Կարո Հակոբյանի «Բեմերի փիլիսոփայությունը». 25 բեմ՝ բանաստեղծության և մտքի երկխոսության համար

 

Հայաստանի գրողների միությունում տեղի ունեցած գրքի շնորհանդեսի, հայերեն թարգմանված արդի շվեդական պոեզիայի և առաջիկա ստեղծագործական ծրագրերի մասին «Նիդերլանդական Օրագրի» հարցազրույցը գրքի հեղինակի հետ։

Գրքի շնորհանդեսը՝ գրական մտքերի և գնահատականների շուրջ

Հոկտեմբերի 23-ին Հայաստանի գրողների միությունում տեղի ունեցավ շվեդահայ գրող, թարգմանիչ և հասարակական գործիչ Կարո Հակոբյանի «Բեմերի փիլիսոփայություն. բանաստեղծություններ և արդի շվեդական պոեզիա» գրքի շնորհանդեսը։

Միջոցառումը վարում էր Հայաստանի գրողների միության նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանը։ Ելույթ ունեցան գրքի խմբագիր Արծվի Բախչինյանը, Իրանի «Արաքս» թերթի գլխավոր խմբագիր Մովսես Քեշիշյանը, ռեժիսոր և դերասան Գնել Սարգսյանը, ինչպես նաև Սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակի վարչության պետ Կարեն Ավանեսյանը։ Շնորհանդեսին ներկա էր նաև մաեստրո Լորիս Ճգնավորյանը, ինչպես և գրական ու այլ ոլորտների ներկայացուցիչներ։

Էդվարդ Միլիտոնյանն անդրադարձավ գրքի փիլիսոփայական շերտերին՝ առանձնացնելով Նոբելյան մրցանակաբաշխության և մշակույթի թեմաներին առնչվող բանաստեղծությունը։ Արծվի Բախչինյանը խոսեց հեղինակի լեզվի, բառային ու արտահայտչական առանձնահատկությունների, ստեղծագործական ինքնուրույնության և գրքի բազմակողմանիության մասին։ Մովսես Քեշիշյանն ընդգծեց Կարո Հակոբյանի հասարակական, քաղաքական և մշակութային գործունեությունը Իրանում, Շվեդիայում ու Եվրոպայում։ Կարեն Ավանեսյանն անդրադարձավ հեղինակի՝ Սփյուռքի գործերի գրասենյակի հետ երկարամյա համագործակցությանը։

Գնել Սարգսյանը Կարո Հակոբյանին ներկայացրեց որպես ավագ ընկեր՝ ուշադրություն հրավիրելով բանաստեղծություններում անսպասելիորեն ի հայտ եկող պատկերների ու դրվագների վրա, որոնք ստեղծագործությունները դարձնում են կենդանի և գրավիչ։ Իր խոսքն ավարտեց ասմունքով։

Հեղինակի համար առանձնահատուկ էր ելույթների բազմակողմանիությունն ու կոնկրետությունը։ Քննարկման կարևոր թեմաներից էր նաև գրքի վերնագիրը և բեմերի միջոցով բանաստեղծական մտքի ներկայացման ձևը։

Գրքի 288 էջերում ներկայացված են 25 տարբեր «բեմեր», որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ձևավորումն ու պատկերային լուծումը՝ ուղեկցված համապատասխան կարճ խոսքով։ Ժողովածուի երկրորդ կարևոր բաղադրիչը ժամանակակից շվեդական պոեզիան է՝ տասը բանաստեղծների ստեղծագործությունների հայերեն թարգմանություններով։

«Նիդերլանդական Օրագրի» հարցազրույցը Կարո Հակոբյանի հետ

— Պարոն Հակոբյան, շնորհանդեսը տեղի ունեցավ Հայաստանի գրողների միությունում։ Ինչպե՞ս ծնվեց այդ գաղափարը, և ի՞նչ տպավորություններով հեռացաք հանդիպումից։

— Հայաստանի գրողների միությունում գիրքը ներկայացնելու գաղափարն առաջացավ դեռևս միություն այցելելու ընթացքում։ Շնորհանդեսը վարեց միության նախագահ պարոն Էդվարդ Միլիտոնյանը։

Ինձ համար անակնկալ էր ելույթ ունեցողների դիպուկ, կոնկրետ և բազմակողմանի քննարկումը։ Բավական լայն խոսակցության առարկա դարձան նաև գրքի վերնագիրն ու բեմերի միջոցով բանաստեղծական մտքերը ներկայացնելու ձևը։ Այդ ամենն ինձ համար շատ կարևոր էր։

