Հայ մամուլի օրը․ պատմական էջերից մինչև թվային շտեմարաններ․ «Հայ մամուլն» այժմ հասանելի է նաև Եվրոպայից

 Հոկտեմբերի 16-ը Հայ մամուլի օրն է։ Հայաստանի ազգային գրադարանը շարունակում է հայ պարբերական մամուլի ժառանգության թվայնացման և հանրայնացման աշխատանքը, իսկ «Հայ մամուլ» էլեկտրոնային շտեմարանն այժմ հասանելի է նաև Եվրոպայում գտնվող ընթերցողների համար։

16.10.2026/Նիդ.օրագիր/խմբագրի սյունակ

Հայ մամուլի օրը ևս մեկ առիթ է արժևորելու լրագրության դերը հասարակական կյանքի ձևավորման, ազգային ինքնության պահպանման, պատմական հիշողության փոխանցման և հանրային կարծիքի ձևավորման գործում։ Սա նաև հնարավորություն է անդրադառնալու մամուլի անցած ճանապարհին՝ առաջին հայկական պարբերականից մինչև մեր օրերի էլեկտրոնային լրատվամիջոցները։

«Ազդարարից» մինչև մեր օրերը

Հայ պարբերական մամուլի պատմությունը սկսվում է 1794 թվականի հոկտեմբերի 16-ից, երբ Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում լույս տեսավ առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Ազդարարը»։ Այն հիմնադրել և հրատարակել է Հարություն քահանա Շմավոնյանը։

Մինչև 1796 թվականի մարտը հրատարակված հանդեսի 18 համարներում տեղ էին գտել ոչ միայն լուրեր, այլև գրական ստեղծագործություններ, թարգմանություններ և պատմական նյութեր։ «Ազդարարը» դարձավ հայ մամուլի պատմության մեկնակետը՝ հիմք դնելով մի ավանդույթի, որը հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցավ հայ հասարակական, քաղաքական, գրական և մշակութային կյանքի վրա։

Հայ մամուլը հետագա դարերում կարևոր դեր է ունեցել ազգային զարթոնքի, կրթության տարածման, հասարակական բանավեճերի և Սփյուռքի տարբեր համայնքների միջև կապերի պահպանման գործում։ Թերթերն ու ամսագրերը հաճախ եղել են ոչ միայն տեղեկատվության, այլև ազգային հիշողության ու ինքնության պահպանման միջոց։

Հայաստանում հոկտեմբերի 16-ը որպես Մամուլի օր նշվում է 2004 թվականից՝ Հայաստանի կառավարության որոշմամբ։ Օրվա ընտրությունը կապված է հենց «Ազդարարի» առաջին համարի լույսընծայման տարեթվի հետ։

 Հայաստանի ազգային գրադարանը՝ հայ մամուլի պահպանության կարևոր կենտրոն

Հայ պարբերական մամուլի ժառանգության պահպանման գործում առանձնահատուկ դեր ունի Հայաստանի ազգային գրադարանը։ Այն աշխարհի ամենախոշոր հայկական տպագիր ժառանգության պահոցներից է, որի հավաքածուն ընդգրկում է տարբեր ժամանակներում և աշխարհի տարբեր երկրներում հրատարակված հայերեն ու հայերենին առնչվող պարբերականներ։

Գրադարանը վերջին տարիներին լայնածավալ աշխատանք է իրականացնում մամուլի թվայնացման և նիշերի օպտիկական ճանաչման՝ OCR տեխնոլոգիայի կիրառման ուղղությամբ։ Այս գործընթացը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն պահպանել հին թերթերի ու ամսագրերի թվային պատճենները, այլև դրանց բովանդակությունը դարձնել ավելի մատչելի որոնման և ուսումնասիրության համար։

Հայաստանի ազգային գրադարանի հրապարակած տվյալների համաձայն՝ թվայնացվել է մամուլի 8 818 915 էջ, իսկ նիշերի օպտիկական ճանաչման միջոցով մշակվել է 7 734 452 էջ։

Այս թվերի հետևում մեծածավալ աշխատանք է՝ տասնամյակների ու դարերի մամուլի էջերը թվային միջավայր տեղափոխելու, դրանց պահպանությունը բարելավելու և հետազոտողների, լրագրողների, պատմաբանների, ուսանողների ու ընթերցողների համար հասանելի դարձնելու ուղղությամբ։ Հայ մամուլի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար կարևոր աղբյուր է Հայաստանի ազգային գրադարանի «Հայ մամուլ» էլեկտրոնային շտեմարանը։

