Իսրայել-Իրան-ԱՄՆ. Վերջին ժամերի իրադրությունը՝ միջազգային մամուլի տեսությամբ

 ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆ

01.03.2026/Նիդ օրագիր/վերլուծական

2026 թվականի մարտի 1-ի առավոտյան Մերձավոր Արևելքը գտնվում է ճգնաժամի գագաթնակետին՝ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կողմից Իրանի դեմ սկսված ռազմական գործողությունների հետևանքով: Փետրվարի 28-ին սկսված հարձակումները հանգեցրել են Իրանի գերագույն առաջնորդ Այաթոլլահ Ալի Խամենեիի սպանությանը, ինչը դարձել է Իսլամական Հանրապետության ամենախոր ճգնաժամը 1979 թվականի հեղափոխությունից ի վեր: Այս իրադարձությունները ոչ միայն տարածաշրջանային, այլև գլոբալ հետևանքներ ունեն՝ ազդելով նավթի գների, առևտրային ուղիների և միջազգային դիվանագիտության վրա: Այս վերլուծական հոդվածը հիմնված է միջազգային մամուլի վերջին ժամերի լուրերի վրա, ներառյալ ամերիկյան, եվրոպական և մերձավորարևելյան աղբյուրները, որոնք ներկայացնում են տարբեր տեսակետներ:

Իրադարձությունների ամփոփում

Փետրվարի 28-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է Իրանի դեմ «մեծամասշտաբ ռազմական գործողությունների» մեկնարկի մասին, որոնք իրականացվել են Իսրայելի հետ համատեղ: Հարձակումները ուղղված են եղել Իրանի ռազմական, հետախուզական և կառավարական օբյեկտներին, ներառյալ միջուկային ծրագրերը, հրթիռային համակարգերը և ռադարային կայանները: Ամերիկյան և իսրայելական պաշտոնյաները հայտնել են, որ հարվածները նպատակ ունեն «վերացնել գոյաբանական սպառնալիքները», այդ թվում՝ Իրանի միջուկային և հրթիռային ծրագրերը, ինչպես նաև «Դիմադրության առանցք» կոչվող դաշինքը:

Իրանի գերագույն առաջնորդ Այաթոլլահ Ալի Խամենեին սպանվել է հարձակումների ընթացքում, ինչը հաստատվել է իրանական պետական լրատվամիջոցներով: Իսրայելական պաշտոնյաները նշել են, որ հարվածները ուղղված են եղել «Իրանի ամբողջ ղեկավարությանը», ներառյալ նախկին և ներկա պաշտոնյաները: Սպանության մասին հաղորդվել է Թեհրանի իր տարածքում գտնվող Խամենեիի համալիրի ավերման մասին արբանյակային լուսանկարներով:

Իրանը անմիջապես պատասխանել է հակահարձակումներով: Իրանական հրթիռները հարվածել են Իսրայելի քաղաքներին, այդ թվում՝ Երուսաղեմին և Թել Ավիվին, ինչպես նաև ԱՄՆ ռազմաբազաներին Ծոցի երկրներում, Իրաքում և Հորդանանում: Իսրայելում զոհվել է առնվազն 10 մարդ, իսկ Իրանում՝ ավելի քան 200: Իրանական կողմը հաղորդել է նաև ավելի քան 100 աղջիկների սպանության մասին դպրոցի վրա հարձակման հետևանքով:

Մարտի 1-ին հարձակումները շարունակվել են: Իսրայելը հայտարարել է Թեհրանի «սրտում» նոր հարվածների մասին, իսկ Իրանը նշանակել է ժամանակավոր ղեկավարություն՝ նախագահ Մասուդ Փեզեշկյանի գլխավորությամբ: ԱՄՆ նախագահ Թրամփը սոցիալական ցանցերում գրել է, որ հարձակումները կշարունակվեն «շաբաթվա ընթացքում կամ անհրաժեշտության դեպքում ավելի երկար»՝ կոչ անելով իրանական ժողովրդին «ապստամբել» ռեժիմի դեմ և խոստանալով «ռեժիմի փոփոխություն»:

