ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ` «ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԶԱՐԹՈՆՔԸ ԵՎ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ» ԹԵՄԱՅՈՎ

 

«Նիդերլանդական Օրագրի» համար
Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանից
Նաիրա Գասպարյան, բ․գ․թ․, դոցենտ,Ե ՊՀ

Ավարտվեց ապրիլի 22-23, 2025թիվ,  ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի կազմակերպած միջազգային գիտաժողովը։  Գիտաժողովին մասնակցում էր նաև ՀՀ-ում Սիրիայի Արտակարգ և լիազոր դեսպան դոկտոր Նորա Արիսյանը, ով իր ելույթում ներկայացրեց Սիրիայի խորհրդարանի հստակ մոտեցումը հարցին՝ դատապարտել Հայոց ցեղասպանությունը՝ ձեռնարկելով նրա ճանաչման միջազգային գործընթաց։ Սիրիայի խորհրդարանում հարցի նկատմամբ եղել է փուլային մոտեցում, սակայն արդեն առկա որոշումը Դոկտոր Արիսյանն ընթերցեց ներկաների համար։ Նույպիսի մոտեցում արտահայտեց նաև Լիբանանի տեսաչաթով զեկուցող Վահրամ Էմիյանը՝ նշելով Լիբանանի խորհրդարանի վերաբերմունքը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ։ Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Արմեն Մարուքյանը կարևորեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման գործընթացի նշանակությունը՝ այդ հանցագործության հետևանքների հաղթահարման համատեքստում։ Բանախոսները շատ էին։ Առաջին օրվա նիստում հիմնականում վերլուծության ենթարկվեցին Հայոց ցեղասպանության արձագանքները հայաստանյան և Ափյուռքի մամուլում, կային նաև անգլերենով զեկուցումներ։ Բ.գ.թ Արծվի Բախչինյանը քննարկեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը Շվեդիայում, իսկ Սալոնիկից Հովիկ Քասապյանը ներկայացրեց,  թե ինչպես է հունահայ համայնքը լուրջ ջանքերի գործադրելով հասել նրան, որ երկրի խորհրդարանի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ու դատապարտման բանաձև ընդունվի։ Պ.գ.թ. Արփինե Բաբլումյանն անդրադարձավ Հայոց ցեղասպանության հիշատակումը օտարալեզու մամուլի էջերում. 1965-70-ական թվականների, որ անչափ կարևոր է թեման համակողմանիորեն լուսաբանելու համար: Բոլոր զեկուցողները, հիմնականում, համամիտ էին, որ միջազգային ճանաչման գործընթացը պետք է ակտիվանա։ ձեռնարկվի։ Զեկուցողները միասնական էին ևս մեկ հարցում, որ հենց միջազգային մակարդակով Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ոչ լիարժեք գործընթացն է պատճառը, որ ցեղասպանությունները շարունակվում են աշխարհում, որովհետև բացակայում են սաստման մշակված մեխանիզմները։ 

Հատկապես հետաքրքիր հուշեր արթնացրեց Հայաստանի ազգային արխիվը ներկայացնող  պ.գ.թ. Ավագ Հարությունյանը, ով ներկաներին իր ելույթով հիշեցրեց, թե ինչպես հանրային հնչողություն ստացավ Հայոց ցեղասպանության հարցը 1965 թ. Խորհրդային Հայաստանում, Անտոն Քոչինյանի օրոք, երբ ցեղասպանության 50-րդ տարելիցը քննարկող նիստը  հեռարձակվեց ողջ հանրապետությունով։ Նախագահող  Արմեն Մարուքյանը նշեց մեր կողմից որդեգրած այն սխալը, որ Թուրքիան 1919 թվականին ճանաչել է հայերի բնաջնջումը Թուրքիայում, մինչդեռ այսօրվա թուրքական իշխանություններն են, որ ժխտում են այն։ Բազմաթիվ երկրներ ճանաչել են հայոց ցեղասպանությունը օրինագծեր են ընդունել, դատապարտել եև քրեականացնելու պահանջով։ Հատուկ նշվեց, որ շատ երկար ժամանակ խոսվել է Հայոց ցեղասպանության մասին, քննարկվել փաստը, բայց պահանջատիրության հարց առաջ չի քաշվել, իսկ դատապարտման ու քրեականացման օրինագծերի ընդունման մասին քննարկվում է այսօրվա կտրվածքով։  Ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանն ասաց, որ անչափ կարևոր է նման գիտաժողովի կազմակերպումը և ընդգծեց, որ անկախ քաղաքական զարգացումներից պատմաբաններն ու ցեղասպանագետները շարունակում են իրենց գիտական հետազոտությունները՝ առաջնորդվելով սեփական խղճով և պատմական փաստերի նկատմամբ անաչառությամբ: Պ.գ.դ., պրոֆեսոր Գևորգ Ստեփանյանը վերլուծության ենթարկեց Հայոց ցեղասպանության և Հայ Դատի արծարծումները «Սփյուռք» շաբաթաթերթում, իսկ պ.գ.թ. Անի Ֆիշենկճեանը քննարկեց 1960-1980-ական թթ. Հայոց ցեղասպանության ոգեկոչման փաստը սիրիահայ հասարակության կողմից։  

