Ի՞նչ են փնտրում Ադրբեջանը Գանձասարում․ պատմական ժառանգությո՞ւն, թե՞ նոր պատմություն

Նիդերլանդական օրագրի փաստարկները՝ ադրբեջանական պատմական վերագրումների դեմ

Ադրբեջանի իշխանությունների՝ Լեռնային Ղարաբաղ կատարած վերջին այցերը, որոնց ընթացքում Գանձասար և Արցախի այլ պատմամշակութային վայրեր են այցելում նաև լրագրողներ ու օտարերկրյա դիվանագետներ, միայն զբոսաշրջային կամ մշակութային միջոցառումներ չեն թվում։ Դրանք ուղեկցվում են հստակ պատմական մեկնաբանությամբ՝ Գանձասարը և Արցախի քրիստոնեական այլ հուշարձանները ներկայացնել որպես «Կովկասյան Աղվանքի» ժառանգություն։ Այդ պատմական շրջանակում առանձնահատուկ տեղ է տրվում նաև Հասան Ջալալ Դոլային։ Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել երեք բան՝ Կովկասյան Աղվանքի պատմությունը, միջնադարյան Արցախի պատմությունը և ժամանակակից Ադրբեջանի ազգային պատմական նարատիվը։ Այս երեքը նույնացնելը գիտականորեն պահանջում է շատ ավելի լուրջ ապացույցներ, քան պարզապես «աղվանական» բառի օգտագործումը։ [1][2] (AIEA)

1. «Գանձասարը Կովկասյան Աղվանքի հուշարձան է»

Այստեղ ադրբեջանական կողմի փաստարկը պետք է բաժանել երկու մասի։ Գանձասարի պատմության մեջ իսկապես առկա է Կովկասյան Աղվանքի եկեղեցական ավանդույթի հետ կապված տիտղոսաբանություն։ Սակայն ժամանակակից մասնագիտական ուսումնասիրությունը զգուշացնում է, որ «Կովկասյան Աղվանքի կաթողիկոս» տիտղոսը հետագա դարերում ունեցել է տարածաշրջանային, այլ ոչ թե ժամանակակից ազգային-էթնիկական նշանակություն։ Patrick Donabédian-ը Գանձասարը ներկայացնում է որպես հայկական միջնադարյան վանական համալիրի դասական օրինակ և այն ուսումնասիրում է Արցախի հայկական ճարտարապետության համատեքստում։ [1] (AIEA)

2. «Աղվանական» բառը չի նշանակում «ադրբեջանական»

Կովկասյան Աղվանքը հին և վաղմիջնադարյան պատմական աշխարհ էր, իսկ Ադրբեջանի Հանրապետությունը՝ ժամանակակից պետություն։ Հետևաբար «Աղվանք» և «ժամանակակից Ադրբեջան» հասկացությունների միջև ուղիղ հավասարության նշան դնելը պատմականորեն պահանջում է ապացուցել շարունակականությունը՝ քաղաքական, բնակչական, լեզվական, մշակութային և ինքնության մակարդակներում։ Robert H. Hewsen-ի ուսումնասիրությունները Կովկասի պատմական աշխարհագրությունը և Արցախի քաղաքական պատմությունը ներկայացնում են շատ ավելի բարդ կառուցվածքով, քան «Աղվանքից դեպի ժամանակակից Ադրբեջան» ուղիղ գիծը։ [2][3] (Internet Archive)

3. «Հասան Ջալալ Դոլան ադրբեջանցի էր»

Սա ադրբեջանական նարատիվի ամենախոցելի դրույթներից է։ XIII դարի Հասան Ջալալ Դոլային XXI դարի ազգային կատեգորիայով «ադրբեջանցի» անվանելը պատմական անախրոնիզմի վտանգ ունի։ Patrick Donabédian-ը Հասան Ջալալ Դոլային ներկայացնում է որպես հայ իշխան, որի օրոք կառուցվել է Գանձասարի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին։ Robert Hewsen-ի ուսումնասիրությունն էլ Հասան Ջալալի իշխանական տունը դիտարկում է Խաչենի և Արցախի միջնադարյան քաղաքական պատմության շրջանակում։ [1][2] (AIEA)