Այս ռազմական գործողությունները նշանավորում են ԱՄՆ-Իսրայել-Իրան հակամարտության նոր փուլ, որը տարիներ շարունակ կուտակվել է միջուկային ծրագրերի, տարածաշրջանային դաշինքների և պատժամիջոցների շուրջ: Թրամփի վարչակազմի նպատակը, ինչպես նշվում է, ոչ միայն Իրանի միջուկային սպառնալիքի վերացումն է, այլև ռեժիմի փոփոխությունը, ինչը կարող է հանգեցնել Իրանի ներքին անկայունության: Սակայն, ինչպես նշում են վերլուծաբանները, նման դեկապիտացիոն հարձակումները (ղեկավարության սպանությունները) հազվադեպ են հանգեցնում արագ ռեժիմի փլուզման՝ հաճախ ուժեղացնելով ազգային միասնությունը և հակահարձակումները:

Իրանի հակահարձակումները ցույց են տալիս, որ Թեհրանը դեռևս ունի զգալի ռազմական հնարավորություններ, չնայած ԱՄՆ-Իսրայելի հարվածներին: Սակայն, Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արաղչիի հայտարարությունը, որ Իրանը առայժմ չի փակի Հորմուզի նեղուցը, ցույց է տալիս ռացիոնալ մոտեցում՝ խուսափելով գլոբալ տնտեսական ճգնաժամից, որը կարող է վնասել Իրանին ինքնին: Այնուամենայնիվ, նավթային տանկերների վրա հարձակումները (օրինակ՝ «MKD VYON» նավը) արդեն իսկ հանգեցրել են նավթի գների աճի՝ սպառնալով գլոբալ էներգետիկ շուկաներին:

Միջազգային արձագանքները բազմազան են: Արևմտյան երկրները, ինչպես Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան, շեշտում են Իրանի միջուկային սպառնալիքի վերացման անհրաժեշտությունը, բայց նախազգուշացնում են «լուրջ հետևանքների» մասին: Չինաստանը դատապարտել է հարձակումները որպես «երկրի ինքնիշխանության խախտում»: Արաբական երկրները, ինչպես Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, տուժել են Իրանի հակահարձակումներից, ինչը կարող է ընդլայնել հակամարտությունը:

Վերլուծաբանները կանխատեսում են, որ հակամարտությունը կարող է տևել շաբաթներ կամ ամիսներ՝ հանգեցնելով տարածաշրջանային անկայունության: ԱՄՆ Կոնգրեսը պատրաստվում է քվեարկել ռազմական լիազորությունների մասին, իսկ Իրանում նոր ղեկավարության ձևավորումը կարող է հանգեցնել ներքին բողոքների կամ ավելի կոշտ քաղաքականության: Այս ամենը կարող է փոխել Մերձավոր Արևելքի ուժերի հավասարակշռությունը, բայց ռեժիմի փոփոխության հաջողությունը կախված է Իրանի ներքին դինամիկայից և միջազգային աջակցությունից:

Այս ճգնաժամը կարող է հանգեցնել գլոբալ տնտեսական խնդիրների՝ նավթի գների աճի և առևտրային ուղիների խաթարման պատճառով: Տարածաշրջանային երկրները, ինչպես Իրաքը և Հորդանանը, արդեն իսկ տուժում են: Եթե հակամարտությունը ընդլայնվի, այն կարող է ներգրավել Ռուսաստանին կամ Չինաստանին, չնայած նրանք առայժմ սահմանափակվում են դատապարտումներով: Ի վերջո, այս իրադարձությունները կարող են դառնալ Իրանի «նոր սկզբի» կամ ավելի խոր ճգնաժամի սկիզբը, բայց առայժմ տարածաշրջանը գտնվում է պատերազմի եզրին

Այաթոլլահ Ալի Խամենեիի սպանության մանրամասներ (2026 թ. մարտի 1-ի դրությամբ՝ միջազգային մամուլի հիման վրա)