Հարցի վերաբերյալ կարևոր շեշտադրումներեր էր պարունակում Իրանի Իսլամական  Հանրապետության  Ահվազի «Շահիդ Չամրան» համալսարանի ասպրանտ Աբբաս Էղբալ Մեհրանի  զեկույցը: 

Երկրորդ օրվա ողջ քննարկումը վերաբերում էր ազգային զարթոնքի արձագանքներին Արցախում։ Դոկտոր, պրոֆեսոր Վահրամ Բալայանը անդրադարձավ 1960-ական թվականների համահայկական զարթոնքին Արցախում, իսկ պ.գ.թ., դոցենտ Իսկուհի Ավանեսյանը շարունակեց նախորդ զեկուցողի թեման ՝ խոսելով շարժման վերելքի մասին 80-ականներին։ Շեշտադրվեց Հայոց ցեղասպանության դատապարտումն ու միջազգային ճանաչումը։ Ելույթ ունեցող Բալայանին, ով բացահայտեց բոլոր գոյություն ունեցող ճշմարտությունները, որոնք չեն բարձրաձայնվում, ինչպես նշեց պրոֆեսոր Արմեն Մարուքյանը, տրվեցին հարցեր, որոնք ի մի բերելով կարելի է ձևակերպել' արդյոք այդ պարագայում, երբ որոշումները հզորներն են կայացնում, հայերը պիտի լռեն, թե պիտի պայքարեն։ Բնականաբար, առանց պայքարի հնարավոր չէ, երբ ոտնահարվում են մարդու տարրական իրավունքներն ու ազգային բարձրագույն արժեքները։ 

Կ.գ.թ., դոցենտ  Մարիամ Ավագյանը ներկայացրեց իր հայրենի Բանանցը, որն ունեցել էր 18000 հայ բնակչություն՝  նշելով, որ գյուղում ոչ մի ադրբեջանցի չի ապրել, սակայն Բանանցում ազգային զարթոնքը Ադրբեջանի հայահալած քաղաքականության հետևանքով վտանգված է եղել։ 

Պ.գ.թ., դոցենտ, Մհեր Հարությունյանի ելույթի թեման ԽՍՀՄ-ում Լեռնային Ղարաբաղի հայերի իրավունքների պաշտպանությունն էր «Մարտիկ» թերթի էջերում։ Զեկուցողին հարց առաջադրվեց Մոսկվային ուղղված խտրականությանն առնչվող նամակների հետևանքների ու արձագանքների վերաբերյալ։ Հարց, սակայն այդպես էլ լուծում չի ստացել Մոսկվայի կողմից սոսկ այն պատճառով, որ Ադրբեջանի կողմից իր հայազգի քաղաքացիների  վարքի վերաբերյալ հարցերը ներկայացնում էր որպես ծայրահեղ ազգայնամոլություն և, հետևաբար, ադրբեջանցիները  «ստիպված էին» պայքարել են նման «ազգայնամոլական» դրսևորումների դեմ։ Եվ հարցն անմիջապես փակվում էր։

ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ  աշխատակից, Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն Հովիկ Ավանեսովը խոսեց Ադրբեջանի կողմից մշակութային հուշարձանների ոչնչացման մասին։ Ելույթի առաջին մասում զեկուցողը անդրադարձ կատարեց 1960-80-ական թվականների մշակութային ցեղասպանությանը, ինչն արձանագրվել է տվյալ ժամանակահատվածում: Նա հստակ փաստերով ներկայացրեց այդ ժամանակահատվածում ոչնչացված և ձևախեղված կառույցները: Զեկույցի երկրորդ մասում Հովիկ Ավանեսովն անդրադարձավ 1960-ական թվականներին ձեւավորված ազգային զարթոնքի ազդեցությանը, մտավորականների՝ կողմից տարբեր հարցեր բարձրաձայնելուն, ու այդ ամենի նկատմամբ ադրբեջանական զսպող մեխանիզմ դարձող վանդալիստական քաղաքականությանը: 

Նախագահող Արմեն Մարուքյանը, ամփոփելով գիտաժողովում քննարկումների արդյունքները, ասաց, որ պետք է օգտագործել Սփյուռքի համահայկական կառույցները  Հայոց ցեղասպանության համընդհանուր ճանաչման և դատապարտման համար։

 Նշենք, որ Արցախին վերաբերող հարցերը քննարկելիս հայրենիք կորցրած զեկուցողները, որքան էլ որ ցանկանում էին զսպել հույզերը, այնուամենայնիվ միշտ չէ, որ դա նրանց հաջողվում էր՝ հայացքը, ձայնը հաճախ մատնում էին։

