10 հարց Զարեհ Սինանյանին

«10 հարց Զարեհ Սինանյանին» վերնագրով Ռուսաստանում հրատարակվող «ԺԱՄ» հանդեսի հարցազրույցը առանձնահատուկ է  նրանով, որ հարցադրողը` գլխավոր խմբագիր և հիմնադիր Աննա Գիվարգիզյանը Սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարից փորձել է ճշտել օրակարգի խնդիրներն ու մտահոգությունները` քանզի հեղափոխությունից հետո բոլորովին նոր իրավիճակ է ստեղծվել հայությանը  համախմբելու, նրա գործունեությունը համակարգելու նոր մեխանիզմներ որոնելու ճանապարհին: 
Հաշվի առնելով առաջ քաշված հարցերի կարևորությունն ու այժմեականությունը, նաև սփյուռքի միասնությանն  ու ամբողջականությանը ուղղված անկախ լրատվամիջոցների ունեցած բացառիկ դերը, ՆԻԴԵՐԼԱՆԴԱԿԱՆ ՕՐԱԳԻՐՆ ամբողջությամբ ներկայացնում է հիշյալ հարցազրույցը`  մերժելի համարելով  սփյուռքը որպես կանխակալ ու կուսակցականացված տեսնելու որոշ ուժերի  միտումները:

Զարեհ Սինանյանն իր առաջին աշխատանքային այցը Սփյուռք սկսեց ՌԴ մայրաքաղաքից: Գերհագեցած հնգօրյա (հուլիսի 18-23) այցի ընթացքում, աշխատելով չանտեսել գործող ոչ մի կառույց, նա ճանաչողական հանդիպումներ ունեցավ Մոսկվայի հայկական իրականության լայն շրջանակների հետ: Փորձեց տեսնել և զգալ համայնքի ընդանուր պատկերը, հասկանալ ռուսաստանաբնակ հայրենակիցների մտահոգություններն ու նրանց համախմբելու և գործունեությունը համակարգելու նոր մեխանիզմները:

Նոր էր նաև Զարեհ Սինանյանի հանդիպումների ձևաչափը և շփման որակը. մարդկային, անկեղծ, համարձակ և, որ ամենակարևորն է` հույս ներշնչող:

Անշուշտ, մեկ այցը քիչ է իրողության ճշգրիտ ընկալման համար, բայց, ինչպեսգլխավոր հանձնակատարի մեջբերած հայտնի չինական առածն է ասում. «Ուզում եսերկար ճանապարհ անցնել` արա առաջին քայլդ»:

Հուլիսի 19 ին ՀՀ վարչապետի՝ Սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարը բացառիկ հարցազրույց տվեց «Ժամ» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Աննա Գիվարգիզյանին:

— Ռուսաստանի հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ հանդիպման ժամանակ ասացիք, որ Սփյուռքում ապրողներին դիտում եք որպես գործընկերներ, ակնկալում եք համատեղ աշխատանք, քանի որ առանց միացյալ ջանքերի չեք պատկերացնում, թե որևէ տեղ կհասնենք: Սակայն Սփյուռքի տարբեր համայնքները, ներառյալ 2018-ին Համաժողովրդային շարժմանը զորակցածները, հեղափոխությունից արդեն 14 ամիս անց դեռևս չունեն Նոր Հայաստանի հետ շփվելու որևէ մեխանիզմ և Հայաստանի հետ հարաբերվելու միակ խողովակը ՀՀ դեսպաններն ու դեսպանատներն են, որոնցից շատերն այն օրերին անթաքույց պայքարել են հեղափոխությանը զորակցողների դեմ։

Սփյուռքը ի՞նչ խողովակով է շփվելու Նոր Հայաստանի հետ, ե՞րբ և ի՞նչ մեխանիզմ է ձևավորվելու՝ Ձեր նշած միացյալ ջանքերով մեկտեղվելու համար։

— Մեր աշխատանքը համառ և ժրաջան է լինելու, որպեսզի արդյունքները չհիասթափեցնեն: Ես իրապես չեմ պատկերացնում, որ առանց համատեղ ջանքերի ինչ-որ բանի կհասնենք։ Սփյուռքում ապրող հայը ոչ միայն պարտավորություններ, այլ նաև իրավունքներ ունի: Ցանկացած հայ, ով բնակվում է Սփյուռքում, իր անհատական կապը կունենա Նոր Հայաստանի հետ։ Այս պահին մենք մեր բուն աշխատանքին դեռ չենք անցել, դեռ կազմավորման փուլում ենք, և բնական է, որ պետք է հիմնվենք գոյություն ունեցող կառույցների վրա:

