Ամստերդամում բացվեց Մաթեոս Ծարեցու հայկական մշակութային կենտրոնը

 

Ամստերդամում բացվեց Մաթեոս Ծարեցու հայկական մշակութային կենտրոնը, այդ մասին հայտնում է Mateos Tsaretsi bibliotheek կայքը (Նիդ.օրագրի ռեպորտաժը կներկայացնենք ավելի ուշ):

Նոյեմբերի 8-ին Ամստերդամի պատմական Կրոմ Բոմսլուտ փողոցում հանդիսավորությամբ բացվեց Մաթեոս Ծարեցու Կենտրոնը՝ բաղկացած գրադարանից և հայկական ժառանգության բաժնից։ Կենտրոնի նպատակն է պահպանել և զարգացնել հայ մշակութային և պատմական ժառանգությունը Նիդերլանդներում։

Աննա Մարիա Մաթթարը ներկայացրեց կենտրոնի անունը կրող Մաթեոս Ծարեցու պատմությունը՝ 17-րդ դարի հայ եպիսկոպոսի, որը Ամստերդամ էր եկել՝ առաջին հայերեն Աստվածաշունչը տպագրելու համար։ Գրադարանը արդեն ունի հարյուրավոր գրքեր՝ ստացված Հայաստանից և սփյուռքից, իսկ հավաքածուն հասանելի է առցանց՝ 🌐 mateostsaretsi.nl։

Ելույթներից հետո միջոցառման ընթացքում հնչեցին նաև հին հայկական երգեր, որոնք ներկայացրեց Մերի Այգեցին, ստեղծելով ջերմ ու հուզիչ մթնոլորտ։ Իրադարձությունը եզրափակվեց հայկական գինով և հյուրասիրությամբ։

Hasmik Khalafyan / Նիդ.օրագիր/11.11.2025

Մեծ սիրով և ոգևորությամբ   մասնակցեցի  Ամստերդամում գտնվող «Մաթէոս Ծարեցի գրադարանի և սփիւռքի ժառանգութեան կեդրոնի» բացմանը։ Շատ տպավորիչ  էր, թե ինչպես էր  ոչ հայազգի' հայագետ , թարգմանչուհի և լեզվաբան Աննա Մատարը, ով ազգությամբ նիդերլանդուհի է, և հանդիսանում է նորաստեղծ  Մաթեոս Ծարեցու գրադարանի տնօրենը և հիմնադիրը , հայկական գրքերը, որոնք հայկական եկեղեցու, և հայկական համայնքի  հովանու տակ էին գտնվում , Աննան  թվայնացրել է և հասու դարձրել  ընթերցողներին  ասելով` 

«Հրամմե՜ցէք, և բացայայտեցեք գրքերով, պատմութիւններով, արուեստով ու մշակութային ժառանգութեամբ լի աշխարհը»։

Ես հանդես եկա իմ նոր ստեղգործությամբ, և կարծում եմ  իմ նկարը իր ուրույն տեղը կգրավվի գրադարանում, որին ես  անվանել եմ հենց  «Մաթեոս Ծարեցի», ում ջանքերով հիմնադրվեց Ամստերդամում   հայկական տպարանը և 1661թ տպագրվեց «Յեսուս որդի է  Հօրմիածին» առաջին գիրքը։ Այդ տպարանում է լույս տեսել 1666թ ին առաջին  տպագիր Աստվածաշունչը, որը հիմա գտնվում է Մատենադարանում։

Op 8 november werd aan de Krom Boomsloot het Mateos Tsaretsi Centrum geopend, bestaande uit een bibliotheek en erfgoedcentrum. Het doel: het behoud van Armeens erfgoed in Nederland. De ceremonie vond plaats in het Nederlands, met aanwezigheid van de Armeense priester en ambassadeur.

Dikran benadrukte de noodzaak om erfgoed te bewaren, geïnspireerd door het thema “Wat had jij in je koffer?”, symbool voor het persoonlijke en culturele erfgoed van migranten. De Armeense gemeenschap in Amsterdam bestaat inmiddels uit meerdere generaties en nieuwkomers uit Armenië zelf.

Anna Maria Mattaar vertelde over Mateos Tsaretsi, naamgever van het centrum, was een 17e-eeuwse bisschop die naar Amsterdam kwam om de eerste Armeense bijbel te drukken.  De bibliotheek omvat inmiddels honderden boeken, aangevuld met donaties uit Armenië en de diaspora. De collectie, in diverse talen, is online te raadplegen via mateostsaretsi.nl.

Khatchik wees op de rol van sociale media als digitaal ontmoetingsplein voor de Armeense diaspora, waar verhalen, objecten en nieuws gedeeld worden.

Sinorik vertelde persoonlijk over haar “koffer van erfgoed” — van een blauwe walkman tot familievoorwerpen — en kondigde een toekomstig evenement aan (april 2026) rond de koffers uit Dikranagerd.

Elise Aghazarian presenteerde een plan om migratieverhalen van Armeniërs in Nederland vast te leggen via interviews, om zo het immateriële erfgoed te documenteren.

Historicus René Bekius sloot af met een lezing over de Armeense aanwezigheid in Amsterdam sinds 1627, waaronder de oprichting van de eerste drukkerij en later de kerk aan de Krom Boomsloot (1715).

Tussen de toespraken door zong Mary Aygetsi ontroerende, oude Armeense liederen uit Mush en Sasun, waarmee ze de sfeer van het erfgoed levend maakte.

De feestelijke opening werd afgesloten met een prachtig Armeens lied van Mary Aygetsi, vergezeld door Armeense wijn en hapjes – een warme viering van levend erfgoed in het hart van Amsterdam.

