Երբ ադրբեջանցի գիտնականը աչքի տեսածն է ստում

Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի ներկայացուցիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, դոցենտ Իլհամի Ջաֆարէսոյի տարածած տեսանյութում հնչում է մի կարճ, բայց ծանր հետևանքներ ունեցող արտահայտություն՝ «Hamsı türk simvollarıdır»՝ «Բոլորը թյուրքական խորհրդանիշեր են»։ Նա քարերի վրայի քանդակները, ձիու պատկերը, զարդանախշերն ու այլ մոտիվները ներկայացնում է որպես թյուրքական մշակույթի անվիճելի ապացույց։ Միաժամանակ դժգոհում է, որ ադրբեջանցի պատմաբանները բավարար չափով չեն ուսումնասիրում այդ նյութը։ Սակայն տեսանյութի ամենակարևոր մասը նրա խոսքը չէ, այլ այն, ինչ միաժամանակ ցույց է տալիս տեսախցիկը՝ քարերի վրա հստակ երևում են հայերեն արձանագրություններ։ Հայկական այբուբենի տառերը նկատելի են քարի մակերեսին, և դրանք չեն կարող անտեսվել ոչ պատմաբանի, ոչ լեզվաբանի, ոչ էլ հանրության կողմից։

Խնդիրն այստեղ պատմության տարբեր մեկնաբանության մասին չէ։ Խնդիրն այն է, որ տեսանելի գրային փաստը շրջանցվում է, իսկ նույն հուշարձանը ներկայացվում է որպես մեկ այլ մշակույթի պատկանող։ Ձին, զարդանախշը կամ որևէ այլ պատկեր ինքնին չի կարող որոշել հուշարձանի ազգային պատկանելությունը։ Նման պատկերներ տարբեր ժողովուրդների մշակույթներում կարող են ունենալ տարբեր կիրառություններ և իմաստներ։ Բայց արձանագրությունը այլ բնույթի աղբյուր է։ Այն լեզու է, գիր է, անուններ են, բառեր են, երբեմն՝ թվականներ և կոնկրետ պատմական տեղեկություններ։ Ուստի գիտական ուսումնասիրության առաջին քայլը պետք է լինի ոչ թե «այս պատկերը թյուրքական է», այլ «ի՞նչ է գրված այս քարի վրա»։ Այս դեպքում պատասխանը տեսանյութի դիտողը կարող է տեսնել հենց իր աչքով՝ քարերի վրա առկա են հայերեն գրեր։

Հենց այստեղ է սկսվում սուտ վկայության խնդիրը։ Սուտ վկայություն ասելով սովորաբար հասկանում ենք գիտակցաբար իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկություն ներկայացնելը։ Ջաֆարէսոյի ներքին մտադրությունը մենք չենք կարող իմանալ,  և դրա վերաբերյալ դատավճիռ կայացնել, թեև դա հայերի համար պարզից էլ պարզ է։ Բայց երբ տեսանելի հայերեն արձանագրությամբ հուշարձանը ներկայացվում է որպես «թյուրքական խորհրդանիշերի» կրող՝ առանց այդ արձանագրությունը կարդալու, բացատրելու կամ հերքելու, ապա հանրությանը ներկայացվող տեղեկությունը առնվազն հակասում է տեսանյութում առկա սկզբնաղբյուրին։ Սա պարզապես սխալ մեկնաբանություն չէ։ Սա փաստի խեղաթյուրում է, իսկ եթե այդ փաստը գիտակցաբար ներկայացվում է հակառակ ձևով՝ նաև սուտ վկայություն։ Գիտական կոչումը որևէ մեկին չի ազատում սկզբնաղբյուրի նկատմամբ պատասխանատվությունից։

Ջաֆարէսոյի դեպքում սա հատկապես կարևոր է։ Ադրբեջանի ԳԱԱ պաշտոնական տվյալներով՝ նա բանասիրական գիտությունների դոկտոր և դոցենտ է, նրա հիմնական աշխատավայրը Ադրբեջանի ԳԱԱ Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտն է, իսկ ԳԱԱ մարդկային ռեսուրսների բազայում նա նշված է նաև որպես Հին լեզուների և մշակույթների բաժնի վարիչ։ Այսինքն՝ խոսքը պատմությունից հեռու պատահական մեկնաբանի մասին չէ։ Նրա մասնագիտական դաշտն անմիջականորեն կապված է հին լեզուների, գրերի և մշակույթների հետ։ Եվ հենց դրա պատճառով հարցն ավելի լուրջ է. եթե հին գրերի մասնագետը տեսնում է հայերեն արձանագրություն, ինչո՞ւ է այն ներկայացնում որպես «թյուրքական խորհրդանիշ»։ Այս հարցի պատասխանը տեսանյութը չի տալիս։