🔗 Շտեմարանի հասցեն՝ https://tert.nla.am/

Շտեմարանն ընդգրկում է 1794 թվականից մինչև մեր օրերը հրատարակված հայկական պարբերականները՝ աշխարհի տարբեր երկրներում լույս տեսած թերթերն ու ամսագրերը։ Այստեղ ներկայացված են նաև էլեկտրոնային հրատարակություններ և օտարալեզու պարբերականներ, որոնց բնագրային լեզուներից մեկը հայերենն է։ Թվայնացված համարների առկայության դեպքում հնարավոր է դրանք ընթերցել առցանց։

Հատկանշական է, որ այժմ շտեմարանը հասանելի է նաև Եվրոպայում գտնվող օգտատերերի համար։ Անվտանգության նկատառումներով հասանելիությունը նախկինում սահմանափակված էր եվրոպական երկրներից։ Դրա վերականգնումը կարևոր հնարավորություն է ստեղծում Եվրոպայում բնակվող հայերի, հայագիտական ուսումնասիրություններ կատարողների և հայ մամուլի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։

Սա հատկապես կարևոր է Սփյուռքի այն ներկայացուցիչների համար, որոնք ցանկանում են ուսումնասիրել իրենց համայնքների պատմությունը, գտնել ընտանեկան կամ հասարակական կյանքի հետ կապված հին հրապարակումներ, հետևել տարբեր ժամանակաշրջաններում հայ մամուլում արտացոլված իրադարձություններին։

Հին թերթերի թվային էջերը հաճախ բացահայտում են այնպիսի մանրամասներ, որոնք հնարավոր չէ գտնել ժամանակակից հրապարակումներում։ Դրանք վկայություններ են անցյալի հասարակական տրամադրությունների, մշակութային իրադարձությունների, քաղաքական քննարկումների և ազգային կյանքի մասին։

 Մամուլը փոխվում է, նրա առաքելությունը՝ ոչ

Այսօր լրատվական դաշտը զգալիորեն փոխվել է։ Լրատվամիջոցների մեծ մասը գործում է էլեկտրոնային ձևաչափով, իսկ բազմաթիվ պարբերականներ, ինչպես մերը, իրենց բովանդակությունը տարածում են կայքերի, սոցիալական ցանցերի և թվային հարթակների միջոցով։ Տեղեկատվությունը հաճախ ընթերցողին է հասնում հրապարակումից վայրկյաններ անց։

Թվային միջավայրն ընդլայնել է մամուլի լսարանը՝ հնարավորություն տալով աշխարհի տարբեր երկրներում բնակվող մարդկանց հետևել իրենց հայրենիքի իրադարձություններին։ Միաժամանակ այն նոր խնդիրներ է առաջ բերել՝ կապված տեղեկատվության հավաստիության, աղբյուրների ստուգման, արխիվների պահպանման և հրապարակումների երկարաժամկետ հասանելիության հետ։

Թվային լրատվության տարածման պայմաններում էլ ավելի մեծ նշանակություն է ստանում հին մամուլի պահպանումը։ Այսօրվա էլեկտրոնային հրապարակումները վաղվա պատմական աղբյուրներն են լինելու։ Հետևաբար, մամուլի ժառանգության թվայնացումը միայն անցյալը պահպանելու միջոց չէ․ այն նաև ապագա սերունդների համար տեղեկատվական հիշողություն ստեղծելու աշխատանք է։

Հայաստանի ազգային գրադարանի «Հայ մամուլ» շտեմարանը այդ առումով կարևոր կամուրջ է անցյալի և ներկայի միջև։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել հայ մամուլի պատմական զարգացումը, համադրել տարբեր ժամանակաշրջանների հրապարակումները և ավելի խորությամբ հասկանալ մեր հասարակության անցած ճանապարհը։

 Շնորհավոր Մամուլի օրը

«Նիդերլանդական օրագիրը» շնորհավորում է Մամուլի օրվա առթիվ բոլոր լրագրողներին, խմբագիրներին, լուսանկարիչներին, հրատարակիչներին, արխիվագետներին և մամուլի պահպանության ու տարածման գործին մասնակցող մասնագետներին։

Մաղթում ենք, որ մամուլը շարունակի ծառայել ճշմարտության որոնմանը, հանրային շահին, ազատ մտքին և պատմական հիշողության պահպանմանը։

Մամուլի պատմությունը միայն անցյալի պատմությունը չէ։ Այն նաև մեր այսօրվա վկայությունն է և վաղվա պատմական հիշողությունը։