Խաչվերացի եկեղեցական խորհուրդը, «մեկ Սբխեչից մյուս Սբխեչ» ժողովրդական տարեշրջանը, նոր հանգուցյալ ունեցող ընտանիքի հանդեպ հոգածությունը, ուլի և գառի գորովին և գերեզմանների այցելության հին սովորույթները
Սեպտեմբերյան հայկական օրացույցում կա մի տոն, որի անունը ժողովրդի հիշողության մեջ հնչում է տարբեր ձևերով՝ Խաչվերաց, Սուրբ Խաչ, Սըրբխեչ, Սըփխաչ, իսկ որոշ վայրերում՝ նույնիսկ «Ուլնոց» կամ «Խրով»։ Բայց այս տոնը միայն եկեղեցական օրացույցի հերթական նշում չէ։ Անցյալ տարի մենք մեր հոդվածով անրադարձանք տոնի եկեղեցական արարողակարգին:
Եվ հենց այստեղ է առաջանում մի հարց, որը մինչ այսօր հաճախ է տրվում.
Սբխեչը «կտրո՞ւմ է» հանգուցյալի քառասունքը։
Եկեղեցական պատասխանը հստակ է՝ ոչ։ Խաչվերացի տոնը ննջեցյալի յոթը, քառասունքը կամ տարելիցը չի ընդհատում և չի «կտրում»։ Խաչվերացը Սուրբ Խաչի տոնն է, իսկ դրան հաջորդող օրը՝ Մեռելոց, երբ եկեղեցում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ և կատարվում հոգեհանգստյան կարգ։ Եկեղեցական ավանդության համաձայն՝ Մեռելոցի օրը «նոր» և «հին» հանգուցյալների բաժանում չկա. բոլոր ննջեցյալները հիշատակվում են նույն օրը։
Բայց հայկական ժողովրդական մշակույթը շատ ավելի բազմաշերտ է եղել։ Եվ այստեղ սկսվում է մի ուրիշ պատմություն։
Խաչի վերադարձի տոնը
Խաչվերացը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից վերջինն է։ Այն նվիրված է Տիրոջ խաչափայտի վերադարձին պարսկական գերությունից և Գողգոթայում նրա վերականգնված բարձրացմանն ու փառաբանությանը։ Խաչի վերադարձի հետ կապված պատմական ավանդությունը հետագայում ձևավորեց այն տոնը, որն այսօր կոչում ենք Խաչվերաց։
Եկեղեցական արարողության առանցքում Խաչն է։ Տոնի երեկոյան կատարվում է հանդիսավոր խաչերթ, խաչը զարդարվում է ծաղիկներով, հատկապես՝ ռեհանով, որը ժողովրդական ընկալման մեջ համարվում է «խաչի ծաղիկ»։ Կատարվում է նաև անդաստանի կարգ՝ աշխարհի չորս կողմերի օրհնությամբ։
Այսպիսով, Խաչվերացն իր էությամբ ուրախության և Քրիստոսի հաղթական Խաչի տոնն է, ոչ թե մահվան կամ սգի օր։ Սակայն հայ ժողովրդի կենցաղում այն ժամանակի ընթացքում միահյուսվել է նաև ննջեցյալների հիշատակի և նախնիների հետ կապված բազմաթիվ սովորույթների հետ։
«Սբխեչից Սբխեչ»
Խաչվերացի ամենահետաքրքիր ժողովրդական շերտերից մեկը նրա կապն է տարվա շրջափուլի հետ։
Ազգագրական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում Խաչվերացը ընկալվել է որպես բերքահավաքի ավարտի և աշնանացանի սկզբի սահման,ամռան ու ձմռան սահմանագիծ: Որոշ վայրերում նույնիսկ ամբողջ տնտեսական տարին հաշվվել է «Խաչվերացից Խաչվերաց»։
Այսինքն՝ Խաչվերացը ժողովրդի ավանդական աշխարհընկալման մեջ ոչ միայն տոն էր, այլև տարեգլխի յուրահատուկ սահմանագիծ։
Այդ պատճառով հատկապես ուշագրավ է սերնդեսերունդ փոխանցված այն հիշողությունը, ըստ որի՝ որոշ համայնքներում «նոր հանգուցյալ» էին համարվում այն ընտանիքները, որոնց հարազատը մահացել էր նախորդ Խաչվերացից մինչև տվյալ տարվա Խաչվերացը ու դա անպայման նշվում էր:
Սա պետք է հասկանալ ոչ թե որպես Հայ Եկեղեցու կանոնական սահմանում, այլ որպես ժողովրդական ժամանակի հաշվարկի և սգի կենցաղային մշակույթի միահյուսում։
