երկկողմ տրամաբանությունից և ստանա ավելի լայն միջազգային աջակցություն։

Այս համատեքստում Եվրոպական միությունը փորձում է ամրապնդել իր դերը որպես միջնորդ, ներդրող և քաղաքական հավասարակշռող ուժ։ Երևանում տեղի ունեցած քննարկումները ցույց տվեցին, որ Բրյուսելը պատրաստ է ոչ միայն աջակցել խաղաղության բանակցություններին, այլև ներգրավվել հետպատերազմյան տնտեսական և ենթակառուցվածքային վերականգնման ծրագրերում։ Միևնույն ժամանակ եվրոպական դիվանագիտությունը շարունակում է խուսափել տարածաշրջանի կոշտ բևեռացումից՝ պահպանելով հարաբերական հավասարակշռություն Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի հետ հարաբերություններում։

Գագաթնաժողովի ուշագրավ դրվագներից էր նաև Կանադայի մասնակցությունը, ինչը խորհրդանշական իմաստով ընդլայնեց Եվրոպական քաղաքական համայնքի աշխարհագրական և քաղաքական շրջանակները։ Սա վկայում է, որ եվրոպական պետությունները ձգտում են ձևավորել ավելի լայն քաղաքական դաշինքային համակարգ՝ հիմնված ոչ միայն աշխարհագրական, այլև արժեքային և ռազմավարական ընդհանրությունների վրա։ Փաստացի ձևավորվում է հարթակ, որը նպատակ ունի լրացնել այն բացերը, որոնք առաջացել են ՆԱՏՕ-ի, ԵՄ-ի և ավանդական տրանսատլանտյան կառույցների ներսում առկա տարաձայնությունների պայմաններում։

Հայաստանի համար այս գործընթացը ստեղծում է և՛ հնարավորություններ, և՛ ռիսկեր։ Մի կողմից՝ Երևանը ստանում է արտաքին քաղաքական նոր մանևրային տարածք, ֆինանսական և քաղաքական աջակցության նոր աղբյուրներ, ինչպես նաև միջազգային տեսանելիության բարձրացում։ Մյուս կողմից՝ Արևմուտքի հետ արագացող մերձեցումը կարող է խորացնել հակասությունները Ռուսաստանի հետ և Հայաստանը ներքաշել ավելի լայն աշխարհաքաղաքական մրցակցության մեջ։ Հետևաբար առաջիկա տարիներին հայկական դիվանագիտության գլխավոր մարտահրավերը կլինի համադրել եվրոպական ինտեգրման ձգտումները տարածաշրջանային անվտանգության իրական սահմանափակումների հետ։

Այնուամենայնիվ, մայիսի 3–5-ի երևանյան գագաթնաժողովներն արդեն կարելի է դիտարկել որպես Հայաստանի նորագույն դիվանագիտական պատմության շրջադարձային իրադարձություններից մեկը։ Դրանք ոչ միայն բարձրացրին Երևանի միջազգային քաղաքական կշիռը, այլև ցույց տվեցին, որ Հարավային Կովկասը աստիճանաբար վերածվում է եվրոպական ռազմավարական մտածողության կարևոր ուղղություններից մեկի։ Եվրոպան, իր հերթին, փորձեց Երևանից հղել ավելի լայն քաղաքական ուղերձ՝ ներկայիս ճգնաժամային աշխարհակարգում պատրաստ լինելով ձևավորել ավելի ինքնուրույն և համակարգված աշխարհաքաղաքական դերակատարություն։

Միջազգային մամուլի ուշագրավ արձագանքները

Միջազգային մամուլի արձագանքները ցույց տվեցին, որ Երևանում անցկացված միջոցառումները դիտարկվում են ոչ միայն որպես բարձր մակարդակի դիվանագիտական հանդիպումների շարք, այլև որպես Հայաստանի արտաքին քաղաքական վերադասավորման և Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական իրականության կարևոր խորհրդանիշ։

Արևմտյան առաջատար լրատվամիջոցների մեծ մասը գործընթացները ներկայացրեց որպես Հայաստանի՝ հետխորհրդային անվտանգային և քաղաքական համակարգից աստիճանական հեռացման հերթական փուլ։ Բրիտանական The Guardian-ը ընդգծում էր, որ Եվրոպական միությունը վերջին ամիսներին էապես ակտիվացրել է ներգրավվածությունը Հայաստանում՝ ընդլայնելով քաղաքական, անվտանգային և ինստիտուցիոնալ աջակցությունը։ Պարբերականի գնահատմամբ՝ Բրյուսելը Երևանին աջակցում է կիբերանվտանգության, ապատեղեկատվության դեմ պայքարի և պետական ինստիտուտների դիմակայունության ամրապնդման ուղղություններով՝ այդ ամենը դիտարկելով որպես Ռուսաստանի ազդեցության սահմանափակման ավելի լայն եվրոպական ռազմավարության բաղադրիչ։

Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ի ակտիվ մասնակցությունը միջազգային մամուլում արժանացավ առանձնահատուկ ուշադրության։ Ֆրանսիական և բրիտանական վերլուծական շրջանակները նրա այցը մեկնաբանեցին ոչ միայն որպես Հայաստանի նկատմամբ քաղաքական աջակցության դրսևորում, այլև որպես Փարիզի փորձ՝ ամրապնդելու իր դերակատարությունը Հարավային Կովկասում՝ տարածաշրջանում ռուսական ազդեցության թուլացման պայմաններում։ Որոշ հրապարակումներ նույնիսկ նշում էին, որ Մակրոնի ներկայությունը Երևանում ուղերձ էր թե՛ Մոսկվային, թե՛ Բաքվին, որ Եվրոպան այլևս Հարավային Կովկասը չի դիտարկում բացառապես ռուսական ազդեցության գոտու շրջանակում։

Եվրոպական պաշտոնական շրջանակներում ևս գագաթնաժողովը ներկայացվեց որպես պատմական փուլ։ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիո Կոստան հայտարարեց, որ Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովը առաջին անգամ անցկացվում է Հարավային Կովկասում, ինչը վկայում է Հայաստանի աճող քաղաքական նշանակության մասին եվրոպական օրակարգում։ Եվրոպացի պաշտոնյաների հայտարարություններում առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձվում Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորմանը՝ որպես տարածաշրջանային կայունության առանցքային նախապայմանի։

Միջազգային մամուլի ուշադրության կենտրոնում էր նաև ԵՄ–Հայաստան առաջին երկկողմ գագաթնաժողովը, որը շատ վերլուծաբաններ գնահատեցին որպես հարաբերությունների որակական նոր փուլ։ Եվրոպական և հյուսիսամերիկյան քաղաքական պարբերականներում ընդգծվում էր, որ Բրյուսելը Հայաստանին այլևս չի դիտարկում միայն որպես «Արևելյան գործընկերության» շարքային մասնակից, այլ փորձում է ձևավորել ավելի խորը և երկարաժամկետ գործընկերություն՝ ներառյալ անվտանգային համագործակցությունը, սահմանների կառավարումը, էներգետիկ կապակցվածությունը և ենթակառուցվածքային նախագծերը։

Առանձին ուշադրության արժանացավ նաև «Yerevan Dialogue» միջազգային ֆորումը, որը ներկայացվեց որպես Երևանի փորձ՝ ձևավորելու բազմակողմ քաղաքական և ռազմավարական քննարկումների մշտական հարթակ։ Եվրոպական փորձագիտական շրջանակներում այն դիտարկվեց որպես Հայաստանի՝ «փոքր պետությունից նախաձեռնող դերակատարի» վերածվելու փորձ։ Որոշ վերլուծական հրապարակումներ նույնիսկ համեմատում էին «Yerevan Dialogue»-ը տարածաշրջանային մակարդակով Մյունխենի անվտանգության համաժողովի ձևաչափի հետ։

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հեռավար մասնակցությունը նույնպես լայն արձագանք գտավ։ Ադրբեջանական և թուրքական լրատվամիջոցները շեշտադրում էին նրա հայտարարությունը, թե տարածաշրջանում խաղաղության գործընթացն արդեն մտել է գործնական փուլ։ Սակայն եվրոպական մամուլն առավել մեծ ուշադրություն դարձրեց Ալիևի քննադատությանը Եվրախորհրդարանի հասցեին։ Նրա հայտարարությունները արևմտյան մի շարք վերլուծաբանների կողմից մեկնաբանվեցին որպես Բաքվի շարունակական դժգոհության արտահայտություն եվրոպական որոշ շրջանակների կողմից Ադրբեջանին ուղղված քննադատության նկատմամբ։

Միջազգային մամուլում լայնորեն լուսաբանվեցին նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումները Էմանուել Մակրոնի, ՈՒրսուլա ֆոն դեր Լեյենի, Անտոնիո Կոստայի և եվրոպական այլ առաջնորդների հետ։ Արևմտյան վերլուծական շրջանակները դրանք դիտարկում էին որպես Հայաստանի՝ եվրոպական քաղաքական և անվտանգային համակարգի հետ հարաբերությունների ինստիտուցիոնալ խորացման հերթական քայլ։

Ընդհանուր առմամբ, միջազգային մամուլի գերակշիռ գնահատականն այն էր, որ Երևանում անցկացված այս բազմաշերտ դիվանագիտական միջոցառումները Հայաստանի համար դարձան ոչ միայն կազմակերպչական և քաղաքական հաջողություն, այլև նոր արտաքին քաղաքական ինքնության ցուցադրություն։ Միաժամանակ բազմաթիվ մեկնաբանություններում ընդգծվում էր, որ եվրոպական քաղաքական աջակցությունը դեռ պետք է վերածվի երկարաժամկետ տնտեսական, անվտանգային և ինստիտուցիոնալ գործիքների, որպեսզի Հայաստանի եվրոպական ուղղության խորացումը ստանա կայուն և գործնական բնույթ։

Նաիրա ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ (Հայաստան)
Աշոտ ԿՆԻԱԶՅԱՆ (Նիդերլանդներ)