Գրելու ազդակը եղել է 14-ամյա Վիկտոր Համբարձումյանի այցը բանաստեղծին 1922 թ. հունիսին: Զրույցի ժամանակ ապագա խոշորագույն գիտնականը Թումանյանին տեղեկություններ է հաղորդել Սիրիուսի մասին: Ն. Թումանյանը ևս հիշում է, որ գրվել է 1922 թ. ամռանը. «Աստղերով էր հետաքրքրվում և այդ օրերին էլ գրեց «Սիրիուսի հրաժեշտը»:
Սիրիո՛ւս, երկնից ահեղ անցվոր,
Ո՞ւրկից եկել,
Ո՞ւր ես թեքել,
Ո՞ւր ես ճեպում էդքան հըզոր,
Անճառ թափով,
Անծեր ճամփով,
Դարե՜ր, դարե՜ր հազարավոր։
Սիրիո՛ւս, երկնից շըքեղ գոհար,
Որ խաղում ես,
Փաղփաղում ես
Ճերմակ ու բիլ լուսով քո վառ
Ու զարդարում,
Ջըվարթ վառում
Մեր գիշերվան ճակատը մառ –
1922 թ. հունիս
Այս պատմությունը վկայում է 14-ամյա Վիկտոր Համբարձումյանի և Հովհաննես Թումանյանի առանձնահատուկ հանդիպման մասին՝ որն էլ դառնում է ներշնչման աղբյուր բանաստեղծի «Սիրիուսի հրաժեշտը» բանաստեղծության համար։
Վիկտորը՝ ապագա նշանավոր աստղագետը Թումանյանին պատմում է Սիրիուսի՝ ամենապայծառ աստղի մասին, այլ խոսքով տեղի է ունենում Գիտության և արվեստի հանդիպումը:
Այս պատմությունն աննախադեպ կերպով միավորում է գիտական հետաքրքրությունը և գեղարվեստական երևակայությունը։ Երիտասարդ գիտնականի ոգևորությունն ու գիտելիքը դառնում են արվեստի շարժիչ ուժ՝ հուշելով Թումանյանին գրել տիեզերական լույսի, խորհրդավոր ընթացքի ու անհասանելի հեռուների մասին։ Սա հազվադեպ և ներշնչող օրինակ է՝ թե ինչպես կարող է երիտասարդի սերմանած գիտական միտքը ծլել բանաստեղծի սրտում՝ ստեղծելով անմոռանալի այս գործը։
Թումանյանի այս բանաստեղծությունը ոչ միայն նկարագրում է Սիրիուսը որպես երկնային մարմին, այլև ներկայացնում է այն որպես խորհրդանիշ՝ անցողիկի, հզորի, հեռավորի ու լուսավորի։ Լիրիկական հերոսը դիտում է տիեզերքը ու մտովի հետևում այդ հսկա աստղի ճամփին՝ միաժամանակ արտահայտելով հիացմունք և կարոտ։
Հետագայում Վիկտոր Համբարձումյանը կդառնա աշխարհի ամենահայտնի աստղագետներից մեկը ու կհիշի այս պատմությունը։ Բայց այս փոքրիկ դրվագը ցույց է տալիս, որ դեռ պատանեկության տարիներին նա ուներ այնպիսի հետաքրքրություն, խորություն և հմայք, որ նույնիսկ Թումանյանի պես մեծ բանաստեղծը չէր կարող անտարբեր մնալ։
Սա մի բացառիկ պատմություն է, որտեղ մեկ ակնթարթ՝ պատանու և մեծերի հանդիպումը, դառնում է երկխոսություն գիտության ու պոեզիայի միջև։ «Սիրիուսի հրաժեշտը» ոչ միայն հիասքանչ բանաստեղծություն է, այլև մի դուռ, որը բացվում է դեպի հայ մտքի խորությունը՝ ու նրա կապը տիեզերքի հետ։
Ի ուրախություն Մաստրիխտ քաղաքի ուխտավորների, հյուրերի և տարբեր ազգությունների հավատացյալների, 2025 թվականի հունիսի 12-ից 22-ը անց է կացվում հոլանդական ավանդական խոր արմատներով կրոնական տոն՝ ի պատիվ հայազգի հոգևորական Սուրբ Սերվատիուսի, որը թվով 56-րդ անգամն է ու կոչվում է «Heiligdomsvaart Maastricht»։ Այս տասօրյա սրբավայրային ուխտագնացությունը, որն այս ծավալով անցկացվում է յոթ տարին մեկ, համախմբել է տեղական և միջազգային ուխտավորների՝ միավորելով նրանց պատարագների, մասունքների ցուցադրությունների, մշակութային միջոցառումների շուրջ հոգևոր հարատև վերազարթոնքի սերը։