Մի Խաչվերացից մյուսը՝ մեկ ամբողջ շրջան։ Իսկ այդ շրջանի ընթացքում ընտանիքին հասած մահը համայնքի համար նույնպես դառնում էր հիշողության և հոգածության առանձին հանգրվան։
Նոր հանգուցյալ ունեցող ընտանիքը մենակ չէր մնում
Տարբեր հայկական բնակավայրերում Խաչվերացի ժողովրդական սովորույթների շարքում հիշատակվում է մահվան մեկ տարին չլրացած հանգուցյալ ունեցող ընտանիքի նկատմամբ առանձնահատուկ ուշադրությունը։
Որոշ վայրերում այդ ընտանիքներում պատրաստում էին ոսպով շորվա կամ փայնաքոշ և բաժանում որպես «հոգեբաժին»։ Իսկ Խաչվերացի ավանդական կերակուրներից առաջին բաժինը կարող էր տրվել հենց նոր հանգուցյալ ունեցող ընտանիքներին։ Այս սովորույթի խորքում, ըստ էության, միայն կերակուրի գաղափարը չէր։ Դա ցավը կիսելու համայնքային ձև էր։
Մարդը մահացել էր, ընտանիքը սգում էր, բայց տոնական օրն այդ ընտանիքը չէր կարող մնալ համայնքից դուրս։ Հարազատը կամ հարևանը գալիս էր նրա տուն՝ իր հետ բերելով ոչ միայն ուտելիք, այլև ներկայություն, հիշողություն և մասնակցություն։
Որոշ վայրերում այս սովորույթը ստացել էր ավելի ընդգծված ձև. օրինակ ոչ վաղ անցյալում (նաև ներկայումս) մոտիկ հարազատները նոր հանգուցյալ ունեցող ընտանիքին ուլ կամ գառ էին բերում, և Սբխեչի առիթով այդ կենդանուց պատրաստվում էր տոնական կերակուրը։
Այստեղ արդեն կենդանին պարզապես սնունդ չէր։ Այն դառնում էր հարազատի բաժինը՝ սգավոր ընտանիքին հասցվող հոգածության նշանը։
Սբխեչի ուլը, գառը և թոնրի գորովին
Խաչվերացի ժողովրդական մշակույթի ամենատպավորիչ դրվագներից մեկը ուլի պատրաստությունն է։ Ազգագրական աղբյուրները վկայում են, որ Խաչվերացի նախօրեին տղամարդիկ ուլ էին մորթում և պատրաստում գորովի։ Ժողովրդական կենցաղում այնքան տարածված էր այս սովորույթը, որ տոնը որոշ վայրերում կոչվել է «Ուլնոց», «Ուլոց», «Խրով» և այլ անվանումներով։
Հին Երևանում նկարագրված է մի հետաքրքիր եղանակ. ուլը կախում էին թոնրի մեջ այնպես, որ մսի ճարպը հալվելով կաթեր ներքևում դրված ձավարի, կամ հաճարի վրա։ Այդպես պատրաստվում էր ուլի մսի և ձավարի յուրահատուկ համադրություն։ Տարբեր վայրերում այս ուտեստը տարբեր անուններ է ունեցել՝ «խրովու», «քաշկակ», «գորովի» և այլն։
Այսպիսով, «կենդանին թոնրի մեջ կախելով գորովի պատրաստելը» պարզապես ընտանեկան հիշողության պատահական մանրուք չէ. դրա հիմքը փաստագրված է հայկական ազգագրական նյութերում։
Եվ այստեղ մի կարևոր բան պետք է ընդգծել. այս ամենը եկեղեցական պարտադիր ծես չէր։ Դա ժողովրդի ձևավորած տոնական կենցաղն էր, որը տարբեր գավառներում տարբեր ձևերով էր դրսևորվում։
Ինչո՞ւ հենց ուլ, կամ գառ
Ուլի, գառան միսը Խաչվերացի ժողովրդական կերակուր դարձած լինելու պատճառը միայն սննդային չէր։
Տոնը համընկնում էր բերքահավաքի ավարտի, աշնանամուտի և գյուղատնտեսական տարվա շրջադարձի հետ։ Այդ օրերին համայնքը հավաքվում էր, մատաղ էր արվում, կերակուր էր բաժանվում, և տոնը դառնում էր նաև առատության, շնորհակալության ու համայնքային համախմբման օր։ Խաչվերացի ավանդական կերակուրների շարքում հիշատակվում են ուլի խորովուն, հարիսան, ձավարով ուտեստները, գաթան, հալվան, ոսպով շորվան և այլ կերակուրներ։