”THE NATIONAL AWAKENING OF THE ARMENIAN PEOPLE AND THE PROCESS OF INTERNATIONAL RECOGNITION OF THE ARMENIAN GENOCIDE”

For the Diary of the Netherlands/ NidOragir
From Yerevan, the capital of Armenia
Naira Gasparyan, PhD, Associate Professor, YSU

The international conference organized by the Institute of History of the NAS RA on April 22-23, 2025 was concluded. The conference was attended by Dr. Nora Arisian, Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of Syria to the RA, who presented in her speech the clear approach of the Syrian Parliament to the issue of condemning the Armenian Genocide by initiating an international process of its recognition. There was a phased approach to the issue in the Syrian Parliament, but the issue was ready and Dr. Arisyan read out the existing decision for those present. A similar approach was also expressed by the Lebanese video-chat reporter Vahram Emiyan, noting the attitude of the Lebanese Parliament towards the Armenian Genocide. Armen Marukyan, Doctor of Science, Professor, from the Institute of History of the NAS RA, highlighted the importance of the process of recognizing and condemning the Armenian Genocide within the context of overcoming the consequences of that crime. There were many speakers. The first day's session mainly analyzed the reactions to the Armenian Genocide in the Armenian and Diaspora press, there were also reports in English. Artsvi Bakhchinyan, PhD, discussed the process of recognizing the Armenian Genocide in Sweden, and Hovik Kasapyan from Thessaloniki presented how the Greek-Armenian community, through serious efforts, adopted a resolution recognizing and condemning the Armenian Genocide by the country's parliament. Arpine Bablumyan, PhD, touched upon the issue of the Armenian Genocide on the pages of foreign-language press during 1965-70s, which is extremely important for comprehensive coverage of the topic. All speakers generally agreed that the process of international recognition should be activated. The speakers were united on another issue as well - it is precisely the incomplete process of recognition on the international level that matters:  genocides continue in the world, because there are no developed mechanisms for condemnation.

Particularly interesting memories were awakened by Avag Harutyunyan, PhD, representing the National Archives of Armenia, who reminded the attendees in his speech how the issue of the Armenian Genocide gained public resonance in 1965. In Soviet Armenia, during the governance of Anton Kochinyan, when the session discussing the 50th anniversary of the genocide was broadcast on national TV throughout the republic. Chairman Armen Marukyan mentioned the mistake we made that Turkey recognized the extermination of Armenians in Turkey in 1919, while today's Turkish authorities deny it. Many countries have recognized the Armenian Genocide and have adopted bills condemning and criminalizing it. It was specifically noted that the Armenian Genocide has been talked about for a very long time, the fact has been discussed, but the issue of claims has not been raised, and the adoption of bills condemning and criminalizing it is being discussed just today. Academician Ashot Melkonyan noted that the organization of such a conference is extremely important and emphasized that regardless of political developments, historians and genocide scholars continue their scientific research guided by their own conscience and impartiality towards historical facts. Doctor of Science, Professor Gevorg Stepanyan analyzed the Armenian Genocide and Hay Dat debates in the “Diaspora” weekly, and Doctor of Science Ani Fishenkjian analyzed the commemoration of the Armenian Genocide by the Syrian-Armenian society in the 1960s-1980s. Important highlights were made on the issue in the report by Abbas Eghbal Mehran, a graduate student at Shahid Chamran University in Ahvaz, Islamic Republic of Iran.

The entire discussion of the second day concerned the reactions to the national awakening in Artsakh. Doctor of Science, Professor Vahram Balayan touched upon the Pan-Armenian awakening in Artsakh in the 1960s, and Doctor of Science, Associate Professor Iskuhi Avanesyan continued the topic of the previous speaker, speaking about the rise of the movement in the 1980s. The condemnation and international recognition of the Armenian Genocide were emphasized. Balayan , the speaker, who revealed all the existing truths that are not voiced, as Prof. Armen Marukyan noted, was asked questions, which, when summed up, was formulated as follows: should Armenians remain silent in such a case, when the powerful make decisions, or should they fight for the recognition of the fact? Naturally, it is impossible without a fight when basic human rights and the highest national values are violated.

Associate Professor Mariam Avagyan presented her native Banants, which used to have a population of 18,000 Armenians, and no Azerbaijani population at all living in the village, but the national awakening in Banants was endangered as a result of Azerbaijan's Armenian-diluting policy.

Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Mher Harutyunyan's speech was about the protection of the rights of Armenians of Nagorno-Karabakh in the USSR on the pages of the "Martik" newspaper. He was asked a question about the consequences and reactions to the letters addressed to Moscow regarding discrimination. The question, however, was never resolved by Moscow simply because Azerbaijan presented the issues regarding the behavior of its Armenian citizens as extreme nationalism and, therefore, the Azerbaijanis "had to" fight against such "nationalistic" manifestations. And the question was immediately closed.