Տոնակատարության պաշտոնական բացումը տեղի ունեցավ հինգշաբթի երեկոյան, հունիսի 12-ին՝ Մաստրիխտի պարիսպներից եկած ուխտավորների աստղային երթով։ Քայլերթը սկսվեց քաղաքի տարբեր ծխական համայնքներից, որտեղ ուխտավորները, կրելով իրենց սրբազան պատկերներն ու մասունքները, քայլեցին դեպի Վրիժհոֆ՝ երաժշտախմբերի առաջնորդությամբ։ Այնտեղից երկար ու հուզիչ երթով բոլորը շարժվեցին դեպի Սուրբ Սերվասի բազիլիկ՝ մասնակցելու բացման պատարագին։ Բացման արարողությունը կատարվեց Սուրբ Սերվասի աղբյուրի ջրով օրհնությամբ՝ մատուցված Ռոերմոնդի եպիսկոպոս Մոնսենյոր Ռոն վան դեն Հութի կողմից։ Նույն երեկոյան ներկայացվեց նաև Մաստրիխտի քաղաքային գարեջրատան կողմից հատուկ եփված նոր խմիչք, հիշեցնելով ուխտագնացության ընթացքում՝ հավատքի և սիրո 750 տարվա համադաշնությունը։
Տասօրյա շրջափուլը հագեցած է լինելու կրոնական և մշակութային բազմազանությամբ։ Ամեն օր մատուցվելու են սուրբ պատարագներ՝ տարբեր լեզուներով, Սուրբ Սերվասի բազիլիկում կազմակերպվելու են մասունքների ցուցադրություններ , այցելություններ են լինելու մշակութային կենտրոններում ու ցուցահանդեսներում։ Այսօր` Հունիսի 14-ին, շաբաթ օրը, հայ առաքելական համայնքի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ հանդիսավոր Սուրբ Պատարագ՝ հենց Սուրբ Սերվասի բազիլիկում։ Պատարագիչներ էին Տեր Սերովբե քահանա Ալանջյանը, Բրյուսելի Սուրբ Մարիա Մագդաղենացի և Մաստրիխտի Սուրբ Կարապետ եկեղեցու սարկավագները։ Եկեղեցական երգչախմբերին միացան հայ համայնքի տաղանդավոր սոպրանոները՝ Տաթևիկ Աշուրյանը և Մելինե Կուրին, որոնց կատարումները ստեղծեցին հոգևոր բարձր մթնոլորտ։ Պատարագի ավարտից հետո բազիլիկի տաղավարում տեղի ունեցավ ջերմ ընդունելություն բոլոր ուխտավորների համար, բացի հոլանդական ավանդական գարեջրից հյուրընկալվողները հնարավորություն ունեցան համտեսել հայկական ավանդական գաթան, որը պարտաստվել էր Մաստրիխտի հայ համայնքի կամավորների կողմից։
Հայկական ներկայությունն ու մասնակցությունն այս տարի առանձնահատուկ ընդգծված է, ինչը հնարավոր դարձավ Սուրբ Կարապետ եկեղեցու հավատավոր գործակցությամբ և Ատենապետ Լևոն Սարգիսի հետևողական կազմակերպական ջանքերով։ Հայ համայնքի ներգրավվածությունը խորացրեց միջազգային քրիստոնեական եղբայրության և մշակութային բազմազանության զգացողությունը՝ արժանի տեղ հատկացնելով հայ ավանդույթներին և հոգևոր մշակույթին։
Հունիսի 15-ին՝ կիրակի առավոտյան, Սուրբ Սերվասի բազիլիկում մատուցվեց գլխավոր պոնտիֆիկալ պատարագը՝ եպիսկոպոս Ռոն վան դեն Հութի հանդիսապետությամբ։ Պատարագի ժամանակ, հյուրերի և բազմաթիվ ուխտավորների ներկայությամբ, Մաստրիխտի դեկան John Dautzenberg-ը ի թիվս այլ հյուրերի ջերմ ողջունեց Վատիկանում Հայ Առաքելական Եկեղեցու մշտական ներկայացուցիչ Խաժակ արքեպիսկոպոս Պարսամյանին։ Այս հարգանքի արտահայտությունը կարևոր մի պատգամ էր՝ հոգևոր ուխտի միասնականության, միջեկեղեցական երկխոսության և փոխադարձ հարգանքի։
Նույն օրը՝ 14.00-17.00 ընկած ժամանակահատվածում, քաղաքի միջոցով անցավ «Առաջին մեծ ուխտավորների երթը»՝ մասունքների հանդիսավոր ցուցադրությամբ, ուղեկցվող RTV Maastricht-ի և L1-ի ուղիղ հեռարձակմամբ։ Ժամը 20:30-ին Քուփելքերխում սկսվեց «De Keizer van Maastricht» թատերական ներկայացումը՝ Մաստրիխտի Թոնելգրուփի մասնակցությամբ, Լիմբուրգի երիտասարդական սիմֆոնիկ նվագախմբի և մենակատարների մասնակցությամբ, Համույթը գլխավորում էր հոլանդացի ճանաչված արտիստ Ֆրանկ Լամերսը։