4. Իսկ ի՞նչ է ասում հենց Հասան Ջալալի ժամանակաշրջանի սկզբնաղբյուրը

Այստեղ առավել կարևոր է ոչ թե ժամանակակից պատմաբանի կարծիքը, այլ Գանձասարի վիմագրական նյութը։ Գանձասարի շինարարական արձանագրությունը, որը ներառված է Արցախի հայկական վիմագրության մասնագիտական կորպուսում, եկեղեցու շինարարությունը թվագրում է հայկական թվականով և կապում Հասան Ջալալի իշխանության հետ։ Հետագա մասնագիտական ուսումնասիրությունները այդ արձանագրությունը հղում են Ս. Բարխուդարյանի՝ Արցախի վիմագրությանը նվիրված աշխատության համապատասխան էջերին։ Այսինքն՝ մենք գործ ունենք ոչ թե XXI դարի քաղաքական վերագրության, այլ միջնադարյան սկզբնաղբյուրի հետ։ [4][5] (Journals.ich)

5. Գանձասարի ճարտարապետությունն ի՞նչ է ասում

Գանձասարի հայկական բնույթը հիմնավորվում է ոչ միայն նրա անվամբ կամ հետագա պատմագրությամբ։ Ճարտարապետական ուսումնասիրություններում այն համեմատվում է հայկական միջնադարյան այլ հուշարձանների հետ։ Donabédian-ը Գանձասարի եկեղեցու և գավթի հորինվածքը դիտարկում է հայկական ճարտարապետական ավանդույթի շրջանակում՝ համեմատություններ անցկացնելով Հաղբատի, Մշկավանքի, Հառիճի և այլ հայկական հուշարձանների հետ։ [1] Այդ պատճառով «Գանձասարը աղվանական է» պնդումը չի կարող սահմանափակվել միայն պատմական անվանումով․ այն պետք է հիմնավորվի նաև ճարտարապետական համեմատական ուսումնասիրությամբ։ (AIEA)

6. «Գանձասարի հայկական արձանագրությունները հետագայում են ավելացվել»

Այս պնդումը, եթե առաջ է քաշվում, նույնպես պահանջում է ապացույց։ Գանձասարի վիմագրերը ներառված են Ս. Բարխուդարյանի՝ Արցախի հայկական վիմագրությանը նվիրված մասնագիտական կորպուսում։ Այդ կորպուսը Գանձասարի արձանագրությունները դիտարկում է որպես պատմական սկզբնաղբյուր։ [4] Հետևաբար «հետագայում են ավելացվել» ձևակերպումը ինքնին փաստ չէ․ այն պետք է ապացուցվի կոնկրետ հնագիտական, նյութագիտական կամ վիմագրագիտական ուսումնասիրությամբ՝ նշելով, թե որ արձանագրությունը, երբ և ինչ եղանակով է կեղծվել։ Մինչ այդ դա մնում է չապացուցված վարկած։

7. «Հասան Ջալալյանները աղվանական էին, հետևաբար՝ ադրբեջանական»

Այս բանաձևը նույնպես երկու տարբեր պատմական հարցերի մեխանիկական միացում է։ Hewsen-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հասան Ջալալի իշխանական ծագումն ու քաղաքական միջավայրը կապված էին Արցախի/Խաչենի և տարածաշրջանի այլ միջնադարյան իշխանությունների բարդ հարաբերությունների հետ։ [2] Միջնադարյան իշխանական տոհմի որևէ կապը Աղվանքի քաղաքական կամ եկեղեցական պատմության հետ ինքնաբերաբար չի ապացուցում նրա «ժամանակակից ադրբեջանական» ազգային պատկանելությունը։ Այստեղ պետք է ուսումնասիրել տոհմական աղբյուրները, լեզուն, եկեղեցական պատկանելությունը, տեղական իշխանությունը և հենց ժամանակաշրջանի ինքնաներկայացումները։