Ռուբեն Գալչյանի դեմ հարձակումների մասին․ երբ բարոյական գնահատականը փոխարինում է ատելության քարոզին

 

Հարգելի խմբագրություն, հետևում եմ ձեր գրառումներին ու տեսնում եմ որքան են հավասարակշիռ ու անկողմնակալ ձեր հրապարակումները: Մտահոգ եմ մի խնդրով, որն արտահայտում եմ:

Վերջերս «168 am »  թերթում և «Հայ Եկեղեցու նորություններ» էջում հրապարակված Արարատ քահանա Պողոսյանի հոդվածը՝ ուղղված գիտնական Ռուբեն Գալչյանի դեմ, բուռն արձագանք է առաջացրել։ Հեղինակը Գալչյանին մեղադրում է բարոյական դավաճանության, շահամոլության, երախտամոռության և գիտական արժանապատվությունը վաճառելու մեջ՝ պատճառաբանելով, թե նա մի ժամանակ ստացել է Եկեղեցու աջակցություն, սակայն հետագայում հանդես է եկել քննադատությամբ։

Նման մեղադրանքները, որքան էլ գունեղ բառերով ձևակերպված լինեն, մտահոգիչ են ոչ միայն որպես անձնական հարձակում, այլ՝ որպես ավելի խոր խնդիր՝ մտավոր ազատության և Եկեղեցու հանդուրժողականության սահմանների փորձություն։

Գիտնականը, որը ստանում է հովանավորություն իր աշխատությունը հրատարակելու համար, չի դառնում բարոյական պարտապան։ Աջակցությունը մշակութային կամ գիտական ծրագրի շրջանակում պարտավորություն է՝ հարգելու շնորհատուի անունը, սակայն ոչ՝ լռելու իր համոզմունքների մասին։ Մտավորականը գնահատվում է ոչ թե այն չափով, թե ում է գովաբանում, այլ այն ազնվությամբ, որով ասում է իր տեսած ճշմարտությունը—even եթե այդ ճշմարտությունը դուր չի գալիս իշխանության, եկեղեցու կամ հանրային կարծիքի կրողներին։

Եթե Ռուբեն Գալչյանը նկատել է Եկեղեցու կառավարման, կառույցային կամ բարոյական թերություններ և արտահայտել է իր տեսակետը, ապա դա գիտնականի իրավունք և պարտականություն է։ Մտավոր անկախությունը չի կարող սահմանափակվել անցյալում ստացած օրհնությամբ կամ նյութական աջակցությամբ։ Լռել հանուն երախտագիտության՝ դա կլինի ոչ թե վեհանձնություն, այլ մտավոր վախկոտություն։

Ավելի մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ քահանայական հարթակից հնչում են դատապարտող և վիրավորական արտահայտություններ, որոնք համահունչ չեն քրիստոնեական քարոզի ոգուն։ Քրիստոնեությունը երբեք չի եղել ատելության կամ պատժամիջոցների կրող, այլ՝ ներողամտության, համբերության և բարոյական ինքնաքննության կոչ։ Այն պահին, երբ հոգևորականը դատում է մարդուն ոչ թե սխալի, այլ դիրքորոշման համար, նա հեռանում է հենց այն առաքելությունից, որին ծառայելու է կոչված։

Գալչյանի գիտական գործունեությունը, որն ուղղված է հայկական պատմական քարտեզագրության, սահմանների և ազգային ժառանգության ուսումնասիրությանը, համընդհանուր ճանաչում ունի։ Նրան կարելի է քննադատել գիտական տեսակետների կամ մեթոդների համար, բայց ոչ՝ մտավոր դիրքորոշման կամ խոսքի ազատության դրսևորման համար։ Նրա վաստակը չի կարող չեղարկվել այն պատճառով, որ նա համարձակվել է այլ կերպ մտածել կամ արտահայտվել։

Եկեղեցու հեղինակությունը չի ամրապնդվում քննադատներին լռեցնելով։ Ճշմարիտ հավատքը վախենում է մեղքից, ոչ թե հարցադրումից։ Հայ Եկեղեցու մեծությունը միշտ կայացել է նրանում, որ այն կարողացել է ընդունել տարբեր կարծիքներ՝ չվերածվելով վախեցնող ինստիտուտի։ Մտավոր բանավեճը չի պղծում հավատքը, այլ մաքրում այն՝ հանելով կույր պաշտամունքի փոշին։

Այս համատեքստում Արարատ քահանա Պողոսյանի հրապարակումը ավելի շատ հիշեցնում է անհանդուրժողական արձագանք, քան հոգևոր խորհրդածություն։ Երբ բարոյական գնահատականը վերածվում է անձնական հաշվեհարդարի, տուժում է ոչ թե քննադատվողը, այլ հենց այն կառույցը, որը նման դատողություններն իր անունով տարածում է։

Ռուբեն Գալչյանի ազատ խոսքը կարելի է չհամաձայնել, բայց չի կարելի թիրախավորել այն՝ որպես դավաճանություն։ Ազնիվ քննադատությունը, որքան էլ ցավալի թվա, նպաստում է մաքրմանը։ Իսկ Եկեղեցու՝ որպես մեր հոգևոր և մշակութային հենասյունի, ուժը հենց այն է, որ այն կարողանա լսել անգամ իր ամենախիստ քննադատին՝ առանց գրգռման, առանց վիրավորանքի և առանց դատապարտման։

Այժմ ամփոփեմ միտքս: Ես Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետևորդ եմ և խորը հարգանք ունեմ նրա դարավոր առաքելության հանդեպ։ Սակայն ցավով եմ նկատում, երբ Եկեղեցու սպասավորները իրենց խոսքում մոռանում են հենց այն սկզբունքը, որ քարոզում են՝ խոնարհությունն ու սիրո ուժը։

Եթե Եկեղեցին ժամանակին աջակցել է գիտնականին կամ ստեղծագործողին, դա պետք է լինի բարեգործություն՝ առանց պարտավորության կամ շահի ակնկալիքի։ Ոչ ոք իրավունք չունի բարեգործությունը վերածել հաշվեհարդարի։ Քրիստոսն ասաց. «Երբ ողորմություն անես, թող ձախդ չիմանա, թե ինչ է անում աջդ»։

Ռուբեն Գալչյանի կամ որևէ այլ մտավորականի հանդեպ մեղադրանքները, երբ դրանք հիմնվում են ոչ թե փաստերի, այլ անձնական վիրավորվածության վրա, չեն պատվում ո՛չ Եկեղեցուն, ո՛չ հավատքին։ Եկեղեցու ուժը քննադատությունից չի փոքրանում, այն փոքրանում է, երբ կորցնում է իր ներողամտությունը։