Տոնակատարությունները շարունակվելու են մինչև հունիսի 22-ը՝ ներառելով նոր ուխտավորների երթեր, ցուցադրություններ, համերգներ և միջեկեղեցական միջամշակութային փոխանակումներ։ Սուրբ Սերվատիուսի անունով իրականացվող Heiligdomsvaart-ը 2025-ին ոչ միայն հարգանքի տուրք էր վաղ քրիստոնեական հայազգի սրբի հիշատակին, այլև վառ ապացույց հավատքի և համերաշխության, որին մասնակցում են հավատացյալներ ողջ աշխարհից։
Անցան տարիներ… Բայց հիշողությունը մնաց լուսավոր ու ջերմ՝ ինչպես հայացքը մարդու, որ մի ժամանակ գրկեց օտարության մուտքը՝ իր մեջ պահելով հայրենիքի շունչը։ Այդպես էլ Նայմեխենում, Աբրահամյանների ընտանիքի համառ ջանքերով ծնվեց մի միություն՝ մի նոր օջախ, սրտում հայրենիքը, որը կոչվեց «Միացյալ Հայերը Հոլանդիայում»։ Այդ միությունից էլ ծնունդ առավ ՎԱՆ մեկօրյա դպրոցը՝ մի փոքրիկ հայկական կղզյակ օտար ծովում, որտեղ հայերեն խոսքն ու հոգին իրենց հաստատուն տեղն ունեցան։
Այսօր՝ քառորդ դար անց, դպրոցն արդեն 25 տարեկան է։ Անցած ժամանակը մի ակնթարթ էր, բայց իր հետ բերեց տասնյակ սերունդներ, որոնք մտքով, սրտով ու լեզվով շարունակեցին ապրել ու արարել հայերեն։ Հայապահպանության այս օջախը դարձավ համայնքի հենասյունը՝ կրթություն ու հավաքական ուժ պարգևելով հոլանդահայությանը։ Իսկ այս ամենի հիմքում կանգնած են մարդիկ, ովքեր հավատացին, սիրեցին ու ծառայեցին գաղափարին։
Հոբելյանական այս տարին հուշի, երախտագիտության ու շարունակականության տարիք էր։ Հունիսի 15-ին տեղի ունեցած ցերեկույթը՝ համեստությամբ լի, բայց խորը բովանդակությամբ, դարձավ ոչ միայն տոն, այլև հայեցի դաստիարակության շղթայի մի կարևոր օղակ։ Այս օրը ապրեց հուզիչ հիշողություններով՝ Գայանե Աբրահամյանի կողմից իրենց ընտանիքի անցած ուղու մասին պատմությամբ, հարգանքի տուրքով՝ երջանկահիշատակ Արա Աբրահամյանին, որի անհատական մասնակցությունը և նվիրումը համայնքի կայացման գործին մնում է անջնջելի։
Աստղիկ Հայրապետյանի՝ սիրով ու երախտագիտությամբ լի խոսքը հնչեց իբրև սրտի նվիրական պատարագ՝ ուղղված դպրոցին, ուսուցիչներին և բոլոր նրանց, ովքեր տարիներ շարունակ ջերմությամբ ու հավատով ամրացնում են հայապահպանության շենքը։
«Ծնունդդ շնորհավո'ր, դպրոց»… այդ խոսքերի հետ հնչեցին շնորհակալություն ու հիացում՝ Գայանե Աբրահամյանի, տիկին Սվետայի, ողջ ուսուցչական անձնակազմի ու միության հիմնադիրների հասցեին։ Հայ մայրիկի այս խոսքն էր՝ միաժամանակ օրհնանք ու պատգամ, որ ուսուցչի ձեռքն է ձևավորում հայի հոգին, և նրա առաքելությամբ է հայը հայ մնում, թեկուզ օտար երկրում։
Ցերեկույթը նաև եղավ անակնկալներով լի։ Տիկին Սվետա Աբրահամյանին անակնկալ մատուցեց իր թոռնուհին՝ Մանեն, որը կրկին համախմբեց տարիների զգացողությունները՝ ներկայացնելով այն նույն հայկական պարը, որը տարիներ առաջ՝ հինգ տարեկանում, առաջին անգամ էր պարել նույն երգի հնչյունների ներքո։
Շնորհավորանքներ հնչեցին նաև Հայաստանից։ Գևորգ Չիչյանը իր ուղերձում ընդգծեց տիկին Սվետայի և ողջ աշխատակազմի հոգատար առաքելությունը՝ հայրենիքից հեռու ազգային ինքնությունը պահպանելու գործում՝ մաղթելով անսպառ ուժ ու եռանդ՝ շարունակելու այդ աստվածահաճո ճանապարհը։
Այս օրը հիշեցրեց, որ հայրենիքը երբեք հեռու չէ, եթե այն ապրում է լեզվի մեջ, մանկան երգի մեջ, ուսուցչի լուռ նվիրումի մեջ։ ՎԱՆ դպրոցը 25 տարով ապացուցեց՝ հնարավոր է խոնարհությամբ, անդադար աշխատանքով ու սիրով կերտել մի հայրենիք՝ միլյակներ հեռու, բայց սրտի ամենամոտ հատվածում։