8. «Աղվանքի եկեղեցական ժառանգությունը ադրբեջանական է»

Այս թեզի դեմ կարևոր է նաև եկեղեցական պատմության տարբերակումը։ «Կովկասյան Աղվանքի կաթողիկոսություն» պատմական անվանումը չի կարելի նույնացնել ժամանակակից Ադրբեջանի ազգային եկեղեցական ժառանգության հետ։ Donabédian-ի ուսումնասիրությունը հենց Գանձասարի օրինակով ցույց է տալիս, որ այդ տիտղոսը հետագա դարերում պահպանվել էր որպես տարածաշրջանային եկեղեցական անվանում, մինչդեռ վանքի ճարտարապետական և մշակութային միջավայրը ներկայացվում է հայկական միջնադարյան ավանդույթի շրջանակում։ [1] (AIEA)

9. «Հայերը Ղարաբաղում նորեկներ են»

Այս պնդումը չի կարող լուծվել միայն մեկ միջնադարյան աղբյուրով։ Սակայն XX դարի ժողովրդագրության համար գոյություն ունի չափազանց կարևոր և ստուգելի փաստաթուղթ՝ խորհրդային մարդահամարները։ 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզում գրանցվել էր մոտ 145 450 հայ՝ բնակչության 76,9 տոկոսը, և մոտ 40 688 ադրբեջանցի՝ 21,5 տոկոսը։ Այսպիսով, XX դարի վերջին Ղարաբաղի ինքնավար մարզում հայերը կազմել են բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը։ [6] Այդ տվյալը չի լուծում XIII դարի բոլոր պատմական հարցերը, բայց ամբողջությամբ հերքում է այն պատկերացումը, թե XX դարի Ղարաբաղի հայկական մեծամասնությունը պարզապես հորինված քաղաքական պատում էր։ (Wikipedia)

10. Պատմական հուշարձանը չի կարող փոխել իր ինքնությունը՝ պետական սահմանը փոխվելու պատճառով

Գանձասարի նկատմամբ այսօր իրականացվող քաղաքական վերահսկողությունը պատմականորեն չի նշանակում, որ հուշարձանի ստեղծման ժամանակաշրջանի մշակութային ինքնությունը նույնպես փոխվել է։ Հուշարձանի ծագումը որոշվում է նրա կառուցման ժամանակաշրջանով, ճարտարապետությամբ, արձանագրություններով, եկեղեցական պատկանելությամբ և պատմական միջավայրով։ Robert Hewsen-ի Armenia: A Historical Atlas-ը հենց այդպիսի պատմական աշխարհագրական մեթոդ է կիրառում՝ տարբերակելով ժամանակաշրջանները, քաղաքական կազմավորումները, բնակչությունը և մշակութային տարածքները։ [3] (University of Chicago Press)

11. Իսկ ի՞նչ են իրականում փորձում ցույց տալ օտարերկրյա լրագրողներին ու դիվանագետներին

Այստեղ արդեն հարցը միայն պատմագիտությանը չի վերաբերում։ Երբ պետական պաշտոնյաները օտարերկրյա լրագրողների և դիվանագետների ներկայությամբ հուշարձանը ներկայացնում են որոշակի պատմական շրջանակում, ձևավորվում է հանրային դիվանագիտության միջոցով տարածվող պատմական նարատիվ։ Ադրբեջանի դեպքում այդ նարատիվի հիմնական շղթան կարծես հետևյալն է՝ Կովկասյան Աղվանք → քրիստոնեական հուշարձաններ → Ղարաբաղ → ժամանակակից Ադրբեջան։ Սակայն այդ շղթայի յուրաքանչյուր օղակ առանձին ապացույցի կարիք ունի։ Աղվանքի պատմական գոյությունը ինքնուրույն չի ապացուցում ժամանակակից Ադրբեջանի և XIII դարի Գանձասարի միջև ուղիղ ազգային ինքնության շարունակականություն։

