Այս խորագրով հանրային հարթակում տարբեր արվեստագետների հորդոր-ուղերձ է հղել հայերենագետ, լեզվաբան Հրաչ Մարտիրոսյանը: Նախքան բուն նյութին անցնելը մատնանշենք, որ Հրաչ Մարտիրոսյանը հայերենագիտության և ընդհանուր լեզվաբանության ոլորտի արդի ակնառու հայ գիտնականներից է, որ կարևոր ներդրում ունի հայոց լեզվի ուսումնասիրության, ստուգաբանության (էտիմոլոգիայի) և պատմական լեզվաբանության մեջ։ «Նիդերլանդական օրագիրը», որ երբեմն անդրադառնում է սփյուռքի հայ անվանի ու ճանաչված մարդկանց, արդեն պատմել է Հրաչ Մարտիրոսյանի մասին: Այժմ նա լեզվագիտական հետազոտական մի նախագծով գտնվում է Գերմանիայի Դաշնային հանրապետության Վյուրցբուրգ քաղաքում ու չնայած դրան հասցնում է հեռակա դասընթացներ վարել: Նրա գիտական աշխատանքները հատկապես վերաբերում են հայերենի ծագմանը, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի այլ լեզուների հետ կապերին, ինչպես նաև բառերի ստուգաբանությանը։ Մարտիրոսյանը հեղինակել է կարևորագույն աշխատություններ, այդ թվում՝ Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon (2010), որը համարվում է հայերենի ստուգաբանության հիմնարար գործերից մեկը։ Այս աշխատությունում նա վերլուծում է հայերեն ժառանգական բառապաշարի արմատները և դրանց կապը հնդեվրոպական նախալեզվի հետ, բառարանը լայնորեն օգտագործվում է հայերենի և հնդեվրոպական լեզուների ուսումնասիրության ոլորտում։
Բացի դրանից, նա ունի տպագրած բազմաթիվ գիտական հոդվածներ՝ հոլանդական, եվրոպական և միջազգային հեղինակավոր հանդեսներում, որտեղ անդրադարձել է հայերենի հնչյունաբանական, բառարանագիտական և պատմալեզվաբանական խնդիրներին, ակտիվորեն մասնակցում է միջազգային գիտաժողովների և հայագիտական հետազոտություններին։ Մարտիրոսյանի աշխատանքը մեծապես նպաստում է հայերենի՝ որպես հնդեվրոպական լեզվի, միջազգային ճանաչմանը։ Նրա ուսումնասիրությունները կարևոր աղբյուր են ինչպես հայագետների, այնպես էլ լեզվաբանների համար, ովքեր զբաղվում են հնդեվրոպական լեզվաբանությամբ։ Աշխարհի տարբեր երկրներում, այդ թվում Նիդերլանդներում նրա գործունեությունը կարևոր է նաև այն առումով, որ նա ներկայացնում է հայոց լեզուն եվրոպական ակադեմիական շրջանակներում՝ խթանելով դրա հետազոտությունը և հետաքրքրությունը։
Այս ամենի անկյունաքարը Հրաչ Մարտիրոսյանի շուրջ երեսուն տարվա երազած «Հայերենագիտության ակադեմիայի» հիմնադրումն էր Հայաստանում (մինչ այդ ակադեմիան գործում էր հեռակա)։ Ակադեմիայի իրականացման առաջին փուլը մեկնարկեց 2022 թվականի դեկտեմբերի 1-ին՝ ՀՀ Գիտության կոմիտեի կողմից հնգամյա դրամաշնորհի տրամադրմամբ։ Այժմ ակադեմիայի կազմավորման աշխատանքները բուռն ընթացքի մեջ են` դասընթացներ, գիրք-գրականության հավաքագրում, գիտաժողովների կազմակերպում, հետազոտական հնարավորությունների ընդլայնում: Սա թույլ է տալիս Մարտիրոսյանի խմբին կենտրոնանալ գիտական աշխատանքների, դասընթացների և օտար լեզուների ուսուցման վրա՝ նպաստելով ակադեմիայի կայացմանը։
Մարտիրոսյանի գործունեության առանցքում ոչ միայն լեզվաբանական հետազոտություններն են, այլև հանրային պայքարը` հայերենին վնասող կեղծ կամ ոչ գիտակից մոտեցումների դեմ։