Այս 25 տարին դարձան պատահականությունների շղթա չէին։ Դրանք ընտրության, նվիրումի և երազանքի արդյունք էին։ Իսկ երբ կան երազողներ, ստեղծողները, պահողները՝ հույսը երբեք չի մարում։
Աշոտ Կնյազյան Նիդ.օրագիր
Ծնողներից մեկի շնորհակալական ու շնորհավորական գեղեցիկ ու հուզիչ խոսքը
« Ծնունդդ շնորհավո'ր, դպրոց 25 տարի առաջ էր,երբ հայի ճակատագրին թևանցուկ,մի ընտանիք ևս հայտնվեց Նիդերլանդներում։ Չհաշտվելով,սակայն, հայրենիքից բաժանման ցավին,ընտանիքի դուստրը` Գայանե Աբրահամյանն այլ երիտասարդների հետ մեկտեղ, ստեղծեց «Միացյալ Հայերը Հոլանդիայում», երիտասարդական կազմակերպությունը։ Այն դարձավ հայապահպանության օրրան, մի նոր ու փոքրիկ հայրենիք։ Էլ ի՞նչ հայրենիք,առանց հայկական կրթական օջախի`դպրոցի։ Միության մշակութային ծրագրերով, հիմնականում, զբաղվում էր Գայանեն, իսկ մայրը`տիկին Սվետա Աբրահամյանը,շատ կարճ ժամանակահատվածում, կազմավորեց ՎԱՆ մեկօրյա տարրական դպրոցը,որտեղ հնչեց հայ խոսքը, երգը,պարը, մեսրոպյան գրերի ուսուցումը,պատմությունը... Դպրոցը դարձավ հայերի համար նաև հավաքատեղին։ 25 տարին անցավ մեկ ակնթարթում,բայց իր ետևից թողեց խորն ու անջնջելի,երկար ու չկտրվող հետագիծ`սերունդներ,որոնք խոսում,մտածում,սիրում են հայերեն,ապրում ու արարում են հայերեն,գրում ու կարդում են հայերեն... Սա էր այն ուղին, որ պիտի անցներ հայը, ուսուցիչը, մանկավարժը,որ իր սերն ու կյանքը պիտի հանձներ անցյալ ու գալիք սերունդների դատին։ Այո', սա ենք մենք,մեր պատմությունը կերտած է, բայց ոչ ծեփված։ Հայի պատգամները ուսերին կրող մարդու այս տեսակն է իսկական հայը։ Շնորհակալությո'ւն, ուսուցի'չ։
Մեկ հատիկ այս բառն եմ ասում,պոկված շուրթերից բոլորի անձայն։ Ձեր անցած ուղու մի մեծ շտեմարան, Ձեր պատգամի մեջ և կյանք,և կարոտ, Առաքելությամբ`լույսի մի փարոս, Դաստիարակելու անսահման մեծ ուժ։ Ստեղծագործելու երազներ ու հույս։ Այն հույսը,որով դուք հայ եք կերտում, Այն լույսը,որով մեր ինքնությունն եք մեր մեջ հնչեցնում, Եվ այն հավատը,որ պիտ արարենք,ապրելով հաղթենք, Եվ այս փոթորկվող,ցնորք աշխարհում, Մեր անելիքը դեռ պիտի ասենք. ԵՎ այստեղ է,որ հենց Ձեզանով է հայը հայ դառնում, Ուսուցիչ, որի առաքելությամբ Դուք օտարի մեջ մեզ հայ եք պահում։ Շնորհակալությո'ւն։ Արմենի,Արամի ու Անիի մայրիկ` Աստղիկ Հայրապետյան»։
«Նիդերլանդական օրագիրը» և Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը ՅՈՒՆԵՍԿՕ՝ Միավորված ազգերի կրթական, գիտական և մշակութային կազմակերպությանը (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, UNESCO) և համապատասխան հանձնաժողովներին նամակ են հղել Ադրբեջանի Հանրապետությունում մշակութային ժառանգության նկատմամբ տարվող քաղաքականության վերաբերյալ։ Մասնավորապես՝ վերջին տասնամյակների ընթացքում փաստացի արձանագրվում են միտումներ, որոնք վկայում են հայկական մշակութային արժեքների համակարգված, յուրացման, վերաշարադրման կամ ոչնչացման շարունակական փորձերի մասին։ Ներկայացնում ենք նամակի տեքստը (Հայերեն, անգլերեն): ---------------------------
UNESCO – Division of Cultural Heritage 7, Place de Fontenoy 75352 Paris 07 SP, France