Սերը, ոչ թե վիրավորանքը, պիտի լինի հոգևոր խոսքի հիմքը։ Իսկ այն օրը, երբ քահանան սկսում է հաշվարկել իր բարեգործությունը, նա դադարում է Աստծո  առաքյալը լինելուց։

Գրիգորի ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

Կիմերովոյի մարզի հայերի միության հայտարարությունը 1921 թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի վերաբերյալ

 

📜 Կիմերովոյի մարզի հայերի միության հայտարարությունը

Կիմերովոյի մարզային հասարակական կազմակերպությունը՝
«Կիմերովոյի մարզի հայերի միությունը»,
դիմել է Ռուսաստանի Դաշնության բարձրագույն ղեկավարությանը՝
այդ թվում՝ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինին,
Դաշնության խորհրդի նախագահ Վալենտինա Մատվիենկոյին
և Պետական Դումայի նախագահ Վյաչեսլավ Վոլոդինին։

Դիմումը թվագրված է 2021 թվականի մարտի 10-ին և ստորագրված է
կազմակերպության նախագահ Գ. Ա. Անտոնովի կողմից։

Կազմակերպության հիմնական խնդրանքն է՝
չերկարացնել և վերացնել 1921 թվականի մարտի 16-ի Մոսկվայի պայմանագիրը և 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագիրը Թուրքիայի հետ։

---

🧾 Հիմնավորումները

Կազմակերպությունը իր դիրքորոշումը բացատրում է հետևյալ կերպ․

• Այդ պայմանագրերը կնքվել են այն ժամանակ, երբ բոլշևիկյան Ռուսաստանը և քեմալական Թուրքիան, չունենալով միջազգային ճանաչում,
  բաժանել են պատմական հայկական հողերը՝ առանց Հայաստանի մասնակցության։

• Կազմակերպության համոզմամբ՝ այդ համաձայնագրերը անարդար են և խախտում են հայկական ժողովրդի իրավունքները։

• Ըստ դիմողի՝ Թուրքիան բազմիցս խախտել է այդ պայմանագրերի պայմանները,
  իսկ նրա քաղաքականությունը հակառուսական ուղղվածություն ունի։

• Այդ պայմանագրերի վերացումը, կազմակերպության կարծիքով,
  կուժեղացնի Ռուսաստանի դիրքերը Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում
  և կնպաստի պատմական արդարության վերականգնմանը։

---

⚖️ Դիմում Ռուսաստանի դատարաններ

«Կիմերովոյի մարզի (Կուզբասի) հայերի միությունը»
դիմել է Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարան՝
պահանջելով անվավեր ճանաչել երկու անիրավ միջազգային պայմանագրեր՝

• 1921 թ. Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջեւ կնքված պայմանագիրը,

• և նույն տարվա Կարսի բարեկամության պայմանագիրը։

Առաջին ատյանի դատարանը հրաժարվել է ընդունել հայցը՝ նշելով, որ
Ռուսաստանի դատարանները իրավասություն չունեն քննելու կամ չեղարկելու միջազգային պայմանագրեր։

Կազմակերպությունը բողոքարկել է այդ որոշումը, սակայն
Գերագույն դատարանի վերաքննիչ կոլեգիան ուսումնասիրելով բողոքը՝
թողել է այն առանց բավարարման։

Դատարանը հաստատել է, որ դատավորը սկզբնապես ճիշտ է վարվել՝
փաստելով, որ Գերագույն դատարանը կարող է քննել միայն
Ռուսաստանի ներքին իրավական ակտերը,
բայց ոչ միջազգային համաձայնագրերը։

Իրականում դատարանը պատասխանել է․

«Մենք չենք կարող այս հարցը քննել, քանի որ դա դուրս է մեր իրավասությունից։»

Հետևաբար, բողոքը մերժվել է։

---

🌍 Ավելին՝ միջազգային մակարդակով

Գերագույն դատարանի այս որոշմամբ փաստորեն նշվել է, որ
Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի իրավական կամ ոչ իրավական լինելը
կարող է գնահատել միայն ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների միջազգային քաղաքացիական դատարանը։

Կազմակերպությունը ընդգծում է, որ անկախ Հայաստանի գոյության 35 տարիների ընթացքում
Հայաստանի ղեկավարները չեն դիմել ՄԱԿ-ին՝
իրականացնելու միակ միջազգային իրավական ուժ ունեցող փաստաթուղթը՝
ԱՄՆ նախագահի՝ Վուդրո Վիլսոնի 1920թ. նոյեմբերի 22-ի 仲արարական (արբիտրաժային) որոշումը։

Այժմ կազմակերպությունը պատրաստում է փաստաթղթերի փաթեթ՝
դիմելու ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների միջազգային դատարան,
որպեսզի այն գնահատի 1921 թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի ոչ իրավականությունը
և կյանքի կոչի Վուդրո Վիլսոնի արբիտրաժային որոշումը (22.11.1920 թ.)։

Որպես հայ ժողովրդի մի մասնիկ՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ մեծ սփյուռքում,
կազմակերպությունը կոչ է անում բոլոր հայկական հասարակական և քաղաքական կառույցներին միանալ այս նախաձեռնությանը,
որպեսզի իրականացվի հայ ժողովրդի դարավոր երազանքը՝
Միացյալ հայկական պետության ստեղծումը՝
համաձայն Վուդրո Վիլսոնի արբիտրաժային որոշման և Սևրի պայմանագրի։

---

Կիմերովոյի մարզի (Կուզբասի) հայերի միության նախագահ՝
Գ. Ա. Անտոնով

📜 Statement of the Regional Public Organization “Union of Armenians of Kemerovo Region”

The regional public organization “Union of Armenians of Kemerovo Region”
has addressed the highest authorities of the Russian Federation, including:

• President of the Russian Federation Vladimir Putin,

• Chairperson of the Federation Council Valentina Matviyenko,

• Chairperson of the State Duma Vyacheslav Volodin.