Գիտնականը մտահոգված է այն փաստով, որ հանրային դաշտում հաճախ շրջանառվում են լեզվաբանորեն անհիմն տեսակետներ, որոնք ոչ միայն մոլորեցնում են հասարակությանը, այլև վնասում լեզվի հանդեպ գիտակցված վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Նա հաճախ քննադատում է այս երևույթը՝ կոչ անելով հասարակությանը և հատկապես լրագրողներին,հրապարակախոսներին ու ուսուցիչներին ավելի պատասխանատու լինել լեզվական հարցերում։
Հրաչ Մարտիրոսյանը կարևորում է հայերենի ուսումնասիրությունն ու ճիշտ օգտագործումը՝ նշելով, որ լեզվաբանական դաշտում անհրաժեշտ է ապավինել մասնագիտական գիտելիքին և խուսափել կեղծ տեսություններից: Հրաչ Մարտիրոսյանը ոչ միայն տեսական գիտնական է, այլև նվիրյալ հայերենագետ, ով փորձում է պահպանել և զարգացնել հայոց լեզվի հանդեպ գիտակցված ու մասնագիտական մոտեցումը։
Նրա այս ուղերձը կենսական է այն առումով, որ տեղեկատվությունը արագ է տարածվում, և շատերը տարածում են ոչ գիտական կարծիքներ։ Այս խիստ կարևոր պահին կիսում ենք գիտնականի մտահոգությունն ու մեր օժանդակությունն ու աջակցությունն ենք հայտնում նրան:
Թեև այս թեմաներով սոցիալական ցանցերում Հրաչ Մարտիրոսյանի գրառումները շատ ու բազմաբնույթ են, մենք առանձնացրեցինք տարբեր ժամանակներում մի խումբ արվեստագետներին հասցեագրած դիմում-ուղերձները:
Լեզվաբան Հրաչ Մարտիրոսյանի մտահոգությունն այն է, որ այս անձինք չունենալով մասնագիտական լեզվաբանական պատրաստվածություն, հանրային հարթակներում ակտիվորեն տարածում են կեղծ և հակագիտական ստուգաբանություններ։ Նրա հիմնական ուղերձն այն է, որ հանրային գործիչները չպետք է խեղաթյուրեն հայերենի ու հայագիտության գիտական հիմքերը՝ տարածելով ապատեղեկատվություն, հատկապես մեծ լսարան ունեցող հարթակներում։
«Եթե լեզուն սխալվի, ապա չի կարելի ասել թե ինչ է ճիշտ և ինչ` սխալ»:
Կոնֆուցիոս
Ռուբեն Մալայանին
Ռուբեն Մալայանի պնդումները հայերենի վերաբերյալ չեն համապատասխանում լեզվաբանության գիտական մեթոդներին և կարող են հանրային դաշտում խեղաթյուրել լեզվաբանական փաստերը։ Մալայանը, լինելով արվեստագետ, հանդես է գալիս հայերենի բառաբանական և պատմալեզվաբանական վերլուծություններով, որոնք, ըստ Մարտիրոսյանի, չունեն ոչ մեթոդաբանական, ոչ լեզվաբանական հիմնավորում։
Նա տարածում է կեղծ լեզվաբանական վարկածներ: Հատկապես մտահոգիչ է այն, որ Մալայանի ներկայացրած գաղափարները՝ օրինակ, հայերեն ուրիշներ բառը «Ուրի շներ»-ով մեկնաբանելը կամ որդի բառը «պուճուր օձ»-ով բացատրելը, ոչ միայն լեզվաբանական հիմք չունեն, այլև հակասում են գիտական մոտեցումներին։ Մալայանի համոզմունքը, որ հայերենը նախահնդեվրոպական լեզուների մայրն է, անտեսում է լեզվաբանական համեմատական վերլուծության արդյունքները, որոնք ցույց են տալիս, որ հայերենը ընդամենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մասն է, այլ ոչ թե նրա աղբյուրը։
Նա Հայերենի այբուբենը կապում է Պյութագորասի համակարգի հետ, Հայերենը համարում է բոլոր լեզուների մայր և նախաբաբելոնյան լեզու։ Այս պնդումները խեղաթյուրում են հայերենի պատմությունը և լեզվաբանական գիտությունը, ինչը կարող է խանգարել լեզվի իրական ուսումնասիրությանը։
Բացի այդ, Մալայանի պնդումները հաճախ ուղեկցվում են հայրենասիրական հուզականությամբ, ինչը կարող է խաբուսիկ տպավորություն թողնել հանրության վրա, կարծես թե դրանք ոչ միայն ենթադրություններ են, այլև գիտականորեն ապացուցված փաստեր։ Սա, Մարտիրոսյանի գնահատմամբ, վնասում է հայերենագիտությանը, քանի որ նման ոչ գիտական տեսակետները հանրային լայն սպառման պայմաններում խաթարում են քննադատական մտածողությունը և մարդկանց մոտ սխալ պատկերացումներ ստեղծում լեզվի պատմության մասին։