Մեծարգո ներկայացուցիչներ, Հայաստանի Հանրապետությունից և Սփյուռքից բազմաթիվ կազմակերպություններ, ակադեմիական կառույցներ և անհատներ խորապես մտահոգված են Ադրբեջանի Հանրապետությունում մշակութային ժառանգության նկատմամբ տարվող քաղաքականությամբ։ Մասնավորապես՝ վերջին տասնամյակների ընթացքում փաստացի արձանագրվում են միտումներ, որոնք վկայում են հայկական մշակութային արժեքների համակարգված յուրացման, վերաշարադրման կամ ոչնչացման փորձերի մասին։
Մենք սիրով ներկայացնում ենք փաստարկված նյութ, որը հիմնված է միջազգային ճանաչում ունեցող փաստաթղթերի, ակադեմիական հետազոտությունների և տեղական գրավոր աղբյուրների վրա։ Տվյալ փաստաթուղթը պարունակում է կոնկրետ ոլորտներ, որոնցում արձանագրվել են հետևյալ երևույթները.
Խոհանոցի յուրացում – տոլմա, լավաշ, խաշ և այլ ուտեստներ ներկայացվում են իբրև «ադրբեջանական», չնայած դրանց հայոց մշակույթում բազմադարյան ներկայությանը։ Լավաշը UNESCO-ն 2014-ին ճանաչել է որպես Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն։
Երաժշտական գործիքների վերագրում – դուդուկը, որն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում իբրև հայկական գործիք, պարբերաբար վերագրվում է ադրբեջանական մշակույթին։
Ճարտարապետության հնագոյացությունների չեղարկում կամ կեղծում – հատկապես Նախիջևանի խաչքարերի ոչնչացումը (2005–2006), որը արձանագրվել է նաև ICOMOS-ի զեկույցներում, ինչպես նաև Արցախի հայկական եկեղեցիների ալբանականացման քարոզչությունը։ ICOMOS–ի և UNESCO–ի համատեղ զեկույցները հստակ փաստում են, որ՝ 1998թ. ոչնչացվել է ≈800 խաչքար. 2002–2003թթ. մնացածները լիկվիդացվեցին, և 2005թ. ամբողջ գերեզմանոցի տարածքում՝ բազմաթիվ խաչքարեր լիակատար կոտրվեցին, հրկիզվեցին զինվորների ներգրավմամբ` ռազմական կառույց ստեղծելու անվան տակ:
Caucasus Heritage Watch–ի 2022 թվականի զեկույցը փաստում է, որ 1997–2011թթ․ ընթացքում ոչնչացվել է 108 միջնադարյան և հնադարյան եկեղեցի, վանք և գերեզմանոց (~98 %-ը):
Պատմության վերաշարադրում – Ադրբեջանի՝ որպես պետության հայտնության ժամանակագրությունը (1918թ․), անտեսվում է, երբ խոսքը վերաբերում է հայկական մշակույթի հազարամյակային շերտերի յուրացման փորձերին։
Մենք խնդրում ենք, որ նշված հարցերը քննարկման առարկա դարձվեն համապատասխան հանձնաժողովների մակարդակով, ներառյալ. 1.UNESCO-ի ոչ նյութական ժառանգության պաշտպանման ենթահանձնաժողովը, 2.Մշակութային ժառանգության պաշտպանության միջազգային փորձագիտական խորհրդատվական մարմինները, 3.ՄԱԿ-ի Մշակութային իրավունքների հատուկ զեկուցողի գրասենյակը։
Ցանկացած տեսակետի կամ միջնորդության համար պատրաստ ենք տրամադրել հետևյալ փաստաթղթերը՝ Մանրամասն փաստաթուղթ՝ նշված բոլոր օրինակներով և աղբյուրներով (միացված հավելվածով), Զեկույց Նախիջևանի խաչքարերի ոչնչացման վերաբերյալ, Խնդրում ենք Ձեր կողմից հնարավորության դեպքում արձագանքել, ինչպես նաև տեղեկացնել հնարավոր քայլերի մասին։ Մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը միայն պատմական կամ ազգաբնակչական հարց չէ. այն համամարդկային քաղաքակրթական պատասխանատվություն է։
Խոնարհանքով՝
Ա. Կնյազյան, «Նիդերլանդական օրագիր», dear.press@yandex.ru
Հ.Ավանեսով, Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակ, hovikavanesow@gmail.com Հեռ. +37477212396 17.06.2025թ
UNESCO – Division of Cultural Heritage 7, Place de Fontenoy 75352 Paris 07 SP, France Email: info@unesco.org
On the systematic appropriation of Armenian cultural heritage by Azerbaijan
