Սողոմոն Թեհլերյան․ քաղաքական սպանություն, միջազգային այս դատավարությամբ ապացուցվեց, որ Թուրքիայում տեղի է ունեցել Ցեղասպանություն
15.03.2026/նիդ.օրագիր
20-րդ դարի քաղաքական պատմության մեջ հազվադեպ են այնպիսի դատավարությունները, որոնք դուրս են գալիս մեկ քրեական գործի սահմաններից և վերածվում պատմական քննարկման հարթակի։ Այդպիսի դեպքերից մեկը 1921 թվականին Բեռլինում տեղի ունեցած դատավարությունն էր, որի կենտրոնում կանգնած էր Սողոմոն Թեհլերյանը՝ մարդը, ով սպանեց Օսմանյան կայսրության նախկին ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշային։ Այս գործը ոչ միայն իրավական գործընթաց էր, այլև պատմական մի իրադարձություն, որի ընթացքում եվրոպական հասարակության ուշադրությունը սևեռվեց 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած զանգվածային բռնությունների վրա։
Սողոմոն Թեհլերյանը ծնվել է 1896 թվականի ապրիլի 2-ին Օսմանյան կայսրության Էրզրումի նահանգի Ներդիկ գյուղում։ Նրա մանկությունն անցել է այն միջավայրում, որտեղ հայ բնակչությունը արդեն իսկ գտնվում էր քաղաքական և սոցիալական լարվածության պայմաններում։ 1915 թվականին Օսմանյան իշխանությունների կողմից իրականացված զանգվածային տեղահանությունների և կոտորածների ընթացքում նրա ընտանիքը, ինչպես բազմաթիվ հայ ընտանիքներ, ծանր կորուստներ կրեց։ Այդ իրադարձությունները հետագայում դարձան նրա կյանքի և գործողությունների մեկնակետերից մեկը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Օսմանյան կայսրության մի շարք նախկին ղեկավարներ հեռացան երկրից և բնակություն հաստատեցին Եվրոպայում։ Միևնույն ժամանակ հայ քաղաքական շրջանակներում ձևավորվեց գաղափար, ըստ որի անհրաժեշտ էր պատասխանատվության ենթարկել այն պետական գործիչներին, որոնք համարվում էին 1915 թվականի զանգվածային բռնությունների կազմակերպիչներ։ Այդ նպատակով կազմակերպվեց գաղտնի գործողություն, որը պատմության մեջ հայտնի դարձավ «Նեմեսիս» անունով։ Գործողության շրջանակում նախատեսվում էր գտնել և սպանել այն օսմանյան ղեկավարներին, որոնք, ըստ կազմակերպիչների, կրում էին հիմնական պատասխանատվությունը հայերի տեղահանությունների և կոտորածների համար։
Թալեաթ փաշան, ով Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին զբաղեցնում էր Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարարի պաշտոնը և հանդիսանում էր Երիտթուրքական կառավարության առանցքային ղեկավարներից մեկը, պատերազմից հետո ապաստան էր գտել Գերմանիայում։
Ուղիղ 105 տարի առաջ` 1921 թվականի մարտի 15-ին Բեռլինի Շառլոտենբուրգ թաղամասում Սողոմոն Թեհլերյանը մոտեցավ նրան փողոցում և կրակեց։ Թալեաթ փաշան տեղում մահացավ։ Թեհլերյանը դեպքից անմիջապես հետո ձերբակալվեց գերմանական ոստիկանության կողմից։
Դատավարությունը սկսվեց 1921 թվականի հունիսի 2-ին Բեռլինում և տևեց երկու օր։ Այն արագորեն դարձավ միջազգային մամուլի ուշադրության կենտրոն։ Գործի քննության ընթացքում դատարանում ներկայացվեցին վկայություններ և փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում էին Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային տեղահանություններին և սպանություններին։ Այդ պատճառով դատավարությունը հաճախ նկարագրվում է ոչ միայն որպես սպանության գործ, այլև որպես մի գործընթաց, որի ընթացքում եվրոպական դատարանի դահլիճում առաջին անգամ լայնորեն քննարկվեց 1915 թվականի իրադարձությունների բնույթը։
Պաշտպանության կողմը դատարանում պնդում էր, որ Թեհլերյանը գործել է խոր հոգեբանական ցնցման ազդեցության տակ՝ կապված իր ընտանիքի կորստի և պատերազմական փորձառությունների հետ։ Մեղադրող կողմը, իր հերթին, ներկայացնում էր գործը որպես կանխամտածված սպանություն։ Դատավարության ավարտին, 1921 թվականի հունիսի 3-ին, գերմանական երդվյալ ատենակալները արդարացրեցին Թեհլերյանին։
Դատավճիռը լայն արձագանք առաջացրեց եվրոպական մամուլում և իրավական շրջանակներում։ Բազմաթիվ լրագրողներ և իրավաբաններ նշում էին, որ դատավարությունը վերածվել էր քաղաքական և պատմական քննարկման։ Հետագայում պատմաբանների մի մասը գնահատել է այս գործընթացը որպես մի դրվագ, որը զգալիորեն նպաստեց եվրոպական հասարակության մեջ Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած զանգվածային բռնությունների վերաբերյալ տեղեկացվածության աճին։
Դատարանից հետո Թեհլերյանը որոշ ժամանակ բնակվեց Եվրոպայի տարբեր երկրներում, ապա տեղափոխվեց Միացյալ Նահանգներ։ Նա մահացավ 1960 թվականի մայիսի 23-ին Կալիֆորնիայի Ֆրեզնո քաղաքում և թաղվեց այնտեղ՝ ամերիկահայ համայնքի շրջանում։
Սողոմոն Թեհլերյանի գործողությունը մինչ օրս շարունակում է մնալ պատմական և իրավական քննարկումների թեմա։ Նրա իրականացրած սպանությունը տարբեր կերպ է մեկնաբանվում՝ որպես քաղաքական վրեժխնդրություն, որպես անհատական հաշվեհարդար կամ որպես պատմական արդարության խորհրդանշական դրսևորում։ Սակայն փաստական առումով անվիճելի է, որ 1921 թվականի Բեռլինի դատավարությունը դարձավ մի կարևոր հանգրվան, որի միջոցով միջազգային հանրությունը նոր ուշադրությամբ սկսեց քննարկել Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ իրականացված զանգվածային բռնությունների պատմությունը։
Hay Azian
No comments:
Post a Comment