Տեսակետ
18.03.2026 / Նիդ. օրագիր
«Պատերազմը քաղցր է նրան, ով չի տեսել այն»՝ զգուշացնում էր միջնադարի փիլիսոփա, գրող Էրազմ Ռոտերդամցին։ Այսօր պետք է ավելացնել՝ պատերազմն առավել քաղցր է նրանց համար, ովքեր այն վարում են ուրիշների ձեռքերով։ Դոնալդ Թրամփի, Նեթանյահուի կառավարությունները և նրանց դաշնակից մեդիա ցանցերը ստեղծում են մշուշ, որտեղ անհնար է տարբերել իրականը կեղծից։ Միևնույն ժամանակ Իրանը վարում է իր քարոզչական պատերազմը՝ նույնքան ագրեսիվ։
Պաշտոնապես բոլորը խոսում են հաղթանակի մասին։ ՆԱՏՕ-ն «գործընթացի» մեջ չի մտնում ամբողջ ուժով, որովհետև դա կնշանակի լայնածավալ պատերազմ՝ հավանաբար նաև զգուշանալով նոր համաշխարհայինից։ ԱՄՆ-ն և Իսրայելը կանգ չեն առնում, որովհետև դա կնշանակի քաղաքական պարտություն հենց իրենց երկրներում։ Իրանը չի նահանջում, որովհետև դա կնշանակի ռեժիմի տապալում։ Այսինքն՝ բոլորը մնացել են մի կետում, որտեղ պատերազմը շարունակելը ավելի հարմար է, քան այն ավարտելը։
Սա արդեն ոչ թե սխալ հաշվարկ է, այլ գիտակցված ընտրություն։ Պատերազմը միշտ ունի ֆինանսական շահառուներ՝ զենք արտադրողներ, էներգետիկ շուկաների խաղացողներ, քաղաքական էլիտաներ։ Այս պատերազմը չի ավարտվում ոչ թե որովհետև լուծում չկա, այլ որովհետև այն դարձել է օգտակար։
Աշխարհը կրկին նայում է մի պատերազմի, որի մասին շատ է խոսվում, բայց գրեթե ոչ ոք չի հասկանում՝ որտեղ է դրա ավարտը։ Ամերիկա-իսրայելական և իրանյան հակամարտությունը, որը պետք է լիներ «արագ գործողություն», արդեն վերածվել է երկարատև, հյուծող և վտանգավոր բախման։ Բայց ամենաէականը նույնիսկ ռազմաճակատում չէ։ Ամենաէականը այն է, թե ինչ է կատարվում դրա շուրջ՝ մարդկանց գիտակցության մեջ։
Այս պատերազմը առաջին հերթին տեղեկատվական է։ Կեղծ տեսանյութեր, անհետացող առաջնորդներ, հակասական հայտարարություններ։ Երբ նույնիսկ պարզ չէ՝ ով է ողջ, ով՝ ոչ, պատերազմը դուրս է գալիս պարզ «իրականությունից» և մտնում մի տարածք, որտեղ ճշմարտությունն այլևս նշանակություն չունի։ Իսկ երբ ճշմարտությունը վերանում է, պատերազմը դառնում է անվերջ ու անսահման։
Իրականությունը, որքան էլ փորձեն թաքցնել, մի բան հստակ ցույց է տալիս՝ արագ հաղթանակ չկա։ Երկու շաբաթ, երեք շաբաթ, ամիսներ… և պարզ է դառնում՝ ոչ մի կողմ չի կարողանում կոտրել մյուսին։ Սա արդեն դասական սխալ է, որը մարդկությունը կրկնում է տասնամյակներով․ պատերազմ սկսողները միշտ թերագնահատում են դրա տևողությունն ու գինը։