12. Պատմությունը չի կարելի կառուցել մեկ բառի շուրջ

Գանձասարի պատմությունը պետք է ուսումնասիրել ամբողջ փաստական համադրությամբ՝ վիմագրություն, ճարտարապետություն, եկեղեցական պատմություն, իշխանական տոհմաբանություն, միջնադարյան աղբյուրներ և ժողովրդագրական տվյալներ։ Այդ ամբողջության մեջ «Աղվանք» բառի գոյությունը կարևոր է, բայց այն չի կարող ջնջել մյուս աղբյուրները։ Հենց սա է պատմագիտական մեթոդի հիմնական պահանջը՝ ոչ թե ընտրել այն մեկ բառը, որն առավել հարմար է քաղաքական թեզին, այլ համադրել բոլոր հասանելի սկզբնաղբյուրները։ [1][2][3][4]

13. Ի՞նչն է մնում, եթե հայերին հանենք Գանձասարի պատմությունից

Մնում են քարերը։ Բայց անհետանում է այն պատմական միջավայրը, որի մեջ դրանք ստեղծվել են, օգտագործվել և պահպանվել։ Գանձասարի արձանագրությունները, հայկական ճարտարապետական ձևերը, Խաչենի իշխանական տան պատմությունը և Արցախի հայ բնակչության նորագույն ժամանակաշրջանի փաստագրված մեծամասնությունը չեն կարող պարզապես դուրս մղվել պատմական պատումից՝ հուշարձանին մեկ այլ անուն տալով։ Գիտական բանավեճը կարող է քննարկել Աղվանքի և Արցախի փոխհարաբերությունները, բայց այն չի կարող հիմնված լինել պատմական շերտերի ընտրովի ջնջման վրա։ [1][2][4][6]

14. Նիդերլանդական օրագրի եզրակացությունը

Գանձասարում այսօր տեղի ունեցող պայքարը միայն մի վանքի պատկանելության մասին չէ։ Այն նաև պայքար է այն հարցի շուրջ, թե ով է իրավունք ունենալու պատմել այդ վանքի պատմությունը միջազգային հանրությանը։ Ադրբեջանի համար շահեկան է Գանձասարը տեղադրել «Աղվանք → Ադրբեջան» պարզեցված շղթայի մեջ։ Պատմական աղբյուրները, սակայն, պահանջում են ավելի բարդ պատկեր՝ Կովկասյան Աղվանք, Արցախ, Խաչեն, հայկական իշխանական տներ, հայկական եկեղեցական և ճարտարապետական ավանդույթ, վիմագրական ժառանգություն և բազմադարյա բնակչության պատմություն։

Ուստի հիմնական հարցը ոչ թե այն է, թե «ո՞ւմն է Գանձասարը՝ ըստ այսօրվա քաղաքական հայտարարության», այլ՝ ի՞նչ են ասում Գանձասարի քարերը, արձանագրությունները և ժամանակաշրջանի սկզբնաղբյուրները։

Եթե որևէ պետություն ցանկանում է վերանայել այդ պատմական պատկերը, միջազգային գիտական հանրությունը լիովին իրավունք ունի պահանջելու՝ ներկայացնել բնագրային աղբյուրները, հնագիտական տվյալները, վիմագրագիտական ուսումնասիրությունները և անկախ մասնագիտական եզրակացությունները։

Պատմությունը չի որոշվում նրանով, թե ով է այսօր կանգնած Գանձասարի դարպասների մոտ։ Պատմությունը պետք է որոշվի այն աղբյուրներով, որոնք ստեղծվել են այն ժամանակ, երբ Գանձասարը կառուցվում էր։