— Ինչո՞ւ հենց «Բեմերի փիլիսոփայություն»։ Ի՞նչ գաղափար է թաքնված վերնագրի հետևում։

— Նոր գիրքը կապել եմ իմ նախորդ՝ «Գերված սրտեր» գրքի հետ՝ ընդգծելով երկու ստեղծագործություններում էլ բեմի գաղափարի առկայությունը։ «Բեմերի փիլիսոփայության» մեջ այդ գաղափարն ավելի կազմակերպված ու հղկված է արտահայտվում՝ դառնալով մեկ ամբողջություն։

«Գերված սրտեր» գրքում կա մի բանաստեղծություն՝ տասնչորս տարեկան մի տղայի մասին, որին կախաղան են հանում կյանքի բեմում։ Այնտեղ շեշտվում է, որ այդ բեմը խաղի կամ փողի բեմ չէր, այլ կյանքի բեմ։

Այսպիսով, բեմի և փիլիսոփայական մտածողության զուգակցումն ինձ համար մեկօրյա հնարք չէ։ Այն ձևավորվել է տարիների փորձի ընթացքում։ Նոր գրքում այդ գաղափարը դարձել է ավելի համակարգված և ամբողջական մտահղացման հիմք։

— Ինչպե՞ս է կառուցված գիրքը։ Ի՞նչ են խորհրդանշում 25 բեմերը։

— Գիրքն ունի 288 էջ և ներառում է 25 տարբեր բեմ։ Յուրաքանչյուր բեմ սկսվում է բովանդակությանը համապատասխան ձևավորմամբ ու պատկերով, որոնց ուղեկցում է հակիրճ խոսքը։

Բեմերի գաղափարն այս գրքում ներկայացված է որպես ընդհանուր կառուցվածք, որի միջոցով բանաստեղծական մտքերը ստանում են իրենց առանձին արտահայտությունն ու միաժամանակ միավորվում ամբողջության մեջ։

— Գրքի ենթավերնագրում առանձնացված է արդի շվեդական պոեզիան։ Ո՞ր բանաստեղծներն են ընդգրկված ժողովածուում, և ի՞նչ սկզբունքով եք կատարել ընտրությունը։

— Շվեդական բաժնում ներկայացված են արդի շվեդական տասը բանաստեղծներ, որոնց թվում են Նոբելյան մրցանակակիրներ Հարի Մարթինսոնը և Թումաս Թրանստրյոմերը։

Թարգմանության համար ընտրել եմ այն բանաստեղծությունները, որոնք առավել բնութագրում են տվյալ հեղինակին և հնարավորություն տալիս ընթերցողին պատկերացում կազմելու նրա ստեղծագործական աշխարհի մասին։

Ինձ համար կարևոր է ոչ միայն սեփական բանաստեղծական աշխարհի ներկայացումը, այլև հանդիպումը մեկ այլ գրական միջավայրի հետ։

— Ի՞նչ կուզենայիք, որ հայ ընթերցողը բացահայտեր շվեդական պոեզիայի միջոցով։

— Պոեզիան հաճախ անդրադառնում է ընդհանուր մարդկային հարցերին՝ տարբեր լեզուներով և տարբեր միջավայրերում։ Տարբեր գրական աշխարհների հանդիպումը կարող է հարստացնել ընթերցողի փորձը և նրա առաջ նոր տեսանկյուններ բացել։

Կարծում եմ՝ հենց այդ հանդիպման հնարավորությունն է կարևոր. ընթերցողը կարող է ծանոթանալ այլ մշակույթի բանաստեղծական մտածողությանը՝ միաժամանակ նորովի ընկալելով նաև իրեն ծանոթ գրական աշխարհը։

— Ձեր հասարակական և համայնքային գործունեությունը երկար տարիներ զբաղեցրել է կարևոր տեղ։ Այդ ամենի կողքին ի՞նչ նշանակություն ունի գրականությունը Ձեզ համար։

— Գրականության մասին իմ պատկերացումը կապված է նաև տարբեր միջավայրերի և մշակույթների միջև հանդիպման հետ։ Պոեզիան համամարդկային հարցեր է բարձրացնում՝ անկախ այն բանից, թե ինչ լեզվով է գրված կամ որտեղ է ստեղծվել։