The statement is dated March 10, 2021, and signed by the organization’s chairman, G. A. Antonov.

The main request of the organization is to not prolong and to denounce the Moscow Treaty of March 16, 1921, and the Treaty of Kars of October 13, 1921, with Turkey.

---

🧾 Rationale

The organization justifies its position as follows:

• These treaties were concluded at a time when Bolshevik Russia and Kemalist Turkey, without international recognition,
  divided historical Armenian lands without the participation of Armenia.

• According to the organization, these agreements are unjust and violate the rights of the Armenian people.

• The statement claims that Turkey has repeatedly violated the terms of these treaties,
  and its policies are anti-Russian in nature.

• Denouncing these treaties, according to the organization, would strengthen Russia’s position in the Caucasus and the Middle East
  and contribute to restoring historical justice.

---

⚖️ Appeal to Russian Courts

The “Union of Armenians of Kemerovo Region – Kuzbass”
filed a lawsuit with the Supreme Court of the Russian Federation requesting to declare two international treaties null and void:

• The 1921 treaty between Russia and Turkey,

• The 1921 Treaty of Friendship signed in Kars.

The court of first instance refused to consider the lawsuit, stating that
Russian courts do not have the authority to review or annul international treaties.

The organization disagreed and appealed the decision, but the appellate chamber of the Supreme Court upheld the original ruling.

The court confirmed that the judge acted correctly, noting that the Supreme Court can review only internal legal acts of Russia,
but not international agreements.

Effectively, the court stated:

“We cannot examine this issue because it falls outside our jurisdiction.”

Thus, the appeal was rejected.

---

🌍 Next Steps at the International Level

By this decision, the Supreme Court indicated that
the validity or nullity of the Moscow and Kars treaties can only be assessed by the UN International Civil Court on Human Rights.

The organization emphasizes that during the 35 years of Armenia’s independence,
Armenian authorities did not appeal to the UN to implement the only internationally lawful instrument:
the arbitration decision of U.S. President Woodrow Wilson dated November 22, 1920.

Currently, the organization is preparing a package of documents to submit to the UN International Civil Court on Human Rights,
with the goal of assessing the invalidity of the Moscow and Kars treaties of 1921
and implementing Woodrow Wilson’s arbitration decision (22.11.1920).

As a part of the Armenian people both in Armenia and the global diaspora,
the organization calls on all interested Armenian public and political organizations to join this initiative,
in order to realize the long-standing dream of the Armenian people:
the creation of a United Armenian State
in accordance with Woodrow Wilson’s arbitration decision and the Treaty of Sèvres.

---

Chairman of the Union of Armenians of Kemerovo Region – Kuzbass:
G. A. Antonov

Գրիգոր Լուսավորչի գանգը Նեապոլում

 

ԳԻՏԵԻ ՞Ք

10.11.2025/Նիդ.օրագիր

Հարյուրավոր կիլոմետրեր  Հայաստանից հեռու, Նեապոլի պատմական կենտրոնի նեղ փողոցներից մեկում՝ Via San Gregorio Armeno-ում, գտնվում է մի եկեղեցի, որը պահպանում է ոչ միայն իտալական հավատքի ավանդույթը, այլև հայ հոգևոր պատմության մաս է կազմում։ Այդտեղ է գտնվում Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի մասունքը՝ գանգի ոսկորները, որոնք դարեր շարունակ իտալական հավատացյալների և հայ ուխտավորների երկրպագության առարկան են դարձել։

Գրիգոր Լուսավորիչը՝ IV դարի սկզբի հայ հոգևոր առաջնորդը, այն մարդն էր, ով Հայաստանը վերածեց առաջին քրիստոնյա պետության՝ 301 թվականին։ Նրա կերպարը միաժամանակ պատմական և խորհրդաբանական է՝ նվիրվածություն, տառապանք և վերածնունդ։ Նրա կյանքի ավարտից հետո՝ ըստ ավանդության, նրա մարմինը թաղվել է Արարատյան աշխարհի լեռներում, սակայն դարերի ընթացքում մասունքները սկսել են տարածվել տարբեր ուղղություններով՝ Կոստանդնուպոլիս, Երուսաղեմ, և ի վերջո՝ Իտալիա։

Ըստ պատմական աղբյուրների՝ 8-րդ դարում մի խումբ հայ միանձնուհիներ, Կոստանդնուպոլսից տեղափոխվելով Իտալիա, իրենց հետ բերել են Լուսավորչի մասունքների մի մասը։ Նրանց հիմնած վանքը Նեապոլում վերածվեց San Gregorio Armeno եկեղեցու, որը մինչ օրս կրում է սրբի անունը։

Եկեղեցին կառուցվել է VI–VIII դարերում, իսկ ներսում՝ հռոմեական ավերակների վրա։ Նրա սրբասեղանի ներքևում պահպանվում է այն փոքրիկ դարակը, որտեղ՝ ըստ ավանդության, պահվում են Գրիգոր Լուսավորչի մասունքները։ Նեապոլցիների համար սա ոչ միայն հայկական հիշատակ է, այլև քաղաքի հոգևոր ժառանգության մասնիկ։

Նեապոլը համարվում է Սուրբ Գենարիոսի քաղաքը: Նա է համարվում քաղաքի գլխավոր հովանավորը, որի անունը կապված է հրաշքների և արյան հեղուկացման ավանդության հետ։ Սակայն տեղացիների մի մասը հավատում է, որ Գրիգոր Լուսավորիչը, որպես օտար հողում հանգչող սուրբ, դարձել է քաղաքի երկրորդ երկնային հովանավորը (Ասենք ինչպես Սերվատիուսը Բելգիայում և Հոլանդիայում)։

Սա հետաքրքիր կապ է,  յուրօրինակ երկխոսություն՝ հայկական լուսավորության և նեապոլյան հրաշքի միջև ու կարծես խորհրդանշում է քրիստոնեական Եվրոպայի բազմաշերտ մշակույթը։ Հայ սուրբը այստեղ այլևս օտար չէ․ նա դարձել է Նեապոլի հոգևոր համայնքի մի մասը։

