ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՆՄԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ
1921 Թ. ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՉԵՂԱՐԿՈՒՄԸ ԵՎ 1920 Թ. ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 22-Ի ՎԻԼՍՈՆԻ ԻՐԱՎԱՐԱՐ ՎՃՌԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԱՐՑԸ
Հայաստանյան լրատվական դաշտում հազվադեպ են հայտնվում նյութեր, որոնք վերաբերում են ոչ միայն պատմությանը, այլև այդ պատմության իրավական վերանայման փորձերին։ Այս հրապարակումը հենց այդպիսի նախաձեռնության մասին է։
Խոսքը վերաբերում է մեկ դար առաջ կնքված փաստաթղթերին՝ 1921 թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերին, որոնք ձևավորել են Թուրքիայի և Հարավային Կովկասի ներկայիս սահմանների հիմքը։
Այս թեման երկար տարիներ քննարկվել է հիմնականում պատմական և քաղաքական հարթակներում։ Սակայն առաջին անգամ փորձ է արվում այն տեղափոխել նաև իրավական դաշտ։
Ռուսաստանի քաղաքացի, հասարակական գործիչ Գեորգի Անտոնով-Միրզախանյանը մի քանի տարի առաջ դիմել է Ռուսաստանի իշխանությունների բարձրագույն ատյաններին, իսկ պատասխաններ ստանալուց հետո՝ նաև դատարաններին՝ վիճարկելու այդ պայմանագրերի իրավական հիմքերը։ Գործը անցել է մի շարք դատական ատյաններով՝ հասնելով մինչև բարձրագույն մակարդակներ։
Չնայած հայցերի մերժմանը՝ Անտոնով-Միրզախանյանը համոզված է, որ այդ որոշումները փակուղի չեն ստեղծել։ Ընդհակառակը՝ դրանք հնարավորություն են տվել անցնելու հաջորդ փուլ՝ դիմելու միջազգային իրավական հարթակներ։ Այսօր նա արդեն հարցը բարձրացրել է միջազգային կառույցներում, իսկ Հայաստանում հիմնադրել է նոր հասարակական նախաձեռնություն՝ «Վիլսոնյան Հայաստան» անվամբ։
Ստորև ներկայացնում ենք մեզ հետաքրքրող հարցերի վերաբերյալ Գեորգի Անտոնով-Միրզախանյանի թիմակիցների պարզաբանումները։
– Ինչպե՞ս առաջացավ գաղափարը՝ վիճարկել 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը։
– Տարիներ շարունակ ուսումնասիրել ենք այդ պայմանագրերի պատմափաստագրական և իրավական հիմքերը։ Ժամանակի ընթացքում համոզվել ենք, որ դրանց շուրջ կան բազմաթիվ հարցեր, որոնք երբեք չեն քննվել իրավական դաշտում։ Այդտեղից էլ ծնվեց գաղափարը՝ փորձել խնդիրը տեղափոխել իրավական հարթություն։
Որպես որոշակի նախադրյալ կարելի է դիտարկել նաև 1995 թ. ՌԴ Պետդումայի կողմից Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության ճանաչումն ու դատապարտումը։
Հաշվի առնելով նաև Թուրքիայի ներկայիս հակահայ քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում, Արցախում իրականացված գործողությունները, վարձկանների և արգելված միջոցների կիրառման վերաբերյալ մեղադրանքները, ինչպես նաև Արցախի հայաթափումը՝ անհրաժեշտություն առաջացավ հետևողական լինել և փորձել հասնել հայ ժողովրդի շահերը խախտող, ըստ մեզ՝ ոչ լեգիտիմ պայմանագրերի չեղարկմանը։
– Ինչո՞ւ որոշեցիք սկսել հենց Ռուսաստանի դատարաններից։
– Քանի որ այդ պայմանագրերի տակ առկա են բոլշևիկյան Ռուսաստանի ղեկավարների ստորագրությունները, դիմեցինք ՌԴ իշխանություններին՝ հաշվի առնելով, որ ներկայիս Ռուսաստանը հանդիսանում է այդ պետության իրավահաջորդը։ Նրանց պատասխաններից հետո դիմեցինք դատարաններ։
ՌԴ ԱԳՆ-ն իր պատասխանում նշել է, որ նման հարցերը պետք է դիտարկվեն պատմական համատեքստում, ինչպես նաև հետագա պայմանագրային պրակտիկայի և ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ձևավորված իրավիճակի շրջանակում։ Ընդգծվել է նաև, որ խաղաղության և սահմանների մասին պայմանագրերը չեն կարող միակողմանիորեն դադարեցվել՝ առանց լուրջ իրավական հետևանքների։