Այս երևույթը կարելի է գնահատել որպես մասնագետների և ոչ մասնագետների միջև սահմանների խախտում, երբ հանրային ոլորտում գիտական փաստերը տեղ են տալիս անհիմն կամ չստուգված վարկածներին։ Լեզվաբանությունն ունի իր կանոնները, մեթոդներն ու ապացուցման մեխանիզմները, և Մարտիրոսյանը կոչ է անում նախապես ծանոթանալ այս սկզբունքներին, նախքան նման հարցերի վերաբերյալ հայտարարություններ անելը։ Մալայանի պնդումների մեծ մասի հիմքում ընկած է ոչ թե լեզվաբանական վերլուծություն, այլ անհիմն ենթադրություններ, որոնք կարող են հանրային ընկալման մակարդակում վնասել հայերենագիտության գիտական ընկալմանը։
Արման Նուռին
Հրաչ Մարտիրոսյանի մտահոգության առանցքում լեզվաբանական կեղծ ու մոլորեցնող պնդումներն են, որոնք տարածվում են հանրային հարթակներում՝ առանց մասնագիտական հիմքի։ Նա առանձնացնում է Արման Նուռի մի շարք սխալ ստուգաբանություններ, որոնք ներկայացվում են որպես հաստատուն գիտական փաստեր, մինչդեռ դրանց մեծ մասը ոչ միայն գիտականորեն անհիմն են, այլև հակասում են լեզվաբանության հիմնարար սկզբունքներին։
Մարտիրոսյանը մատնանշում է մի քանի հիմնական խնդրահարույց ձևակերպումներ։ Նա առանձնացնում է, օրինակ, այն պնդումը, թե «աշխատել» նշանակում է «աշխարհին տալ», մինչդեռ բառի արմատը նշանակում է «հոգնություն, չարչարանք» և որևէ կապ չունի «աշխարհ» բառի հետ։ Նույն սխալ մոտեցումն ունի նաև «բարև» բառի ստուգաբանությունը, որը ներկայացվում է որպես «բարի արև», մինչդեռ սա վաղուց հերքված մոլորություն է, որը հակասում է մասնագիտական աղբյուրներին, այդ թվում՝ Հրաչյա Աճառյանի բառարանին։ Նույն խնդրահարույց մոտեցումն ունի «աստված» բառի ստուգաբանությունը, երբ այն մեկնաբանվում է որպես «ասելիք տվածը», մինչդեռ սա ոչ թե լեզվաբանական բացատրություն է, այլ կամայական բառախաղ, որը չի համապատասխանում ստուգաբանության գիտական մեթոդներին։
Մարտիրոսյանի ուշադրության կենտրոնում է լայնամասշտաբ սխալներ, որոնք ոչ միայն լեզվաբանական անճշտություններ են, այլև խեղաթյուրում են հայոց լեզվի տեղն ու դերը լեզվաբանական հետազոտությունների համատեքստում։ Նման պնդումներից է, օրինակ, այն, որ հայերենը բոլոր մեռած լեզուների խառնուրդ է, մինչդեռ իրականում հայերենը հնդեվրոպական լեզու է, որն ունի իր ժառանգական հիմքը և որևէ ձևով տարբեր մեռած լեզուների խառնուրդ չի կարող համարվել։ Մեկ այլ անհիմն պնդում է, թե սանսկրիտը բացահայտվել է հայոց լեզվի միջոցով, մինչդեռ սանսկրիտը ուսումնասիրվել է անկախ հայերենից, և այս լեզուները պարզապես ունեն ընդհանուր հնդեվրոպական արմատներ, ինչպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի շատ այլ լեզուներ։
Հատկապես անհասկանալի է հայերենի արմատների թվի մասին պնդումը, որտեղ Նուռը հայտարարում է, որ հայերենում կա 144,000 արմատ։ Սա ակնհայտորեն իրականությանը չի համապատասխանում, քանի որ Աճառյանի «Արմատական բառարանում» ներկայացված է շուրջ 11,000 արմատ, և նույնիսկ եթե նոր հետազոտություններով այս թիվը որոշակիորեն ավելացել է, 144,000 թիվը անհիմն է և չի համապատասխանում գիտական աղբյուրներին։
Հասմիկ Բաղրամյանին