Շվեդական պոեզիան հայ ընթերցողին ներկայացնելը և սեփական բանաստեղծությունները նույն գրքում համադրելը հենց այդ երկխոսության հնարավորությունն է։

— Նախատեսո՞ւմ եք գրքի շնորհանդեսներ Շվեդիայում և եվրոպահայ համայնքներում, այդ թվում՝ Նիդերլանդներում։

— Շվեդիայում անպայման շնորհանդեսներ կլինեն։ Եվրոպական մյուս երկրներում նույնպես շատ ցանկալի են նման հանդիպումները, և սիրով կընդառաջեմ յուրաքանչյուր առաջարկի։

— Արդյո՞ք արդեն աշխատում եք նոր գրքի կամ թարգմանական նախագծի վրա։

— Անելիքները շատ են։ Այժմ զուգահեռ աշխատում եմ մի թարգմանության և վեպի վրա։

Կարո Հակոբյանի նոր գիրքը ներկայացնում է երկու փոխկապակցված ուղղություն՝ հեղինակի բանաստեղծական աշխարհը և արդի շվեդական պոեզիան՝ հայերենով։ 25 բեմերի գաղափարի շուրջ կառուցված ժողովածուն միավորում է ստեղծագործական տարբեր ձևեր՝ փորձելով բանաստեղծական խոսքը ներկայացնել որպես միասնական մտահղացում։

Առաջիկայում Շվեդիայում նախատեսվող շնորհանդեսները կարող են նոր հանդիպումների հնարավորություն ստեղծել ինչպես գրքի հեղինակի, այնպես էլ նրա ստեղծագործությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

«Նիդերլանդական Օրագիրը» մաղթում է Կարո Հակոբյանին ստեղծագործական նոր հաջողություններ և սպասում նրա գրական հանդիպումներին եվրոպահայ համայնքներում։

----------------------------

Կարո Հակոբյանի «Բեմերի փիլիսոփայությունը». բանաստեղծության և շվեդական պոեզիայի երկխոսությունը

Երևանում լույս է տեսել շվեդահայ գրող, թարգմանիչ և հրապարակախոս Կարո Հակոբյանի նոր գիրքը՝ «Բեմերի փիլիսոփայություն. բանաստեղծություններ և արդի շվեդական պոեզիա»։

Գիրքը հետաքրքիր է ոչ միայն նրանով, որ ընթերցողին ներկայացնում է հեղինակի բանաստեղծական աշխարհը, այլև նրանով, որ մեկ ժողովածուի շրջանակում փորձում է երկխոսության մեջ դնել հայկական և ժամանակակից շվեդական պոեզիան։

Նոր հրատարակությունն արդեն ներկայացված է «Զանգակ» գրախանութի պոեզիայի բաժնում։ Գրախանութի առցանց կատալոգում «Բեմերի փիլիսոփայությունը» նշված է Կարո Հակոբյանի անունով՝ 4900 դրամ արժեքով։

Գրքի առաջիկա շնորհանդեսի մասին նախատեսվում է առանձին հայտարարություն։

Բանաստեղծությունը՝ Կարո Հակոբյանի գործունեության մեկ այլ էջ

Կարո Հակոբյանի անունը հայ ընթերցողին և հատկապես եվրոպահայ հասարակական կյանքին առավելապես հայտնի է նրա երկարամյա հասարակական գործունեությունից։ Նա տարիներ շարունակ ապրել և աշխատել է Շվեդիայում, մասնակցել շվեդահայ համայնքի կազմակերպական ու մշակութային կյանքին, եղել է Եվրոպայի հայերի համագումարի նախագահ։

Սակայն նրա գործունեության մեջ գրականությունն ու հրատարակչական աշխատանքը նոր երևույթ չեն։

Հայաստանի ազգային գրադարանի «Գրքի տարեգիրքը» վկայում է, որ դեռևս 1999 թվականին Կարո Հակոբյանի բանաստեղծությունը՝ «Ամեն ինչ այսօր ես ծուռ եմ տեսնում», տպագրվել է «Նոր հորիզոն» պարբերականում։

Այս փաստը կարևոր է նոր գրքի ընկալման համար. «Բեմերի փիլիսոփայությունը» ոչ թե գրական դաշտ նոր մուտք գործելու փորձ է, այլ հեղինակի երկարատև գրական հետաքրքրությունների և ստեղծագործական աշխատանքի շարունակությունը։