Նիդերլանդական օրագիր

--------------------------------------

Մատենագիտական աղբյուրներ

[1] Patrick Donabédian, “Gandzasar Monastery (13th century)”, Karabakh | Artsakh Online, Association Internationale des Études Arméniennes (AIEA). AIEA-ն իր նյութում Գանձասարը ներկայացնում է որպես հայկական միջնադարյան վանական համալիրի դասական օրինակ և նշում է Գանձասարի վերաբերյալ Donabédian-ի ավելի ընդարձակ ուսումնասիրությունը՝ Main Monuments of Artsʻakh, Brill, 2023, pp. 102–172, Գանձասարի հատվածը՝ pp. 153–161։ (AIEA)

[2] Robert H. Hewsen, “The Kingdom of Arc'ax [Artsakh]”, in Thomas J. Samuelian and Michael E. Stone (eds.), Medieval Armenian Culture, Scholars Press. Ամբողջ ուսումնասիրությունը հասանելի է առցանց PDF-ով։ (Internet Archive)

[3] Robert H. Hewsen, Armenia: A Historical Atlas, University of Chicago Press, 2001. Հեղինակավոր պատմական ատլաս, որը համադրում է Հայաստանի պատմական աշխարհագրությունը, ժողովրդագրությունը, քաղաքական, կրոնական և մշակութային պատմությունը։ (University of Chicago Press)

[4] Ս. Գ. Բարխուդարյան (S. Barkhudaryan), Դիվան հայ վիմագրության, հատոր V, Արցախ, Երևան, 1982։ Գանձասարի շինարարական արձանագրությունը հետագա գիտական ուսումնասիրություններում հղվում է Բարխուդարյանի աշխատության pp. 38–40 էջերին։ (Journals.ich)

[5] Arsen Harutyunyan, Vahe Sargsyan, Hayk Gyulamiryan et al., Գանձասարի արձանագրությունների և ձեռագրական ավանդույթի վերաբերյալ ժամանակակից գիտական ուսումնասիրություն, Arta, 2026։ Հոդվածում Գանձասարի շինարարության սկիզբը նշվում է հայկական թվական 665՝ 1216 թ., և հղում է կատարվում Barkhudaryan 1982, pp. 38–40-ին։ (Journals.ich)

[6] Խորհրդային 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներ, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ․ 145,450 հայ (76.92%) և 40,688 ադրբեջանցի (21.52%)։ Տվյալները ներկայացված են մարդահամարի հիման վրա կազմված ժողովրդագրական աղյուսակներում և անկախ աղբյուրներում։ (Wikipedia)

[7] Robert H. Hewsen, “Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians”, in Thomas J. Samuelian (ed.), Classical Armenian Culture: Influences and Creativity, Scholars Press, 1982. Այս աշխատությունը օգտակար է հատկապես Կովկասյան Աղվանքի և հայկական մշակութային ազդեցության հարաբերությունները քննարկելիս։

[8] Murad Hasratyan, The Artsakh School of Armenian Architecture, Armenian Academy of Sciences, Yerevan, 1992. Գանձասարի վերաբերյալ ուսումնասիրությունը ներառում է pp. 31–43 հատվածը։ AIEA-ի Գանձասարի մատենագիտական ցանկում այս աշխատանքը ներկայացված է որպես Արցախի հայկական ճարտարապետության վերաբերյալ հիմնական ուսումնասիրություններից մեկը։ (AIEA)

Առցանց ակադեմիական ուղղություն․ Robert Hewsen-ի The Kingdom of Arc'ax ուսումնասիրությունը հասանելի է Internet Archive-ում, իսկ Գանձասարի վերաբերյալ Patrick Donabédian-ի մասնագիտական նյութը՝ AIEA-ի «Karabakh | Artsakh Online» բաժնում։ (Internet Archive)