Լեզվաբան Հրաչ Մարտիրոսյանը, երաժիշտ, երաժշտագետ Հասմիկ Բաղրամյանին ուղղված գրառման մեջ մտահոգություն է արտահայտում հայերենագիտության նկատմամբ ոչ գիտական մոտեցումների տարածման վերաբերյալ։ ««ժպտուն ու անմիջական մի տիկին, որ երևակայական թռիչքների մեջ հաճախ ընդելուզում է հայերենագիտությունը հավեսով քարուքանդ անող «ստուգաբանություններ»» հանրային հարթակներում ներկայացնում է բառերի ծագման վերաբերյալ կոնկրետ ապացույցներից զուրկ, երևակայական ստուգաբանություններ։
Ահա լեզվաբանական ինքնաշեն ստուգաբանություններ, որոնք որևէ գիտական հիմնավորում չունեն և կարող են մոլորեցնել լայն լսարանին։ Բերելով կոնկրետ օրինակներ, նա ցույց է տալիս, թե ինչպես են հայերեն բառերը ստուգաբանվում առանց պատմական-լեզվաբանական հիմքի։ Օրինակ՝ տոնիկա բառը կապվում է տուն-ի հետ, հայ բառը՝ անգլերեն high-ի, վարդապետ-ը՝ վարդ-ի, բանակ-ը՝ բան-ի հետ, Գրիգոր անունը մեկնաբանում է որպես «Գրի Գոռ աստվածություն» և այլն: Այսպիսի ստուգաբանությունները արհեստական են, չեն դիմանում լեզվաբանական վերլուծությանը և խեղաթյուրում են հայերենագիտության իրական պատկերը։
Գրառման մեջ անդրադարձ կա նաև Բաղրամյանի հայտարարությանը, որ ինքը գիտության հետ կապ չունի և չի էլ ուզում ունենալ։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, նա շարունակում է հանրային դաշտում տարածել իր մեկնությունները, որոնք, չլինելով գիտականորեն հիմնավորված, լայն լսարանի համար կարող են թվալ հավաստի։ Սա հատկապես մտահոգիչ է, քանի որ նրա տեսանյութերը հավաքում են տասնյակ հազարավոր դիտումներ, ինչը մեծ ազդեցություն ունի հանրային ընկալումների ձևավորման վրա։
Մարտիրոսյանի համոզմամբ Բաղրամյանի մոտեցումները տեղավորվում են այն գաղափարական շրջանակում, որտեղ հայ ժողովրդին վերագրվում է առանձնահատուկ առաքելություն, իսկ հայերենը դիտարկվում է որպես բոլոր լեզուների հիմք։ Այսպիսի ազգակենտրոն, բայց գիտական տեսանկյունից անհիմն պնդումները կարող են ստեղծել ինքնախաբեության վտանգավոր դաշտ, որտեղ իրական լեզվաբանական փաստերը փոխարինվում են քարոզչությամբ կամ զգացմունքային տեսություններով։
«Աչքը լույս, ականջը լսող, լեզուն` ճշմարիտ».
Ինչ հետևությունների կարելի է հանգել
Հրաչ Մարտիրոսյանը շատ հստակ ընդգծում է, որ այս արվեստագետների պնդումները ոչ միայն սխալ են, այլև հակագիտական, քանի որ նրանք չեն օգտագործում լեզվաբանական մեթոդներ, այլ հիմնվում են սեփական հնարքների ու երևակայության վրա։
Այո, նման խեղաթյուրումները կարող են լուրջ հետևանքներ ունենալ, դա վտանգում է լեզվաբանության և հայերենագիտության ապագան։ Սխալ տեղեկության տարածումը ոչ միայն մոլորեցնում է հանրությանը, այլև նվազեցնում է գիտության նկատմամբ վստահությունը։
Բացի այդ, կեղծ հայրենասիրական մոտեցումները, որոնք ներկայացնում են հայերենը որպես բոլոր լեզուների մայր, կարող են հաճելի թվալ, բայց իրականում վնասում են գիտական հետազոտություններին՝ հայերենագիտությունը վերածելով ավելի շատ առասպելաբանության, քան գիտության։ Սա խոչընդոտում է քննադատական մտածողության ձևավորմանը, ինչը վտանգավոր է ցանկացած կրթական համակարգի և հասարակության համար։
Եթե այս երևույթները չկանխվեն, ապագայում կարող ենք ունենալ մի հասարակություն, որը հիմնվում է չփաստարկված, անհիմն պնդումների վրա, ինչն էլ իր հերթին կարող է ազդել լեզվաբանական հետազոտությունների որակի, կրթության մակարդակի և նույնիսկ ազգային ինքնության ընկալման վրա։