– Ինչպե՞ս արձագանքեցին դատարանները ձեր հայցերին։
– Դատարանները հիմնականում նույն հիմնավորմամբ մերժեցին հայցերը՝ նշելով, որ իրավասու չեն քննարկելու 1921 թվականին կնքված միջազգային պայմանագրերի վերանայման հարցը։ Բացի այդ, նշվեց, որ ներկայացված հայցը չի ապացուցում անձնական իրավունքների անմիջական խախտում։
Գործը անցել է բոլոր ատյաններով՝ շրջանային, վերաքննիչ, վճռաբեկ, Գերագույն և Սահմանադրական դատարաններ, որոնք փաստացի արձանագրել են, որ ՌԴ դատական համակարգը իրավասու չէ նման հարցեր քննարկել և առաջարկել են դիմել միջազգային ատյաններ։
– Այդ որոշումները հիասթափեցրե՞ցին ձեզ։
– Ոչ։ Դրանք սպասելի էին, սակայն միևնույն ժամանակ հնարավորություն տվեցին անցնելու հաջորդ փուլին՝ միջազգային կառույցներին դիմելուն։
– Ձեր գործունեության ընթացքում ի՞նչ դժվարությունների եք բախվել։
– Բախվել ենք տարբեր խոչընդոտների՝ ներառյալ կազմակերպչական խնդիրներ, ինչպես նաև Ռուսաստանի քաղաքացիությունից զրկելու որոշում, որը ներկայումս ևս վիճարկվում է դատարաններում։
– Ի՞նչ նպատակներ է հետապնդում «Վիլսոնյան Հայաստան» կազմակերպությունը։
– Մեր հիմնական նպատակը մնում է նույնը՝ հասնել Վիլսոնի իրավարար վճռի կիրառմանը։
– Ինչո՞ւ ստեղծվեց «Վիլսոնյան Հայաստան» նախաձեռնությունը։
– Երբ հասկացանք, որ հարցը պետք է տեղափոխվի միջազգային հարթակ, անհրաժեշտ դարձավ կազմակերպչական հիմք ստեղծել։ Այդպես էլ հիմնադրվեց նախաձեռնությունը, որը հիմնվում է ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 1920 թ. նոյեմբերի 22-ի իրավարար որոշման վրա և նպատակ ունի պահանջել այդ իրավական ժառանգության ճանաչումն ու կիրառումը։
Մենք քաղաքական նպատակներ չենք հետապնդում և չենք գործում որևէ պետության կամ ժողովրդի դեմ։ Մեր նպատակը բացառապես հայ ժողովրդի իրավական շահերի պաշտպանությունն է։
– Այսօր որտե՞ղ է գտնվում գործընթացը։
– Հայցադիմումներ են ներկայացվել միջազգային կառույցներին, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան և ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտե։ Վերջինս արդեն ընդունել է դիմումը վարույթ, ինչը կարևոր առաջընթաց է։
– Ի՞նչ արդյունք եք ակնկալում։
– Գործընթացը դեռ ընթացքի մեջ է, և այս փուլում չենք ցանկանում մանրամասներ հրապարակել։ Կարող ենք միայն նշել, որ այս հարցը վաղ թե ուշ պետք է ստանա իրավական գնահատական։
– Ի՞նչպիսի՞ աջակցություն եք ակնկալում։
– Առաջին հերթին՝ տեղեկացվածություն։ Կարևոր է, որ թեման լայնորեն քննարկվի։
– Արդյոք այս պայքարը դարձել է անձնական առաքելություն։
– Այո՝ որոշ չափով։ Ունենք նաև բազմաթիվ համակիրներ Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում։ Սա միայն իրավական հարց չէ, այլ նաև պատմական հիշողության և արդարության խնդիր։
– Ինչպե՞ս կավարտվի այս գործընթացը։
– Դա ցույց կտա ժամանակը։ Սակայն համոզված ենք, որ պատմական արդարության հարցերը չեն անհետանում․ դրանք կարող են ժամանակավորապես լռել, բայց անպայման վերադառնում են միջազգային օրակարգ։
Գեորգի Անտոնով-Միրզախանյանի թիմակիցները նշում են նաև, որ գործընթացը դեռ սկզբնական փուլում է, և առաջիկայում հնարավոր է հրապարակվեն նոր փաստաթղթեր ու իրավական նյութեր, որոնք ավելի ամբողջական պատկեր կստեղծեն։
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ
.jpg)
.jpg)