2015 թվականին Նեապոլում տեղի ունեցավ հիշարժան արարողություն՝ նվիրված Գրիգոր Լուսավորչի մասունքների պահպանության և հայ ժողովրդի հոգևոր ժառանգության հիշատակին։ Միջոցառմանը մասնակցեցին Իտալիայի հայկական համայնքի ներկայացուցիչներ, հոգևորականներ և պաշտոնատար անձինք Հայաստանից։

Այս հանդիպումը դարձավ խորհրդանիշ այն կապի, որ շարունակում է գոյություն ունենալ Հայաստանի և Եվրոպայի միջև՝   որն անցնում է դարերի միջով։ Գրիգոր Լուսավորչի գանգի մասունքը Նեապոլում պարզապես հնություն չէ։ Այն խորհրդանշում է լույսի փոխանցումը՝ ոչ միայն հավատքի, այլև մշակութային հիշողության տեսանկյունից։

Նա, ով լուսավորեց Հայաստանը, շարունակում է իր լույսը տարածել Եվրոպայի սրտում՝ Նեապոլի փոքրիկ եկեղեցու մթության մեջ, որտեղ լուռ խոնարհվում են մարդիկ տարբեր ազգերից՝ հայեր, իտալացիներ, ուխտավորներ և զբոսաշրջիկներ։

Տարբեր աղբյուրներից հավաքեց, պատրաստեց` Hay Azian-ը
Տեսանյութը` հոկտեմբերի վերջերին նկարահանել է` Rev. Barthev Gulumian-ը

Did You Know?

The Skull Relic of Saint Gregory the Illuminator in Naples

10.11.2025 / Dutch Review

Hundreds of kilometers away from Armenia, in one of the narrow streets of Naples’ historic center—Via San Gregorio Armeno—stands a church that preserves not only the traditions of Italian faith, but also a fragment of Armenian spiritual history. Here lies the relic of Saint Gregory the Illuminator—his skull—venerated for centuries by Italian believers and Armenian pilgrims alike.

Saint Gregory the Illuminator, the early 4th-century Armenian spiritual leader, was the man who transformed Armenia into the first officially Christian nation in 301 AD. His life and legacy embody devotion, suffering, and resurrection. According to tradition, his body was buried somewhere in the mountains of the Ararat valley, yet over the centuries his relics were dispersed to various holy centers—Constantinople, Jerusalem, and, eventually, Italy.

From Constantinople to Naples

Historical accounts suggest that in the 8th century, a group of Armenian nuns who had moved from Constantinople to Italy brought with them a portion of Gregory’s relics. Their convent in Naples later became the Church of San Gregorio Armeno, which to this day bears the saint’s name.

The church was constructed between the 6th and 8th centuries, built over the remains of ancient Roman structures. Beneath its main altar lies a small chamber said to contain the relics of Saint Gregory. For Neapolitans, this relic is more than a foreign artifact—it has become an inseparable part of the city’s spiritual heritage.

Saint Gennaro and Saint Gregory: A Spiritual Dialogue

Naples is famously known as the city of Saint Gennaro, its principal patron saint, whose name is associated with miracles and the mysterious liquefaction of his blood. Yet some locals believe that Saint Gregory the Illuminator, resting in foreign soil, has become the city’s “second heavenly protector”—much like Saint Servatius in Belgium and the Netherlands.

This creates a fascinating spiritual link—a dialogue between Armenian enlightenment and Neapolitan miracle, symbolizing the richly layered faith traditions of Christian Europe. In Naples, the Armenian saint is no longer a stranger; he has become part of the city’s living religious community.

Modern Connections

In 2015, a solemn ceremony was held in Naples to honor Saint Gregory’s relics and to celebrate the enduring spiritual bond between Armenia and Italy. Representatives of the Armenian community in Italy, clergy, and officials from Armenia participated in the event.

The commemoration became a symbol of the connection that continues to unite Armenia and Europe—a bridge of faith and culture that spans centuries.

A Light That Never Fades

The skull relic of Saint Gregory in Naples is far more than a historical artifact. It represents the transmission of light—a light of faith and memory that transcends geography. The saint who once illuminated Armenia continues to shine at the heart of Europe, within the dim chapel of a small Neapolitan church, where pilgrims and visitors—Armenians, Italians, and others—bow in silent reverence.

Compiled and written by Hay Azian Video footage (October 2025) courtesy of Rev. Barthev Gulumian

Ծնունդդ շնորհավոր, Սոֆիա 🌸🌿🌸

Այսօր Նայմեխենի փոքրիկ հայ համայնքը լցված է ժպիտներով ու մանկական ուրախությամբ․

Սոֆիան դարձավ հինգ տարեկան։ 🎂

Թվում է՝ դեռ երեկ էր, երբ դեռ չորս տարին չլրացած խնդրեցին դպրոց ընդունել, դե ՎԱՆ հայկական կիրակնօրյա դպրոցի տնօրեն Սվետա Աբրահամյանն էլ մեծ սիրով ընդունեց նրան իրենց հարկի տակ։ Այդ օրվանից Սոֆիան դարձավ ՎԱՆ ընտանիքի անբաժան մասնիկը՝ իր անմեղ ժպիտով, հետաքրքրասիրությամբ և անկեղծ սրտով։

Աննկատ անցավ տարին․ Սոֆիան այսօր արդեն շնորհալի ու պարտաճանաչ աշակերտուհի է՝ ուսումնատենչ, ստեղծագործ և ճաշակով։ Նրա ձեռքի աշխատանքները զարդարում են դասարանը, իսկ հոգու նրբությունը՝ ընկերների սրտերը։

 Stichting VAN դպրոցում կարևորում են յուրաքանչյուր երեխային՝ անկախ տարիքից։

Այստեղ գիտեն, որ մեծ լինելը սկսվում է փոքրուց․

երբ սիրով, խնամքով ու ազգային արժեքներով են ձևավորում անհատին։

Սոֆիան  դրա լավագույն վկայությունն է՝ հայկական դպրոցի դռները միշտ բաց են յուրաքանչյուր փոքրիկի առաջ, ով ուզում է մոտենալ ու ճանաչել իր արմատները։