Hovik Avanesov, an employee of the Institute of Cultural Heritage of the National Academy of Sciences of the Republic of Armenia, Ombudsman for the Cultural Heritage of the Armenian Highlands, spoke about the destruction of cultural monuments by Azerbaijan. In the first part of the speech, he referred to the cultural genocide of the 1960s-80s, which was recorded during this period. He presented the structures destroyed and disfigured during that period with clear facts. In the second part of the report, Hovik Avanesov touched upon the question of the impact of the national awakening that took shape in the 1960s, the raising of various issues by intellectuals, and the vandalistic policy that became an Azerbaijani restraining mechanism against all of that. 

It should be noted that the speakers who lost their homeland, when discussing issues related to Artsakh, no matter how hard they were trying to restrain their emotions, did not always succeed - their gaze, their voices often betrayed them.

Chairman Armen Marukyan, summarizing the results of the discussions at the conference, said that the pan-Armenian structures of the Diaspora should be used for achieving the universal recognition and condemnation of the Armenian Genocide.

ԿարևորՆիդ.օրագրի ֆեյսբուքյան էջՆիդերլանդական օրագիրհաղորդագրություն. միջոցառումհղումներ.կապ.համագործակցություն

Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակի և «Ազգային» պատմամշակութային ՀԿ-ի համատեղ հայտարարությունը

 

Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակի և «Ազգային» պատմամշակութային ՀԿ-ի համատեղ հայտարարությունը Հայոց ցեղասպանության 110-րդ տարելիցի կապակցությամբ

------

2025 թվականի ապրիլի 24-ին մենք կանգնած ենք Հայոց ցեղասպանության 110-րդ տարելիցի նախաշեմին՝ որպես ոչ միայն հիշատակի և խոնարհման օր, այլև որպես խարազանող ու դատապարտող հիշեցում` մարդկության դեմ իրականացված ոճրագործության մասին։Մեկուկես միլիոն անմեղ հայերի` պետականորեն կազմակերպված բնաջնջման այս տարելիցը մեզ պարտադրում է միևնույն հարցը կրկին ու կրկին՝ ինչու՞ մինչ այսօր արդարությունը մնում է կույր, իսկ ոճրագործները՝ ազատ ու գազանաբարո։

1915-1923 թվականներին Օսմանյան, այնուհետև Հանրապետական Թուրքիան ոչ միայն ոչնչացրեց մի ամբողջ ժողովուրդ, այլ փորձեց ջնջել նրա Հիշողությունն ու ինքնությունը։ Ավերվեցին եկեղեցիներ, վանքեր, դպրոցներ, հազարավոր ձեռագիր մատյաններ, գողացվեցին ու ոչնչացվեցին մշակութային արժեքներ՝ այդ ամենը նպատակ ունենալով ջնջել հայկական անունը Հայկական լեռնաշխարհից։ Սա ոչ թե միայն ցեղասպանություն էր, այլ քաղաքակրթական հանցագործություն։

Սակայն ամենասարսափելին այն է, որ այս ոճիրը ոչ միայն երբեք պատշաճ դատապարտում չստացավ, այլ նաև դարձավ նախադեպ նոր ցեղասպանությունների և զանգվածային բռնությունների համար, որի արձագանքները դրսևորվեցին նաև 20-րդ դարի վերջին` աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում` Սիրիա, Դարֆուր, Կամբոջա, Ռուանդա...և շարունակվում է 21-րդ դարում։ Ցեղասպանության ժառանգությունը շարունակվեց և խորացավ «Ադրբեջանի» կողմից՝ թուրքական ցեղասպան քաղաքականության պատվերով կատարելու ցինիկ պատրաստակամությամբ։

Մենք չենք մոռացել, չենք մոռանալու, և չենք լռելու՝

• 1918 թ. Բաքվի հայերի կոտորածը,

• 1920 թ. Շուշիի ջարդը,

• 1988 թ. Սումգայիթում և Գանձակում հայերի դաժան սպանությունները,

• 1990 թ. Բաքվի վերջին կոտորածը,

• 1991-1992 թթ. «Օղակ» ահաբեկչական գործողությունը,

• 1992 թ. Մարաղայի կոտորածը,

• Գուրգեն Մարգարյանի դաժանաբար մարդասպանության հերոսացումը Բուդապեշտում, երբ մարդանման հրեշը նախապես պատրաստված ու կանխամտածված ` կացնի 16 հարվածով սպանել էր քնած հայ սպային,

• 2016 և 2020 թթ. պատերազմական հանցագործությունները Արցախի դեմ,

• 2022-2023 թթ. Արցախի շրջափակումը, էթնիկ զտումն ու բռնազավթումը,

• և մինչ օրս շարունակվող մշակութային ցեղասպանությունը։

Այս ամենը հնարավոր դարձավ միայն միջազգային անտարբերության, երկակի ստանդարտների ու լուռ մեղսակցության պայմաններում։