«Նոր հորիզոնից» դեպի նոր գիրք

Շվեդահայ մշակութային կյանքում «Նոր հորիզոն» անունը նույնպես կապված է Կարո Հակոբյանի գործունեության հետ։ AGBU-ի հրապարակման համաձայն՝ Ուփսալայի հայ համայնքում նա ներգրավված է եղել հայոց լեզվի դասընթացների, մշակութային միջոցառումների, հայկական հաղորդումների և «New Horizon» պարբերականի հրատարակության աշխատանքներում։ Պարբերականը հրատարակվում էր հայերեն և շվեդերեն լեզուներով։

Այս հանգամանքը նոր գրքի վերնագրի երկրորդ հատվածը՝ «արդի շվեդական պոեզիա», դարձնում է հատկապես հետաքրքիր։

Կարո Հակոբյանի համար շվեդական մշակութային միջավայրը պարզապես բնակության վայր չէ։ Տարիների ընթացքում այն դարձել է նրա հասարակական, մշակութային և գրական գործունեության կարևոր տարածք։

Հայ բանաստեղծությունը՝ շվեդերեն

Կարո Հակոբյանի թարգմանչական գործունեության ամենահստակ վկայություններից մեկը Սոնա Վանի «Libretto till öknen» («Լիբրետո անապատի համար») ժողովածուն է։

Գիրքը շվեդերեն լույս է տեսել 2022 թվականին, իսկ թարգմանիչներ են նշված Garo Hakopian և Dixie Ericson։ Հրատարակությունը 180 էջ է և ունի ISBN 9789152729045։

Շվեդական «Kulturdelen» կայքը նույն գրքի առանձին բանաստեղծություններ ներկայացնելիս նույնպես նշում է, որ Սոնա Վանի ժողովածուն շվեդերեն է թարգմանվել Կարո Հակոբյանի և Դիքսի Էրիքսոնի կողմից։

Այսպիսով, հայ գրականությունից դեպի շվեդ ընթերցող տանող ճանապարհը Կարո Հակոբյանի գործունեության մեջ արդեն ձևավորված ուղղություն է։

Հետևաբար «Բեմերի փիլիսոփայություն» ժողովածուի մեջ արդի շվեդական պոեզիայի ընդգրկումը կարելի է դիտարկել որպես այդ գրական երկխոսության շարունակություն։

Շվեդիայում հայկական գրականության ներկայացման երկար ճանապարհ

Կարո Հակոբյանի անունը հանդիպում է նաև շվեդերեն լեզվով հայկական գրականության ներկայացման ավելի լայն պատմության մեջ։

Շվեդ գրականագետ Սվանտե Լունդգրենի կազմած Հայաստանի մասին շվեդերեն գրականության մատենագիտական ցանկում հիշատակվում է 2012 թվականին հրատարակված «I Ararats skugga. 22 moderna armeniska poeter» («Արարատի ստվերում. 22 ժամանակակից հայ բանաստեղծներ») ժողովածուն, որի խմբագիրների թվում նշված են Artsvi Bakhchinyan, Garo Hakopian և Stig Lundström։

Այսպիսով, Հակոբյանի գրական գործունեությունը տեղավորվում է հայ և շվեդ մշակույթների միջև գրական կամուրջներ ստեղծելու ավելի երկար գործընթացի մեջ։

Գրականություն, հասարակական գործունեություն և կրթություն

Հետաքրքիր է նաև Կարո Հակոբյանի գործունեության մեկ այլ կողմը։

2024 թվականին Հայաստանում հրատարակվել է նրա «Java. Ծրագրավորման հիմունքներ» 600 էջանոց ուսումնական գիրքը։ «Edit Print»-ի տվյալներով՝ Հակոբյանը տարիներ շարունակ փորձ է կուտակել շվեդական կրթական համակարգում՝ որպես համակարգչային գիտությունների և ծրագրավորման մասնագետ։

Այսպիսով, նրա հեղինակային գործունեությունը ընդգրկում է բավական տարբեր ոլորտներ՝ գրականություն, թարգմանություն, հրապարակախոսություն, հասարակական աշխատանք և կրթություն։

Գրական ժողովածուի կողքին ծրագրավորման 600 էջանոց մասնագիտական գիրք ունենալու փաստն ինքնին հետաքրքիր պատկեր է ստեղծում մի մարդու մասին, որի գործունեությունը չի սահմանափակվել մեկ մասնագիտությամբ կամ մեկ ոլորտով։