Նիդերլանդական Օրագիրն էլ է կարևորում իր մեծ ու փոքր հայրենակցին, միանում է շնորհավորանքներին՝ մաղթելով Սոֆիային երջանիկ մանկություն, բազմագույն երազանքներ և կանաչ ճանապարհ դեպի լուսավոր ապագա։ 🌈✨

Շնորհավոր ծնունդդ, Սոֆիա։

Թող հայկական դպրոցի ջերմությունը միշտ ուղեկիցդ լինի։ 💖

https://www.facebook.com/NidOragir/posts/pfbid0Em1gEKqdqxdcJyCxyX24A1qmEDy5hiXzKox5hzfDb4oGHhdP8U9ViyVs3Wr9tdpvl

Ուղիղ 50 հազար ենք 🇳🇱🎉

 

09 Նոյեմբեր 2025

Ուղիղ 50 հազար ենք 🇳🇱🎉

Շնորհակալ ենք մեր բոլոր ընթերցողներին, հետևորդներին ու ընկերներին՝ Նիդերլանդական օրագրի ճանապարհին մեզ հետ լինելու համար։

Շնորհակալություն նրանց, ովքեր մեզ կարդում են, գրում, վիճում, կիսվում ու անգամ «տեսնես էս ո՞վ ա գրել» են ասում։ Բայց նախ շունչ, հետո՝ սուրճ ☕️100K-ին հասնելու համար, Հիմա արդեն պաշտոնապես կարող ենք ասել՝ մենք մի փոքրիկ հայկական քաղաք ենք Հոլանդիայի սրտում 🌷

Ձեր հետաքրքրությունն ու ակտիվությունն են, որ այս հարթակը դարձնում են կենդանի, հետաքրքիր ու հայ համայնքի սիրելի անկյունը Եվրոպայում։

Առջևում՝ նոր պատմություններ, նոր մարդիկ ու նոր նախաձեռնություններ։ Շարունակենք միասին 💙

✍️ Նիդերլանդական օրագիր

Լրատվամիջոցների համար հաղորդագրությունն է տարածել Ալմելոյի քաղաքային խորհրդի անդամ Ռոբին Հայկ Գելիջին

«Հայաստանի նկատմամբ հավատարմությունը նշանակում է նաև համարձակ լինել՝ խոսելու անարդարության մասին»

Ալմելո, 2025 թ․ նոյեմբերի 8 - Անդրադառնալով Հաագայում գործող Հայաստանի դեսպանության աշխատանքի ձևին և համայնքի հետ ունեցած սահմանափակ կապին Գելիջին հաստատել է, որ վերջին ամիսներին մի քանի պաշտոնական նամակներ է ուղարկել Նիդեռլանդներում Հայաստանի դեսպանությանը, սակայն մինչ օրս բովանդակային պատասխան չի ստացել։

Նրա խոսքով՝ իր քննադատությունը չի վերաբերում Հայաստանի Հանրապետությանը կամ կառավարությանը, այլ՝ դեսպանության թափանցիկության և հաղորդակցության պակասին։

«Ես միշտ եղել եմ Հայաստանի կառավարության և մեր պետության կողքին, և դա երբեք չի փոխվի», - հայտարարել է Գելիջին։

«Բայց Հայաստանի նկատմամբ հավատարմությունը չի նշանակում լռել, երբ տեսնում ենք անարդարություն։

Սեփական համայնքը անտեսելը դիվանագիտություն չէ՝ դա խզում է կապը այն ժողովրդի հետ, որի անունով ես հանդես ես գալիս»։

Գելիջին նշել է, որ նիդեռլանդահայ մի շարք կազմակերպություններ նույնպես իր հետ կիսել են մտահոգությունները և հայտնել, որ իրենց ևս անտեսվել են։

Այնուամենայնիվ՝ նա շեշտել է, որ այս հարցում խոսում է բացառապես իր անունից։

«Իմ նպատակը հակադրություն ստեղծելը չէ, այլ՝ ճշմարտությունը բարձրաձայնելը։

Եթե մենք ներկայացնում ենք Հայաստանը, պետք է միավորենք մարդկանց, ոչ թե բաժանենք։

Հարգանքը սկսվում է լսելու ունակությունից»։

Գելիջին նշել է, որ եթե առաջիկա շաբաթներին չլինի որևէ փոփոխություն կամ նախաձեռնություն դեսպանության կողմից, ինքը պատրաստ է թեման ներկայացնել Նիդեռլանդների խորհրդարանի պատգամավորներին և Եվրոպական խորհրդարանի այն անդամներին, որոնց հետ երկար տարիներ համագործակցել է Հայաստանի շահերի պաշտպանության շրջանակում։

«Ես միշտ պաշտպանել եմ Հայաստանի անունը և շարունակելու եմ դա անել։

Բայց լռությունն ու խուսափելը չեն կարող լուծում լինել։

Ժամանակն է՝ վերականգնելու բացությունն ու պատասխանատվությունը»։

📍 Լրատվամիջոցների համար կապի տվյալներ

Ռոբին Հայկ Գելիջի

Ալմելո քաղաքի ավագանու անդամ

📧 robin.gelici@outlook.com

📞 0031649083677

Նիդ.օրագրի կողմից-Մեզ հասցեագրած այս նամակը հրապարակելով, պատրաստ ենք հրապարակել նաև այլ կարծիքներ, այդ թվում դեսպանության պարզաբանումը։

Սևանա լճի անվան շուրջ՝ Ալիևի պնդման գիտական սնանկությունը

 

Ադրբեջանի ղեկավար Իլհամ Ալիևի վերջին հայտարարությունը, ըստ որի «Սևան» անունով լիճ գոյություն չունի և որ այն «Գյոյչա» է, ակնհայտորեն քաղաքական բնույթի խոսք է՝ զուրկ լեզվաբանական, պատմագրական և քարտեզագրական հիմքերից։