Այսօր՝ հարյուր տասը տարի անց, նույն մեթոդները, նույն ատելությունը, նույն նպատակները՝ վերացնել հայկական գոյությունը, իրականանում են արդեն Ադրբեջանի կողմից՝ Եվրոպայի և արևմտյան «մարդասիրական արժեքների» լուռ դիտակտիվությամբ։

Արդյո՞ք միջազգային հանրությունն այսքանից հետո դեռ իրավունք ունի խոսել մարդու իրավունքներից, եթե չի կարողանում ճանաչել ու պատժել մեկ դար շարունակվող ցեղասպանությունը։ Արդյո՞ք քաղաքակրթություն է այն, որը չի կարող կանգնեցնել պատմության կրկնությունը։

2023 թվականի սեպտեմբերի «Ադրբեջանի» հարձակումը և Արցախի բռնազավթումը՝ ուղեկցված 150,000 արցախահայերի բռնի տեղահանությամբ, մարդկության հանդեպ նորագույն հանցագործություն էր, որի միակ պատասխանը դարձյալ լռությունն էր։ Արցախի մշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող համակարգված վանդալիզմը, խաչքարերի, եկեղեցիների, գերեզմանոցների ոչնչացումը, պատմության կեղծումը բնութագրվում են որպես շարունակվող մշակութային ցեղասպանություն՝ այդ ամենը իրականացվում է պետական քաղաքականության մակարդակով, Ադրբեջանի բարձրագույն ղեկավարության ուղիղ հրահանգով։

Այսօր մենք չենք հիշատակում միայն զոհերին, մենք մեղադրում ենք՝

• Թուրքիային՝ ցեղասպանության կազմակերպման և մերժման,

• «Ադրբեջանին»՝ շարունակական էթնիկ զտումների ու մշակութային ոչնչացման համար,

• և միջազգային հանրությանը՝ համակերպման, լռության ու արդարության բացակայության համար։

Մենք չենք խնդրում, մենք պահանջում ենք․

• Ցեղասպանության լիարժեք ճանաչում և դատապարտում,

• Մշակութային ցեղասպանության փաստերի միջազգային գնահատում և արձագանք,

• Պատժամիջոցներ ոճրագործ պետությունների նկատմամբ,

• Զրկված ժողովրդի՝ Արցախի հայության իրավունքների պաշտպանություն,

• Հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության միջազգային մեխանիզմների ներգրավում։

Հիշում ենք՝ դատապարտելու համար։

Պահանջում ենք՝ անարդարությունը վերացնելու և մարդկության դեմ գործադրված ոճիրների` ցեղասպանության հետագա շարունակականության դեմ պայքարելու և կանխարգելելու համար։

Պաշտպանում ենք՝ ապագայի համար։

--

On April 24, 2025, we stand on the threshold of the 110th anniversary of the Armenian Genocide — a day not only of remembrance and reverence, but also a condemning and admonishing reminder of a crime committed against humanity. This anniversary of the state-organized elimination of one and a half million innocent Armenians compels us to ask the same question again and again: why does justice remain blind to this day, while the criminals remain free and barbaric?

From 1915 to 1923, the Ottoman Empire and later the Republican Turkey not only annihilated an entire people but also sought to erase their memory and identity. Churches, monasteries, schools, and thousands of manuscripts were destroyed; cultural values were stolen and obliterated — all with the goal of erasing the Armenian name from the Armenian Highlands. This was not just genocide, but a civilizational crime.

Yet, the most horrifying reality is that this crime was never properly condemned and, moreover, became a precedent for new genocides and mass atrocities whose echoes manifested in various regions of the world at the end of the 20th century —Syria , Darfur, Cambodia, Rwanda… and continue even into the 21st century. The legacy of genocide was perpetuated and deepened by "Azerbaijan", which has cynically and willingly carried out Turkey’s genocidal policies.

We have not forgotten, we will not forget, and we will not remain silent about:

• The 1918 massacres of Armenians in Baku,

• The 1920 pogroms in Shushi,

• The brutal killings of Armenians in Sumgait and Gandzak in 1988,

• The final massacres in Baku in 1990,

• The 1991-1992 terrorist operation “Ring”,

• The 1992 Maragha massacres,

• The glorification in Budapest of Gurgen Margaryan’s barbaric murder — when a man-like monster, having deliberately prepared, killed a sleeping Armenian officer with 16 axe blows,

• The war crimes against Artsakh in 2016 and 2020,

• The 2022-2023 blockade of Artsakh, its ethnic cleansing and occupation,

• And the ongoing cultural genocide to this day.

All of this was made possible only in the atmosphere of international indifference, double standards, and silent complicity.