01.03.2026/ Nid.oragir

Այաթոլլահ Ալի Խամենեին սպանվել է 2026 թվականի փետրվարի 28-ին՝ շաբաթ օրը առավոտյան՝ ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի համատեղ ռազմական գործողության առաջին փուլում։ Իրանական պետական լրատվամիջոցները մահը պաշտոնապես հաստատել են մարտի 1-ին՝ կիրակի օրը՝ հայտարարելով «շահիդության» մասին եւ սկսելով 40 օր սուգ։ Խամենեին 86 տարեկան էր եւ Իրանի գերագույն առաջնորդ էր 1989 թվականից՝ ավելի քան 36 տարի։

Սպանությունը կատարվել է Թեհրանի կենտրոնում գտնվող նրա պաշտոնական համալիրում՝ Իսրայելի օդուժի կողմից հասցված հզոր օդային հարվածի արդյունքում։ Հարվածը ուղղված է եղել հենց նրա գրասենյակին, որտեղ նա այդ պահին գտնվում էր բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպման ժամանակ։ Իսրայելական պաշտոնյաները հաստատել են, որ հարվածը կատարել է Իսրայելի օդուժը՝ օգտագործելով ռազմավարական հրթիռներ եւ ճշգրիտ օդային զենքեր։ ԱՄՆ-ը տրամադրել է հետախուզական տվյալներ՝ CIA-ի միջոցով ամիսներ շարունակ հետեւելով Խամենեիի տեղաշարժերին եւ ժամանակացույցին։

Հարվածի հետեւանքով սպանվել են նաեւ մի քանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, Խամենեիի ընտանիքի անդամներ՝ այդ թվում դուստր, փեսա եւ թոռ, ինչպես նաեւ առնվազն 4-5 այլ անձինք համալիրում։ Արբանյակային լուսանկարները ցույց են տալիս մեծ ավերածություններ, սեւ ծուխ եւ համալիրի մասնակի կործանում։ Իրանական կողմը սկզբում պնդում էր, որ Խամենեին «ապահով է», սակայն հետո հաստատել է մահը։

Օպերացիան նախապատրաստվել էր ամիսներ շարունակ՝ հետախուզական տվյալների հիման վրա։ Սկզբնական պլանը եղել է գիշերային հարձակում, սակայն որոշում է կայացվել առավոտյան հարվածել՝ հենց հանդիպման ժամանակ՝ կանխելու նրա հնարավոր տեղափոխումը կամ թաքնվելը։ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է մահը՝ Խամենեին անվանելով «պատմության ամենաչար մարդկանցից մեկը» եւ կոչ անելով իրանցիներին ապստամբել։ Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն հաստատել է, որ հարվածը եղել է «հզոր եւ անակնկալի»։

Իրանը հայտարարել է 40 օր սուգ, ժամանակավոր ղեկավար խորհուրդ է ստեղծվել նախագահ Մասուդ Փեզեշկյանի գլխավորությամբ, իսկ արտգործնախարար Աբբաս Արաղչին ասել է, որ նոր գերագույն առաջնորդ կարող է ընտրվել «մեկ-երկու օրում»։ Այս իրադարձությունը 1979 թվականի հեղափոխությունից ի վեր Իրանի ամենախոշոր ճգնաժամն է՝ հանգեցնելով անմիջապես հակահարձակումների Իսրայելի, ԱՄՆ բազաների եւ Ծոցի երկրների դեմ։ Միջազգային արձագանքները բաժանված են՝ Արեւմուտքը շեշտում է միջուկային սպառնալիքի վերացումը, Չինաստանն ու Ռուսաստանը դատապարտում են որպես ինքնիշխանության խախտում։

(Հիմնված է 2026 թ. մարտի 1-ի դրությամբ Al Jazeera, New York Times, Reuters, AP, CNN, BBC, The Guardian եւ այլ հեղինակավոր աղբյուրների հաղորդումների վրա։ Իրավիճակը արագ է զարգանում։)

Hay Azian