Հետևաբար «Սբխեչի ուլը» պետք է դիտել ոչ թե որպես եկեղեցական պահանջ, այլ որպես ժողովրդական տոնածիսական մշակույթի մաս։
Սբխեչը և գերեզմանը
Այստեղ նույնպես պետք է զգույշ տարբերակել եկեղեցական կարգը ժողովրդական սովորույթներից։ Եկեղեցական կարգով Խաչվերացի հաջորդ օրը Մեռելոց է։ Այդ օրը կատարվում է Պատարագ, հոգեհանգստյան կարգ, և հավատացյալներն այցելում են իրենց ննջեցյալների շիրիմներին։ Սակայն ազգագրական աղբյուրները ցույց են տալիս, որ տարբեր բնակավայրերում եղել են նաև Խաչվերացի օրը կամ դրա նախօրեին գերեզման այցելելու տեղական սովորույթներ։
Տարոնում և Մուշում, օրինակ, Խաչվերացի հետ կապված կանանց գերեզմանատուն գնալու, խաղող, ձմերուկ և հաց տանելու, շիրիմներն օրհնել տալու և բաժիններ անելու սովորույթներ են նկարագրված։ Իսկ տոնի հաջորդ երկուշաբթին համարվել է մեծ Մեռելոց, երբ մարդիկ այցելել են իրենց հարազատների շիրիմներին։
Այս փաստերը ցույց են տալիս, որ հայ ժողովրդի տարբեր գավառներում նույն տոնի շուրջ կարող էին գոյություն ունենալ իրարից տարբեր հիշատակի սովորություններ։
Ուստի եթե մի ընտանիք ասում է՝ «Սբխեչի օրը գնում էինք նոր հանգուցյալի գերեզման, իսկ մյուս ննջեցյալների համար՝ Մեռելոցին», դա կարելի է պահպանել որպես տեղական կամ ընտանեկան ավանդության վկայություն, բայց չպետք է այն վերածել ամբողջ Հայ Եկեղեցու կանոնի։
Իսկ քառասո՞ւնքը
Այստեղ պետք է վերջնականապես տարանջատել ժողովրդական սովորույթը եկեղեցական կարգից։ Խաչվերացը չի կտրում հանգուցյալի քառասունքը։ Հանգուցյալի յոթը, քառասունքը և տարելիցը իրենց առանձին հիշատակի հանգրվաններն են։ Խաչվերացի տոնը չի վերացնում կամ փոխարինում դրանց։
Միևնույն ժամանակ, ժողովրդական կենցաղում Խաչվերացի շուրջ ձևավորված սովորույթները կարող էին ստեղծել այնպիսի իրավիճակ, երբ ընտանիքը հենց այդ օրերին առանձնահատուկ կերպով հիշում էր նոր հանգուցյալին։ Այդտեղից էլ, հավանաբար, հետագա սերունդներում առաջացել են այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են՝ «Սբխեչը կտրո՞ւմ է քառասունքը»։
Պատասխանը եկեղեցական իմաստով՝ ոչ։
«Նոր» և «հին» հանգուցյալների հարցը
Այս հարցում ևս ժողովրդական սովորույթը և եկեղեցական կարգը չպետք է նույնացնել։ Հայ Եկեղեցու հրապարակված պարզաբանումներից մեկում հատուկ նշված է, որ Խաչվերացի Մեռելոցի համար «հին» և «նոր» հանգուցյալների առանձին բաժանում չկա. բոլոր ննջեցյալների համար Մեռելոցը նույն օրն է։
Սակայն ազգագրական նյութերը ցույց են տալիս, որ ժողովուրդը նոր հանգուցյալ ունեցող ընտանիքի նկատմամբ ունեցել է առանձնահատուկ հոգածություն՝ ուտելիք, «հոգեբաժին», տոնական բաժին, իսկ որոշ տեղերում՝ ուլ կամ գառ հասցնելու սովորույթներով։
Այս երկու փաստերը միմյանց չեն հակասում։ Եկեղեցին հիշատակում է բոլոր ննջեցյալներին, իսկ ժողովուրդը կարող էր առանձնահատուկ հոգատարություն ցուցաբերել այն ընտանիքի հանդեպ, որը դեռևս սգում էր իր նոր կորուստը։
Ռեհանը՝ Խաչի ծաղիկ