Ալիևը իր պնդման մեջ հղում է կատարում 19–20-րդ դարերի սկզբի ռուսական քարտեզներին, որտեղ լիճը երբեմն նշված է «Գյոչա», «Գյոչայա» կամ ձևերով։ Սակայն քարտեզագրական այս շերտը ոչ միայն ուշագրավ չէ պատմական խորությամբ, այլև երկրորդական է՝ համեմատած միջնադարյան ու նախաօսմանյան վկայությունների հետ, որոնք անվիճելիորեն հաստատում են լճի հայկական անվանումն ու մշակութային պատկանելիությունը` էլ չասած պեպսի կոլայի ստեղծման տարիք ցունեցող իր երկրի անվանման մասին:

1. Պատմական վկայությունների շերտերը

Սևանա լիճը հիշատակվում է հայ մատենագրության մեջ առնվազն վաղ միջնադարից։
Մովսէս Խորենացին (V դար) հիշատակում է «ծովուն Գեղամայ»՝ Գեղամ լեռնաշղթայի ստորոտում գտնվող լիճը՝ նույնական Սևանի հետ։
VII դարի «Աշխարհացոյց»-ում վկայվում է «Գեղարքունի՝ (զ)հոմանուն ծովովն» ձևը, որտեղ հստակ ակնարկվում է նույն լիճը՝ Գեղարքունյաց աշխարհի կազմում։
IX–XIII դարերի պատմիչներ՝ Յովհաննես Դրասխանակերտցի, Կիրակոս Գանձակեցի, Վարդան Վարդապետ, հիշատակում են «Սևան կղզի», «Սևան ծովակ», «Սևան կղզի ի մեջ ծովուն» ձևերը։
Ձեռագիր հիշատակարաններում ևս առկա են նույն ձևերը՝ «Ի Սևան կղզոջ Գեղա մեծ ծովակիս» (IX դ.) և «Յերկիրս Գեղամայ ի Սևան կղզի» (XV դ.)։
Այս շարքը հարյուրավոր տարիների շարունակական վկայությունների շղթա է, որը թույլ է տալիս աներկբա եզրակացնել՝ «Սևան» և «Գեղամայ ծովակ» տեղանունները հայ մշակույթի և լեզվի բնիկ շերտ են, ձևավորված դեռ այն ժամանակ, երբ թուրքական կամ ադրբեջանական լեզվամշակույթը տվյալ տարածաշրջանում առհասարակ գոյություն չէր ունեցել։

2. Քարտեզագրական վկայությունների համադրություն

Քարտեզներում տեղանունների բազմաձևությունը սովորական երևույթ է։ Քարտեզագիրները հաճախ փոխանցում են տվյալ շրջանի բնակչության կամ վարչական իշխանության գործած անունը, այլ ոչ թե պատմական կամ ինքնատիպ անվանումը։ Այդ պատճառով՝ XVIII–XIX դարերի ռուսական և եվրոպական որոշ քարտեզներում հանդիպում է «Gokcha» կամ «Goycha» ձևը, որը բխում է թուրքական göy («կապույտ») բառից։
Սակայն նույն դարաշրջանի այլ քարտեզներում նույնքան հաճախ պահպանվում է հայերեն «Sevan» ձևը։
Այսինքն՝ «Գյոյչա» ձևի առկայությունը քարտեզի վրա դեռևս չի նշանակում, թե այդ անվանումը բնիկ է կամ պատմականորեն առաջնային։ Քարտեզագրությունը չի ստեղծում իրականություն՝ այն միայն արձանագրում է ժամանակավոր լեզվական միջավայրի արտահայտությունները։

3. Լեզվաբանական դիտարկում

«Սևան» անվանումը լեզվաբանական առումով հին հայկական արմատ ունի։ Տարբեր հեղինակների՝ Ալիշանի, Հրաչյա Աճառյանի և Արմեն Պետրոսյանի վերլուծություններով այն կապվում է հին ձևի՝ Սևանգա կամ Սևանկա տարբերակների հետ, որոնք կարող են կապ ունենալ «սև» (մուգ, խորը) արմատի հետ կամ Ուրարտական շրջանի տեղանվան ձևափոխությամբ։
Ի հակադրություն՝ «Գյոյչա» ձևը թուրքական ծագման նոր վերագրում է՝ առաջացած օսմանյան տիրապետության կամ ռուսական վարչական լեզվի ազդեցությամբ։ Այն ոչ թե ինքնուրույն պատմական անուն է, այլ օտար լեզվով ձևափոխված հնչյունային տարբերակ, որը տարածվել է միայն վերջին երկու դարերին հատուկ վարչական միջավայրում։

4. Քաղաքական գործածությունը

Ալիևի պնդումը, թե իբր Սևան չկա և գոյություն ունի միայն «Գյոյչա», գիտականորեն սնանկ է և բխում է ոչ թե պատմական վերլուծությունից, այլ տարածքային և մշակութային ինքնության վերագրման քաղաքական մոտեցումից։
Քարտեզների ընտրովի օգտագործումը (so-called cherry-picking) ոչ մի պատմագիտական արժեք չունի, եթե անտեսվում են վաղ և միջնադարյան աղբյուրները։
Այս տիպի հայտարարությունները տեղավորվում են պատմական ժառանգության յուրացման լայն ռազմավարության շրջանակում, որտեղ փորձ է արվում օտարացնել հայկական մշակութային շերտերն ու նրանց վերագրել «ադրբեջանական» ծագում։

5. Գիտական եզրակացություն

Սևանա լիճը բազմիցս վկայված է հայկական գրականության և պատմագրության մեջ՝ որպես հայոց աշխարհի կենտրոնական լիճ, և ունի հազարամյակների շարունակական անվանումային ավանդույթ։
«Գյոյչա» ձևը հայտնվում է միայն ուշ՝ վարչական և քարտեզագրական աղբյուրներում, և ներկայացնում է օտարալեզու վերանվանում, ոչ թե պատմական իրական անուն։
Քարտեզագրական փաստերը, որոնց վրա հղում է անում Ալիևը, պատմական համատեքստից կտրված են և չեն կարող որևէ ձևով ապացուցել, թե լիճը «ոչ հայկական» է կամ որ նրա հայերեն անվանումը «հետագա երևույթ» է, այլ ճիշտ դրա հակառակն է: Այս տեսակետից էլ Ալիևի ասույթը գիտական քննադատության դիմանալ չի կարող․ այն ունի բացառապես քարոզչական և քաղաքական բնույթ։