Today — one hundred and ten years later — the same methods, the same hatred, the same goals of erasing the Armenian presence are being realized by Azerbaijan, under the silent and passive watch of Europe and so-called Western “humanitarian values.”

After all this, does the international community still have the moral right to speak of human rights if it cannot recognize and punish the genocide that has continued for over a century? Can a civilization be called such if it cannot prevent history from repeating itself?

The September 2023 attack by "Azerbaijan" and the violent occupation of Artsakh, accompanied by the forced displacement of 150,000 Artsakh Armenians, was a newest crime against humanity, to which the only response was once again — silence. The systematic vandalism against Artsakh’s cultural heritage, the destruction of khachkars (cross-stones), churches, cemeteries, and the falsification of history are characterized as a continuing cultural genocide — all carried out at the level of state policy, under direct orders from the highest leadership of Azerbaijan.

Today we do not only commemorate the victims — we accuse:

• Turkey — for organizing and denying the genocide,

• "Azerbaijan" — for the ongoing ethnic cleansing and cultural destruction,

• And the international community — for its complacency, silence, and lack of justice.

We are not asking, we are demanding:

• Full recognition and condemnation of the Genocide,

• International assessment and response to the facts of cultural genocide,

• Sanctions against criminal states,

• Protection of the rights of the dispossessed people of Artsakh,

• And the implementation of international mechanisms for the protection of the Armenian cultural heritage.

We remember - to condemn.

We demand — to eliminate injustice and to combat and prevent the continued perpetration of crimes against humanity.

We defend — for the future.

----

24 апреля 2025 года мы стоим на пороге 110-й годовщины Геноцида армян, которая является не только днем памяти и смирения, но и бичем, осуждающим напоминанием о преступлении, совершенном против человечества. Годовщина организованного государством истребления полутора миллионов невинных армян заставляет нас снова и снова задавать один и тот же вопрос: почему правосудие по сей день остается слепым, а преступники остаются на свободе и такими же зверски безнравственными?

В период с 1915 по 1923 год Османская, а затем Турецкая Республика не только уничтожили целый народ, но и попытались стереть его память и идентичность. Церкви, монастыри, школы были разрушены, тысячи рукописей были сожжены, культурные ценности были разграблены и уничтожены, и все это с целью стереть армянское имя с Армянского нагорья. Это был не просто геноцид, но и преступление против цивилизации.

Самое страшное, что это преступление не только не получило должного осуждения, но и стало прецедентом для новых геноцидов и массового насилия, последствия которых проявились в конце XX века в разных регионах мира (Сирия, Дарфур, Камбоджа, Руанда) и продолжаются в XXI веке.

Геноцидальное наследие было продолжено и углублено «Азербайджаном» — циничной готовностью проводить турецкую политику.

Мы не забыли, не забудем и не будем молчать:

• 1918. Резня армян в Баку,

• 1920. Резня в Шуше,

• 1988. Жестокие убийства армян в Сумгаите и Гандзаке,

• 1990. Последняя резня в Баку,

• 1991-1992. Террористическая операция «Кольцо»,

• 1992 Резня в Мараге,

• Прославление зверского убийства Гургена Маргаряна в Будапеште, когда человекоподобный монстр 16 преднамеренными и заранее обдуманными ударами топора убил спящего армянского офицера,

• 2016 и 2020 гг. военные преступления против Арцаха,

• 2022-2023 гг. Блокада, этническая чистка и оккупация Арцаха,

• культурный геноцид, который продолжается по сей день.

Все это стало возможным лишь в условиях международного равнодушия, двойных стандартов и молчаливого соучастия.

Сегодня, сто десять лет спустя, те же методы, та же ненависть, те же цели — уничтожить все армянское — реализуются Азербайджаном при молчаливом созерцании Европы и западных «гуманитарных ценностей».

Имеет ли международное сообщество право говорить о правах человека спустя столько времени, если оно не может признать и наказать геноцид, который продолжается уже столетие? Существует ли цивилизация, если она не может остановить повторение истории?

Нападение «Азербайджана» и оккупация Арцаха в сентябре 2023 года, сопровождавшиеся насильственным перемещением 150 000 арцахских армян, стали последним преступлением против человечности, единственным ответом на которое вновь стало молчание.

Систематическое осквернение культурного наследия Арцаха, разрушение хачкаров, церквей, кладбищ, фальсификация истории характеризуются как продолжающийся культурный геноцид — все это осуществляется на уровне государственной политики, по прямому указанию высшего руководства Азербайджана.

Сегодня мы не просто вспоминаем жертв, мы обвиняем:

• Турцию за организацию и отрицание геноцида,

• «Азербайджан» за продолжающиеся этнические чистки и культурное разрушение,

• международное сообщество за отсутствие терпимости, молчания и справедливости.

Мы не просим, мы требуем.