Այդ ընթացքում, մինչ ռազմավարական «հաշվարկները» ձախողվում են, իրական կյանքում տեղի է ունենում այն, ինչ երբեք չի մտնում հաղթանակի մասին հայտարարությունների մեջ։ Քաղաքներ են ավերվում։ Մայրերը ծննդաբերում են մեքենաների մեջ։ Մարդիկ ապրում են փողոցում՝ նորածին երեխաների հետ։ Նավաստիները մնում են ծովում՝ առանց սննդի ու ջրի։ Պատերազմը երբեք միայն ռազմաճակատ չէ։ Այն ամեն օր տարածվում է հասարակ մարդկանց կյանքի վրա՝ դարձնելով նրանց «կողմնակի, վնասակար էակներ»։
Միևնույն ժամանակ աշխարհը սկսում է զգալ դրա տնտեսական հետևանքները։ Նավթի գները աճում են, առևտրային ուղիները փակվում են, պետությունները հայտնվում են նոր ճնշումների տակ։ Հորմուզի նեղուցը, որը պարզապես աշխարհագրական կետ էր, հանկարծ դառնում է ամբողջ աշխարհի տնտեսության սրտի զարկը։ Եվ այդ զարկը սկսում է խափանվել։
Ամենավտանգավորը առջևում է։ Այս պատերազմը չունի հստակ ավարտի սցենար։ Մի կողմը չի կարող հեշտությամբ նահանջել՝ կորցնելով հեղինակությունը։ Մյուսը չի կարող լիարժեք հաղթել՝ առանց ավելի մեծ պատերազմի ռիսկի։ Իսկ դա նշանակում է, որ պատերազմը կարող է կամ երկար շարունակվել, կամ հանկարծակի պայթել՝ ընդլայնվելով՝ ներգրավելով նոր երկրներ, նոր ճակատներ, նոր միլիոնավոր մարդկանց։
Պատմությունը ցույց է տվել՝ պատերազմները սկսելը հեշտ է, բայց կանգնեցնելը՝ գրեթե անհնար, երբ դրանք արդեն դուրս են եկել վերահսկողությունից։ Այսօր աշխարհը կանգնած է հենց այդ կետի վրա։ Եվ ամենակարևոր հարցը սա է՝ արդյո՞ք այսքան հակասական լուրերը, այս ամբողջ ցավը, իրենց տիրակալներ կարծող անձանց գործողությունները ցույց են տալիս պատերազմի ավարտի ցանկություն։
Պատասխանը ցավալի է։ Մարդիկ, հասարակությունները, որոշ պետություններ ցանկանում են դադարեցնել այս ամենը։ Բայց ուժային կենտրոնները դեռ շարունակում են մտածել հաղթանակի խելահեղ տրամաբանությամբ, ոչ թե խաղաղության։
Այս հակասությունն է, որ երկարացնում է պատերազմը։ Այս ամենից հետո մնում է մեկ պարզ ճշմարտություն․ ինչպես բոլոր պատերազմները, այս պատերազմը ևս երբեք չի լուծելու այն խնդիրները, որոնց համար սկսվել է։ Այն միայն ծնելու է նորերը՝ ավելի խոր, ավելի վտանգավոր, ավելի անլուծելի։
Եվ գուցե ամենամեծ վտանգը հենց դա է՝ մարդկությունը կրկին սովորում է ապրել պատերազմի հետ՝ ընդունելով այն որպես «նորմալ»։ Բայց պատերազմը երբեք նորմալ չէ։ Այն միշտ պարտություն է։ Բոլորի համար։
Եվ հենց սա է ամենամեծ մեղադրանքը։ Երբ պատմությունը գրվի, հարցը չի լինելու՝ ով հաղթեց։ Հարցը լինելու է՝ ովքեր թույլ տվեցին, որ սա շարունակվի, երբ արդեն պարզ էր, որ դա ոչ մի լուծում չի տալու։ Եվ այդ պահին արդարացումներ չեն ընդունվելու։
Որովհետև, ինչպես դեռ հինգ դար առաջ զգուշացնում էր Էրազմ Ռոտերդամցին, պատերազմը միշտ թվում է արդարացված՝ մինչև բացահայտվում է, թե ում համար էր այն իրականում շահավետ։
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ
No comments:
Post a Comment