Սա նաև նրա գիտական մոտեցումների ավելի լայն համատեքստի մաս է։ Ջաֆարէսոյի հրապարակված աշխատություններում առկա են լայն պատմալեզվաբանական վարկածներ, որոնցում թյուրքական կապեր են վերագրվում հին Մերձավոր Արևելքի տարբեր լեզուներին և մշակույթներին։ Օրինակ՝ նրա 2014 թվականի մենագրության պաշտոնական ներկայացման մեջ պնդվում է, որ «հայ» և «արմեն» անվանումների տակ թաքնված են թյուրքական էթնոսներ, իսկ հին «հայ» լեզուն չի համարվում ներկայիս հայերի լեզուն։ 2023 թվականին նրա հեղինակությամբ և Ադրբեջանի ԳԱԱ Նասիմիի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ հրատարակված աշխատությունն էլ Շուշան կապում է Շումերի, Էլամի, Տրոյայի և այլ հին կենտրոնների հետ՝ առաջադրելով լայնածավալ պատմալեզվաբանական վարկածներ։ Այս համատեքստում նոր տեսանյութը պարզապես առանձին արտահայտություն չէ։ Այն նույն մեթոդաբանական խնդիրը կրկին առաջ է բերում՝ հին մշակութային նյութի մեկնաբանությունը նախապես որոշված թյուրքական պատկանելության շրջանակում։

Գիտության համար գոյություն ունի շատ պարզ չափանիշ։ Եթե Ջաֆարէսոն համոզված է, որ տեսանյութում ներկայացված քարերը թյուրքական են, ապա գիտական պատասխանը կարելի է տալ ընդամենը մեկ հրապարակմամբ՝ կարդալ արձանագրությունները, ցույց տալ դրանց տառերը, ներկայացնել ընթերցումը, տալ լեզվաբանական վերլուծությունը, նշել թվագրությունը և հիմնավորել, թե ինչու են հայերեն գրերով հուշարձանները համարվում թյուրքական։ Եթե այդ ամենը չկա, «բոլորը թյուրքական խորհրդանիշեր են» ձևակերպումը գիտական ապացույց չէ։ Դա հայտարարություն է։ Իսկ պատմական հուշարձանի վերաբերյալ հայտարարությունը դեռևս գիտական փաստ չէ։

Այս պատմության մեջ ամենակարևոր վկան ոչ Ջաֆարէսոյն է, ոչ էլ նրա գիտական կոչումը։ Վկան քարն է։ Եվ երբ քարի վրա տեսանելի է հայերեն արձանագրություն, առաջին պարտականությունը այն կարդալն է։ Այդ գրությունը չի կարելի փոխարինել ձիու պատկերով, զարդանախշով կամ քաղաքականապես ցանկալի մեկնաբանությամբ։ Պատմական ժառանգությունը սեփականացնելու ամենահեշտ ճանապարհը կարող է լինել դրա անունը փոխելը։ Բայց քարի վրայի գրությունը փոխելն արդեն պատմությունը փոխելու փորձ է։ Եվ այստեղ հարցը միայն այն չէ, թե ինչ է ասում ադրբեջանցի գիտնականը։ Հարցն այն է՝ ինչո՞ւ է նա ասում դա, երբ տեսախցիկը միաժամանակ ցույց է տալիս այն քարը, որի վրա գրվածը կարելի է կարդալ։

Այժմ ակնհայտ է դառնում, որ Արցախի հայկական ժառանգությունը «աղվանական» (կովկասյան ալբանական) ներկայացնելը ոչ թե առանձին սխալ մեկնաբանություն է, այլ գիտակցված մեթոդ՝ հայերեն արձանագրությունները լռեցնելու, հուշարձանները վերանվանելու և դրանք այլ մշակույթի վերագրելու միջոցով պատմական հիշողությունը յուրացնելու փորձ։

https://www.youtube.com/shorts/0DbNpbgQk3w