Հայերենագիտությունը պետք է դիտարկվի որպես գիտություն, լեզվաբանությունը պահանջում է հստակ մեթոդաբանություն, պատմական-համեմատական վերլուծություն և փաստերի վրա հիմնված եզրակացություններ։ Երբ հանրային հարթակում հայտնվում են հակագիտական պնդումներ, որոնք չեն անցնում գիտական քննություն, դրանք կարող են ոչ միայն խեղաթյուրել իրականությունը, այլև մեծ վնաս հասցնել գիտությանը։ Ուստի կարևոր է քննադատական մտածողությամբ մոտենալ լեզվաբանական հարցերին և տարբերակել գիտական փաստերն ու անհիմն ենթադրությունները։
Մարտիրոսյանն իր անհանգստությունը կապում է այն հանգամանքի հետ, որ նման անհիմն պնդումները տարածվում են լայն լսարանի համար հասանելի մեդիա հարթակներում, որտեղ դրանց ճշգրտությունը չի ստուգվում։ Հանրային դեմքերը, անկախ իրենց ոլորտից, երբ արտահայտվում են լեզվաբանական կամ այլ գիտական հարցերի շուրջ՝ առանց համապատասխան մասնագիտական պատրաստվածության, նպաստում են հակագիտական մոտեցումների տարածմանը։ Սա վտանգավոր է, քանի որ նման մոտեցումները հասարակության շրջանում ձևավորում են սխալ ընկալումներ լեզվի և նրա պատմության վերաբերյալ։ Եթե այս տիպի տեղեկությունները լայնորեն տարածվեն, մարդիկ կարող են սխալ ընկալել հայերենի զարգացման ընթացքը, դրա կապը այլ լեզուների հետ և ընդհանրապես՝ լեզվաբանության մեթոդաբանական սկզբունքները։
Այս երևույթը ոչ միայն աղավաղում է գիտական ճշմարտությունը, այլև խոչընդոտում է իրական լեզվաբանական հետազոտությունների տարածմանը։ Երբ հանրային հարթակներում տարածվում են գիտության հետ կապ չունեցող կամայական պնդումներ, դրանք հեշտությամբ կարող են արմատավորվել զանգվածային մտածողության մեջ, ինչը հետագայում դժվարացնում է գիտական ճշմարտությունների ընդունումը։
Մարտիրոսյանի քննադատությունը կարևոր է ոչ միայն որպես լեզվաբանական փաստարկում, այլև որպես լայն հասարակության կրթական մակարդակի բարձրացման փորձ։ Այն ցույց է տալիս, որ մասնագիտական հարցերում անհրաժեշտ է դիմել մասնագետների, այլ ոչ թե հիմնվել անհիմն ենթադրությունների կամ չստուգված պնդումների վրա։ Այս խնդիրը հատկապես ակնհայտ է, երբ նման պնդումներն արվում են մեծ լսարան ունեցող հարթակներում, որտեղ դրանց վրա հիմնված տեղեկատվությունը կարող է առանց կասկածի ընդունվել որպես ճշմարտություն։
Հանրային քննարկումներում հակագիտական պնդումների դեմ պայքարը պահանջում է գիտական գրագիտության բարձրացում, գիտական աղբյուրների տարածում և խորը ուսումնասիրությունների խրախուսում։ Երբ հանրային դեմքերը հանդես են գալիս որպես հեղինակություն այնպիսի ոլորտներում, որոնցում չունեն մասնագիտական կրթություն, նրանք կարող են սխալ կերպով ազդել հանրային ընկալումների վրա։ Հենց այդ պատճառով է, որ Մարտիրոսյանը հորդորում է հանրային խոսքում խուսափել անտեղյակ մոտեցումներից և նախքան լեզվի մասին դատողություններ անելը՝ ուսումնասիրել լեզվաբանության գոնե տարրական հիմունքները։
Վահան ԱՄԱՏՈՒՆԻ
«Նիդերլանդական օրագիր»
«Իրատես» թերթ, 27.03.2025:
https://www.irates.am/hy/1743064614
--------------
Սիրելի արվեստագետներ, մի՛ ավերեք հայ(երեն)ագիտությունը [3]. Հասմիկ Բաղրամյան
https://www.facebook.com/groups/230828630314947/posts/9732517850145930
Սիրելի արվեստագետներ, մի՛ ավերեք հայագիտությունը [2]. Արման Նուռ
https://www.facebook.com/groups/230828630314947/posts/9559566634107720/
Սիրելի արվեստագետներ, մի՛ ավերեք հայագիտությունը [1]. Ռուբեն Մալայան
https://www.facebook.com/groups/230828630314947/posts/9528820087182375