• Полное признание и осуждение Геноцида,

• Международную оценку и реагирование на факты культурного геноцида,

• Санкции против преступных государств,

• Защиту прав обездоленных людей, армян Арцаха,

• Задействование международных механизмов для защиты армянского культурного наследия.

Требуем устранения несправедливости, а также вердиктов для предотвращения в будущем геноцидов и других преступлений, против человечности.

Защитим себя во имя будущего.

OOmbudsman of Culture of the Armenian Highlands

Նիդերլանդներում տեղի են ունենում Հայոց Ցեղասպանության 110-րդ տարելիցի միջոցառումներ

 

Մամուլի համար/Նիդ.օրագիր/Hay Azian

Նիդերլանդներում տեղի են ունենում Հայոց Ցեղասպանության 110-րդ տարելիցի միջոցառումներ

2025 թվականի ապրիլը Նիդերլանդների հայ համայնքի համար դարձել է համազգային հիշատակի և ոգեկոչման ամիս։ Հայոց ցեղասպանության 110-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումները, որոնց կազմակերպման աշխատանքները դեռ ընթացքի մեջ են, արդեն իսկ ձևավորում են հիշողության, դիմադրության և ինքնության պահպանման հստակ ուղեգիծ։

Միջոցառումների շարքը բացվեց ապրիլի 11-ին Ամստերդամում՝ «Ծիրանի ծառ» երգչախմբի համերգով։ Խումբը, որի կազմում ընդգրկված են հիմնականում հոլանդացի երաժիշտներ, հանդես եկավ Կոմիտասի, Խաչատուր Ավետիսյանի, Վլադիլեն Բալյանի, գուսան Շերամի և գուսան Աշոտի ստեղծագործություններով։ Երգչախմբի գեղարվեստական ղեկավարն է քանոնահարուհի Ռուզաննա Հակոբյանը, իսկ խմբավարը՝ հոլանդացի երաժիշտ Իվո Բոսվայկը։ Համերգը վերածվեց մշակութային երկխոսության՝ ցավի ու կարեկցանքի, միասնության ցուցադրության հուզիչ դրսևորման:

Հաագայի Կենտրոնական Գրադարանը Հոլանդահայ կազմակերպությունների ֆեդերացիայի (FAON) նախաձեռնությամբ, այս ապրիլին ներկայացնում է գրքերի հատուկ հավաքածու՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանության 110-րդ տարելիցին: Գրադարանում մինչև ամսվա վերջ խնամքով կազմված գրքերի ու բրոշյուրների ընտրանին Հայոց Ցեղասպանության մասին պարունակում է խորքային գիտելիքներ, իրադարձությունների պատմական համատեքստ և այս ողբերգության մնայուն ազդեցության խորաթափանցություն։ Սա պատշաճ առիթ է՝ ծանոթանալու պատմական անցյալին և հայ ժողովրդի տոկուն ոգուն։

Սակայն հիմնական միջոցառումները դեռ առջևում են։

Այս օրերին Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արևմտյան Եվրոպայի թեմի հովանու ներքո Եվրոպայում համերգների շարք կունենա Կոմիտասի անվան լարային քառյակը: Ապրիլի 22-ին, Ալմելո հայաշատ քաղաքում ի հիշատակ 1915 թվականի անմեղ նահատակների Ալմելոյի հայկական եկեղեցում խումբը` սոպրանո Ռուզաննա Նահապետյանի մասնակցությամբ ոգեկոչման համերգ կունենա։

Այդ օրը` Ապրիլի 22-ին, ժամը 19:30-ին, մեծ միջոցառում է տեղի ունենալու Հաագայի գերմանական եկեղեցում («Deutsche Evangelische Kirche»): Այս տարվա ոգեկոչման թեման է` «Երիտասարդությունն ու ցեղասպանության ուսուցման կարևորությունը»: Այս թեմայով կհնչեն քաղաքական ու վերլուծական ելույթներ։ Մասնակիցների շարքում կլինեն ՀՀ դեսպան Վիկտոր Բիյագովը, պատգամավոր Դոն Սեդերը, վավերագրող Սինան Ջանը, պատմաբան Դիրկ Ռոդզանթը։ Երաժշտական մասը կիրականացնեն սոպրանո Միլենա Բեգլարյանը և «Աբովյան» միության երիտասարդական երգչախումբը։

Ապրիլի 23-ին, Նիդերլանդների ՀՅԴ երիտասարդական միությունը կկազմակերպի ավանդական ջահերով երթ՝ Ալմելոյում։ Երթի մեկնարկը՝ 19:15-ին Սխելֆհորսթ առևտրի կենտրոնից, խորհրդանշական ժամանակով հիշեցում է ցեղասպանության տարեթվի մասին։ Հազարավոր մասնակիցներ քայլելու են դեպի Հայ Առաքելական եկեղեցու բակ՝ դեպի հուշհամալիր: Դա հիշողության ու պարտքի զգացողության քայլերթ է։