Խաչվերացի մեկ այլ առանձնահատուկ խորհուրդը ռեհանն է։ Տոնի ժամանակ խաչը զարդարվում է ծաղիկներով, հատկապես՝ ռեհանով։ Ժողովրդական պատկերացմամբ ռեհանը դարձել է Խաչի ծաղիկը, և դրա օրհնությունը Խաչվերացի ժողովրդական ամենաճանաչելի ավանդույթներից է։ Ռեհանը այստեղ միայն բույս չէ։ Այն միավորում է եկեղեցական արարողությունը և ժողովրդական պատկերացումները՝ Խաչը, բույրը, տունը, այգին, աշունը և օրհնված բերքը։
Տոն, որը նշում էր նաև աշնան գալուստը
Խաչվերացի ժողովրդական մշակույթի մեջ հատկապես գեղեցիկ է եղանակի փոփոխության զգացողությունը։ «Խաչ՝ վերմակը առ, ներս փախիր»՝ ասում էր ժողովուրդը։
Այս մի նախադասության մեջ կարծես ամբողջ աշունն է։ Բերքահավաքն ավարտվում էր, գիշերները ցրտում էին, բացօթյա կյանքը փոխվում էր, և գյուղական հասարակությունը մտնում էր տարվա նոր շրջափուլ։ Այդ պատճառով Խաչվերացը որոշ վայրերում ընկալվել է որպես տնտեսական տարվա սահման, և «Խաչվերացից Խաչվերաց» հաշվվող տարին ժողովրդի ժամանակի զգացողության կարևոր արտահայտություններից էր։
Եկեղեցական տոնից մինչև ընտանեկան հիշողություն
Սբխեչի պատմության մեջ, թերևս, ամենահետաքրքիրն այն է, որ այստեղ միաժամանակ ապրում են երեք տարբեր աշխարհներ։
Առաջինը՝ Եկեղեցու աշխարհն է՝ Սուրբ Խաչի վերադարձը, նրա բարձրացումը, փառաբանությունը, խաչերթը, ռեհանի օրհնությունը և Մեռելոցը։
Երկրորդը՝ ժողովրդական մշակույթի աշխարհն է՝ ուխտագնացությունը, մատաղը, ուլը, գորովին, ձավարը, հարիսան, խաղողը, աշնանամուտը և «Խաչվերացից Խաչվերաց» հաշվվող տարին։
Երրորդը՝ ընտանիքի հիշողության աշխարհն է։
Այստեղ արդեն գրավոր կանոնները հաճախ փոխարինվում են տատից թոռ, ծնողից զավակ փոխանցված հիշողությամբ.«Այսպես էին անում մեր գյուղում»։ «Այսպես էին անում մեր տանը»։ «Նոր հանգուցյալ ունեցողին ուլ էին բերում»։ «Թոնրի մեջ գորովի էին պատրաստում»։ «Սբխեչին գնում էին նոր հանգուցյալի գերեզման, իսկ հաջորդ օրը՝ Մեռելոցին, մյուս շիրիմներին» և այլն։
Այսպիսի հիշողությունները պետք է պահպանել, բայց նաև ճիշտ տեղում դնել՝ որպես ազգագրական և ընտանեկան ժառանգություն, ոչ թե եկեղեցական պարտադիր կանոն։ Եվ հենց այստեղ է Սբխեչի իրական ուժը։
Այն միայն Խաչի տոնը չէ։ Այն նաև այն պահն է, երբ հայկական ավանդական հասարակությունը մեկ անգամ ևս հիշեցնում է, որ մարդը միայնակ չի սգում։
Հարազատը գալիս տուն է մտնում` իր հետ ուլ, կամ գառ բերելով: Հետո գալիս է սբխեչի օրը, գերեզման է այցելվում, թոնիրը վառվում է, գորովին պատրաստվում է։ Հացը է տրվում, բաժանվում նաև հարևաններին, ննջեցյալի անունը կրկին հնչում է ընտանիքի մեջ։
Եվ այդ ամենի խորքում մի պարզ, բայց շատ հայկական միտք է՝ կորուստը միայն ընտանիքի ցավը չէ. այն հարազատների, մոտիկ մարդկանց հիշողության մասն է։ Գուցե հենց այդ պատճառով է, որ Սբխեչը սերունդների հիշողության մեջ մնացել է ոչ միայն որպես Խաչի բարձրացման մեծ տոն, այլև որպես օր, երբ կենդանի մարդը հիշում է մահացածին։
Ու այստեղ է, որ «Սբխեչը հիշողության դուռը է դեպի այն մարդը, որի մահից հետո ընտանիքը դեռ շարունակում է ապրել նրա ներկայությամբ։
Hay Azian
Սա «Նիդերլանդական Օրագրի» պատմամշակութային հոդվածների շարքն է։
No comments:
Post a Comment