6. Եզրափակիչ դիտարկում

Սևանա լիճը ոչ միայն Հայաստանի բնական հարստություններից է, այլև մեր մշակութային ինքնության խորքային խորհրդանշաններից մեկը։ Նրա անվան շուրջ ձևավորված գիտական վկայությունները բազմազան են, միանշանակ է՝ Սևանը հին հայկական անուն է, որի հիշատակումը նախորդում է թե՛ թուրքական, թե՛ ռուսական, թե՛ ադրբեջանական որևէ ներկայության։
Ուստի, երբ Ալիևը հայտարարում է, թե «Սևան չկա», նա փաստացի փորձում է ջնջել այն պատմական հիշողությունը, որը վավերացված է հազարամյակներով։
Պատմական և քարտեզագրական գիտությունը, սակայն, գործում է ոչ թե քաղաքական ցանկությունների, այլ փաստերի հիման վրա։ Իսկ փաստերը միանշանակ են՝ Սևանը եղել է, կա և կմնա Սևան։

NIDERLANDAKAN ORAGIR

Հոդվածը` անգլերեն ու հոլանդերեն լեզվով

Научная несостоятельность заявления Алиева о названии озера Севан

Недавнее заявление президента Азербайджана Ильхама Алиева о том, что «озера под названием Севан не существует» и что оно якобы называется Гёйча, является явно политическим высказыванием, лишённым каких-либо лингвистических, историко-графических или картографических оснований.

Алиев ссылается на русские карты конца XIX — начала XX века, где озеро иногда обозначалось как Гёкча, Гёкчайа или схожими вариантами. Однако этот картографический пласт, будучи поздним и поверхностным, не имеет исторической глубины и является второстепенным по сравнению со средневековыми и доосманскими источниками, которые недвусмысленно подтверждают армянское название и культурную принадлежность озера — не говоря уже о том, что само название его страны едва ли старше изобретения Pepsi-Cola.

1. Исторические свидетельства

Озеро Севан упоминается в армянской письменности как минимум с раннего Средневековья.

• Мовсес Хоренаци (V век) говорит о «море Гехама», расположенном у подножия Гехамских гор, — что однозначно соответствует современному озеру Севан.

• В «Ашхарацуйц» VII века («Географическое описание мира») упоминается «Гехаркуни с одноимённым морем», что также указывает на то же озеро в пределах области Гехаркуник

• Историки IX–XIII веков — Ованнес Драсханакертаци, Киракос Гандзакеци, Вардан Вардапет — пишут о «Севанском острове», «Севанском озере», «острове Севан посреди моря».

• В рукописных колофонах также встречаются эти формы: «на острове Севан, великом море Геха» (IX в.) и «в земле Гехама, на острове Севан» (XV в.).

Эта непрерывная цепочка свидетельств, охватывающая многие века, не оставляет сомнений: топонимы Севан и море Гехама принадлежат исконно армянскому языковому и культурному пласту, сформировавшемуся задолго до появления какой-либо тюркской или азербайджанской культуры в этом регионе.

2. Картографические свидетельства

Разнообразие форм топонимов на картах — обычное явление. Картографы часто фиксировали названия, употребляемые местным населением или административной властью, а не исторически подлинные.

Поэтому на некоторых русских и европейских картах XVIII–XIX веков встречаются формы Гёкча или Гёйча, происходящие от тюркского göy («синий»). Однако на множестве карт того же времени сохраняется армянская форма Севан.

Таким образом, наличие формы Гёйча на карте само по себе вовсе не означает её исконность или исторический приоритет. Карта не создаёт реальность — она лишь отражает временную языковую среду.

3. Лингвистический аспект

Название Севан имеет древнеармянское происхождение. Учёные — Алишан, Грачья Ачарян, Армен Петросян — связывают его с более ранними формами Севанг, Севанк, происходящими, вероятно, от корня сев («чёрный, тёмный») или от доармянского (возможно, урартского) гидронима.

Напротив, форма Гёйча — это позднее тюркское заимствование, возникшее под влиянием османской или русской административной практики. Это не самостоятельное историческое название, а описательное слово, вошедшее в употребление лишь в последние два столетия.

4. Политический контекст

Заявление Алиева о том, что «Севан не существует», а есть только Гёйча, научно несостоятельно. Оно продиктовано не историческим анализом, а политическим желанием присвоить территориальную и культурную идентичность.

Избирательное использование карт (так называемое cherry-picking) не имеет исторической ценности, если при этом игнорируются ранние и средневековые источники. Подобные высказывания вписываются в более широкую стратегию культурной апроприации, когда элементы армянского наследия пытаются представить как «азербайджанские».

5. Научный вывод

• Озеро Севан многократно засвидетельствовано в армянской литературе и историографии как центральное озеро Армении, с непрерывной тысячелетней традицией названия.

• Название Гёйча появляется лишь в поздних административных и картографических источниках и отражает чуждое языковое влияние, а не подлинное историческое имя озера.

• Картографические факты, на которые ссылается Алиев, вырваны из исторического контекста и не могут служить доказательством «неармянского» характера озера или «вторичности» его армянского названия. Напротив, все достоверные данные подтверждают древность топонима Севан.

Следовательно, утверждение Алиева не выдерживает научной критики и носит исключительно пропагандистский и политический характер.

6. Заключительное замечание

Озеро Севан — не только одно из природных богатств Армении, но и глубинный символ армянской культурной идентичности. Научные свидетельства, касающиеся его названия, многочисленны и однозначны: Севан — древнеармянский топоним, засвидетельствованный задолго до появления любой тюркской, русской или азербайджанской присутствия в регионе.

Таким образом, когда Алиев утверждает, что «Севана нет», он фактически пытается стереть историческую память, подтверждённую тысячелетиями.
История и картография, однако, опираются не на политические желания, а на факты.
А факты однозначны: Севан был, есть и будет Севаном.