Ապրիլի 24-ին, Կոմիտասի անվան քառյակը` սոպրանո Ռուզաննա Նահապետյանի մասնակցությամբ կլինի Diemen քաղաքում, տեղի կունենա բացառիկ մշակութային միջոցառում՝ «Դիմադրության արձագանքները. Նվիրվածություն նահատակներին Կոմիտասի սրբազան ձայնով» խորագրով։ Սա կլինի երաժշտության միջոցով տրված խոնարհումը՝ մեր նախնիների հիշատակին։

Նույն օրը՝ Ապրիլի 24-ին, ժամը 13:00-ին, Ասենի Բոսկամպ գերեզմանատանը տեղի կունենա հիշատակի արարողություն՝ ծաղկեպսակների զետեղմամբ, ելույթներով ու համայնքային աղոթքով։ Կմասնակցեն ՀՀ դեսպան Վիկտոր Բիյագովը, քաղաքական գործիչներ, համայնքային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։

Ապրիլի 24-ը մարդաշատ է լինելու Ալմելոյում: Հազարավոր հայեր և համակիրներ հնարավորություն կունենան այցելել ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր։ Միջոցառմանը կմասնակցեն դեսպանը, Ալմելոյի քաղաքապետը, խորհրդարանի և Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավորներ, տարբեր համայնքների ներկայացուցիչներ։

Հայկական բոլոր եկեղեցիներում կղողանջեն զանգերը, կկատարվեն պատարագներ։

Հաշվի առնելով Նիդերլանդներում Հայոց Ցեղասպանության 110-րդ տարելիցի միջոցառումների հագեցվածությունն ու ֆիզիկական մասնակցության հնարավորությունները` Ամստերդամում այն կնշվի ապրիլի 27-ին: Ամստերդամի Սուրբ Հոգի եկեղեցու պատին տեղադրված հուշաքարի մոտ կանցկացվի ամենամյա հիշատակի արարողությունը։ Միջոցառման ընթացքում ելույթ կունենան ՀՀ դեսպանը, Ամստերդամի քաղաքապետ Ֆեմկե Հալսեման, Նիդերլանդների և ԵՄ խորհրդարանների պատգամավորներ։

Այս ամենի կողքին շարունակվում է նաև քաղաքական պայքարը։ Ապրիլի 15-ին FAON-ը կրկին ներկայացրեց հանրագիր Նիդերլանդների խորհրդարանին՝ կոչ անելով ոչ միայն ընդունել Հայոց ցեղասպանությունը հստակ ձևակերպմամբ, այլև ամրապնդել դրա ուսուցումը միջնակարգ կրթության համակարգում։ Վերջին բանաձևը՝ Դոն Սեդերի և գործընկերների նախաձեռնությամբ, ընդունվել է գրեթե միաձայն։ Կառավարությունն այժմ պարտավորվել է մայիսյան արձակուրդներից առաջ ներկայացնել իր պաշտոնական դիրքորոշումը։

Նիդերլանդներում Հայոց ցեղասպանության հիշատակը վերածվել է հոգևոր, մշակութային և քաղաքական դիմադրության խորհրդի։ Այս տարվա ոգեկոչումը՝ իր բազմազանությամբ, ընդգծում է հիշողության շարունակության՝ ապրող սերունդների մեջ։ Հիշողությունն այստեղ ապրում է ոչ միայն ազգային ինքնապահմանմամբ, այլ երգով, քայլով, պատարագով ու քաղաքական հնչեղությամբ։

«Նիդերլանդական օրագիր»

Ֆրանցիսկոս պապը մահացել է 88 տարեկանում

 

2025 թվականի ապրիլի 21-ին Վատիկանում մահացել է Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ Ֆրանցիսկոս պապը։ Նա 88 տարեկան էր։ Պապը տառապում էր շնչառական հիվանդություններից, որոնք վերջնականապես սրվել էին երկկողմանի թոքաբորբով։

Ֆրանցիսկոս պապը ծնվել է 1936 թվականի դեկտեմբերի 17-ին՝ Արգենտինայի Բուենոս Այրես քաղաքում՝ Խորխե Մարիո Բերգոլիո անունով։ 2013 թվականին ընտրվել է պապ՝ Բենեդիկտոս XVI-ի հրաժարականից հետո։ Նա պատմության մեջ առաջին լատինամերիկյան և առաջին Հիսուսյան միաբանության ներկայացուցիչ պապն էր։

Ֆրանցիսկոսը հայտնի էր իր համեստությամբ, աղքատների և մարգինալացվածների պաշտպանությամբ, ինչպես նաև՝ կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարելու կոչերով։ Նրա մահվան լուրը մեծ վշտով է ընդունվել ամբողջ աշխարհում։

Նա հիշվելու է որպես ժամանակակից աշխարհի կարեկցող և առաջադեմ առաջնորդներից մեկը։