«Բեմերի փիլիսոփայությունը»՝ որպես գրական հանդիպման վայր

Նոր գրքի վերնագիրը՝ «Բեմերի փիլիսոփայություն», խորհրդանշականորեն կարելի է ընկալել նաև որպես տարբեր մշակութային աշխարհների հանդիպման գաղափար։

Մի կողմում հեղինակի սեփական բանաստեղծություններն են, մյուսում՝ ժամանակակից շվեդական պոեզիան։ Մի կողմում հայերեն գրական մտածողությունն է, մյուսում՝ Շվեդիայի ժամանակակից գրական միջավայրը։

Եվ այստեղ «բեմը» կարող է ընկալվել ոչ միայն որպես թատրոնի կամ ներկայացման տարածք, այլև որպես հանդիպման վայր՝ որտեղ տարբեր լեզուներ, մշակույթներ և գրական մտածողություններ կարող են հայտնվել նույն հարթության վրա։

Հատկապես սփյուռքի գրականության պարագայում նման գրքերը կարևոր են, որովհետև դրանք միայն ստեղծագործությունների ժողովածու չեն։ Դրանք նաև մշակութային երկխոսության փաստաթղթեր են։

Կարո Հակոբյանի երկար ճանապարհը

Կարո Հակոբյանի գործունեությունը տասնամյակների պատմություն ունի։ Շվեդիայի հայ համայնքի կյանքում նա ներգրավված է եղել դեռևս այն ժամանակ, երբ հայկական համայնքային մամուլը, մշակութային միջոցառումներն ու հայ-շվեդական կապերը ձևավորվում էին այլ պայմաններում։

2004 թվականի «Armenian Weekly»-ի հրապարակման մեջ նա հիշատակվում է որպես Շվեդիայի հայկական կազմակերպությունների միության և Եվրոպայի հայերի համագումարի ղեկավար, իսկ Ուփսալայում Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառման ժամանակ հանդես է եկել ելույթով։

2014 թվականին «Արմենպրեսը» նրան ներկայացրել է որպես Եվրոպայի հայերի համագումարի նախագահ և անդրադարձել Շվեդիայում Հայոց ցեղասպանության մասին իրազեկման ուղղությամբ նրա գործունեությանը։

2020 թվականին նրա հետ հրապարակված ծավալուն հարցազրույցներից մեկում քննարկվել են Շվեդիայի հայ համայնքը, Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունները և հայ-շվեդական կապերը։

Այս երկար ճանապարհի համատեքստում «Բեմերի փիլիսոփայությունը» ներկայանում է որպես նրա գործունեության առավել անձնական՝ գրական կողմի նոր դրսևորում։

«Նիդերլանդական Օրագրի» դիտարկումը

Շվեդիայում ապրող հայերի մշակութային գործունեությունը Նիդերլանդների հայ համայնքի համար նույնպես հետաքրքիր է։ Եվրոպայի տարբեր երկրներում հայկական համայնքները, չնայած տարբեր պատմություններին և պայմաններին, ունեն բազմաթիվ ընդհանուր խնդիրներ՝ լեզվի պահպանում, մշակույթի փոխանցում, նոր սերնդի ներգրավում և հայկական ու եվրոպական մշակույթների միջև երկխոսության ստեղծում։

Այդ իմաստով Կարո Հակոբյանի նոր գիրքը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես անհատ հեղինակի նոր հրատարակություն, այլև որպես շվեդահայ մշակութային կյանքի ևս մեկ գրական վկայություն։

Կարևոր է նաև այն փաստը, որ հայ գրողը, ապրելով Շվեդիայում, միաժամանակ հանդես է գալիս երկու ուղղությամբ՝ իր ստեղծագործությունը ներկայացնելով հայ ընթերցողին և հայկական գրականությունը փոխանցելով շվեդական մշակութային միջավայրին։

«Բեմերի փիլիսոփայության» առաջիկա շնորհանդեսը, հետևաբար, կարող է դառնալ առիթ՝ ավելի ամբողջական ներկայացնելու ոչ միայն նոր գիրքը, այլև Կարո Հակոբյանի տասնամյակների գրական ու մշակութային ճանապարհը։

Նյութը պատրաստվել է Կարո Հակոբյանի հետ զրույցի և հրապարակային աղբյուրների հիման վրա։