Dear Esteemed Representatives, Numerous organizations, academic institutions and individuals from the Republic of Armenia and the Diaspora are deeply concerned about the policy pursued towards cultural heritage in the Republic of Azerbaijan. In particular, in recent decades, trends have been recorded that indicate attempts at the systematic appropriation, rewriting or destruction of Armenian cultural values.
We are pleased to present a substantiated material based on internationally recognized documents, academic research and local written sources. This document contains specific areas in which the following phenomena have been recorded:
Culinary appropriation – dolma, lavash, khash and other dishes are presented as “Azerbaijani”, despite their centuries-old presence in Armenian culture. Lavash was recognized by UNESCO as an intangible cultural heritage of Armenia in 2014.
Attribution of musical instruments – the duduk, which is included in the UNESCO list as an Armenian instrument, is regularly attributed to Azerbaijani culture. Destruction or falsification of architectural monuments – in particular, the destruction of the khachkars in Nakhichevan (2005–2006), which was also recorded in ICOMOS reports, as well as the propaganda of the Albanianization of Armenian churches in Artsakh. The joint reports of ICOMOS and UNESCO clearly state that: ≈800 khachkars were destroyed in 1998. In 2002–2003, the rest were liquidated, and in 2005, numerous khachkars throughout the cemetery were completely broken and set on fire with the involvement of soldiers under the guise of creating a military structure.
The 2022 report of the Caucasus Heritage Watch documents that in 1997–2011 During the period, 108 medieval and ancient churches, monasteries and cemeteries (~98%) were destroyed.
Rewriting History – The chronology of Azerbaijan’s emergence as a state (1918) is ignored when it comes to attempts to appropriate the millennial layers of Armenian culture. We ask that the above issues be discussed at the level of relevant committees, including:
1. UNESCO Sub-Commission for the Safeguarding of the Intangible Heritage, 2. International Expert Advisory Bodies for the Safeguarding of Cultural Heritage, 3. Office of the UN Special Rapporteur on Cultural Rights.
For any point of view or mediation, we are ready to provide the following documents: Detailed document with all the mentioned examples and sources (appendix attached), Report on the destruction of Nakhichevan khachkars. Comprehensive presentation of the application in PDF format. Please, respond if possible, as well as inform about possible steps. Protection of cultural heritage is not only a historical or ethnic issue. It is a universal human civilizational responsibility.
Sincerely,
Ashot Knyazyan, "Diary of the Netherlands", dear.press@yandex.ru
Hovik Avanesov, hovikavanesow@gmail.com, +37477212396 Ombudsman for the Cultural Heritage of the Armenian Highlands 17.06.2025
.jpg)