Ընդհանրապես նորմալ է, որ դեսպանատունն իր դերը պետք է խաղա նման այցելությունների ժամանակ, բայց Սփյուռքի և Հայաստանի միջև կապի հիմնական միջոցը պետք է լինի Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակը, անկախ այն բանից, թե խոսքն ինչ խնդրի մասին է: Ցանկացած հարց, որ հուզում է Սփյուռքին և Հայաստանին, պետք է անցնի Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակի միջոցով: Անգամ կրթությանը, գիտությանը, սպորտին վերաբերող հարցերը, որոնք այսօր գտնվում են մեկ այլ նախարարության գործառույթների ներքո, միևնույն է, ինչ որ կերպ պետք է առնչվեն Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակի հետ:

Վերջին երկու օրերին, երևի, ականատես եղաք, որ մարդիկ այդ հարցերով, այնուամենայնիվ, մեզ են դիմում և մեզ են ուզում դիմել: Այլ հարց է, որ այդ ծրագրերը կիրագործվեն մեկ այլ նախարարության կողմից: 

Եվ դա տրամաբանական է, եթե մարդիկ մեզ են դիմում, վերջում մեզնից  էլ հաշվետվություն են ակնկալելու, ուրեմն պետք է կարողանանք ծրագրերի իրագործման իմաստով մշտադիտարկում անել, կազմակերպել հարցի լուծումը և հետևել իրագործմանը: Եթե մեզ են դիմել, ու մեկ ուրիշն է իրագործում, ապա ինչ-որ բան չի համընկնում, քանի որ մեզ են պատասխանատու համարելու: Ուստի զուտ գործնական իմաստով մենք պետք է ոչ միայն իմանանք, թե ինչպես են ընթանում Հայաստան-Սփյուռք բոլոր գործընթացները, այլ նաև համակարգենք դրանք:

— Սփյուռքի հետ հերթով շփվել և նույն հուզող հարցերի մասին զրուցել են ՀՀ տարբեր ներկայացուցիչներ։ Ամիսներ առաջ Մոսկվայում Վաղարշակ Հակոբյանը նույնպես հանդիպեց բազմաթիվ կառույցների ներկայացուցիչների հետ, լսեց ու պատախանեց հուզող հարցերին, այնուհետ Բաբկեն Տեր-Գրիգորյանն առցանց զրուցեց բազմաթիվ երկրների մամուլի ներկայացուցիչների հետ, պատասխանեց հուզող հարցերին… Չգիտենք՝ Ձեզանից առաջ ի՞նչ է արվել, որևէ հիմք թողե՞լ են, որի վրա պետք է շարունակեք կառուցել։  Դուք, ապրելով Կալիֆոռնիայի բազմաշերտ համայնքում, արդեն ընդհանուր պատկերացնում ունեք Սփյուռքի մշակութային, հոգեբանական, տնտեսական և կուսակցական կաղապարների և բարդ իրողության խճանկարի մասին։ Սփյուռքի բարդ իրավիճակը ճանաչելու և առկա հսկայական կարողությունները կազմակերպելու համար օգտվելո՞ւ եք այդ  համայնքների բանիմաց և լայնախոհ փորձագետների խորհրդատվություններից, որպեսզի գործունեությունն ունենա ինստիտուցիոնալ բնույթ և ամեն մի հանձնակատարի կամ նախարարի փոփոխությամբ ամեն ինչ չսկսվի զրոյից։

— Ես վերադարձել եմ Հայաստան աշխատելու այնպես, որ վերջնական արդյունքում ստեղծվի գործող իրական հաստատություն: Պայմանական իմաստով այն մշտապես աշխատելու է՝ անկախ այն բանից, թե ով կղեկավարի այդ կառույցը: Պետական բոլոր օրգանները պետք է ինստիտուցիոնալ լինեն: Սա պետական մարմին է, Սփյուռքի հետ հարաբերությունները մշտական են, հետևաբար, ապագա ինստիտուտը պետք է հարատևի: Միանշանակ համաձայն եմ Ձեզ հետ, քանի որ անհատը պետք է կարողանա իր անձնական, անմիջական, առանց միջնորդությունների հարաբերությունն ունենալ հայրենիքի հետ, և դա չպետք է լինի առանձին անհատների միջոցով:

Մենք ունենալու ենք խորհրդականներ: Սփյուռքում շատ կան մարդիկ, ովքեր մասնագիտական ու փորձառության իմաստով լավ են ճանաչում գոյություն ունեցող տարբեր Սփյուռքները: Տեղին կլինի օգտագործել այդ մարդկանց գիտելիքն ու ցանկությունը: Այս պահին հսկայական ներուժ չունենք, գոյություն ունեցող մարմինը ժառանգել ենք նախկին նախարարությունից, որտեղ կան նաև այնպիսի մարդիկ, որոնք չեմ հասկանում, թե ինչ գործ ունեն այնտեղ ու ինչպես են հայտնվել:

Ցավոք այսօր Ռուսաստանի մասնագետ դեռ չունենք: Մեր աշխատակազմի անդամ կարող են դառնալ առանձին մարդիկ, և ցանկալի է, որ դրանք լինեն երիտասարդ, նորովի մտածող, տեխնոլոգիաներից հասկացող, աշխարհին ուրիշ աչքով նայող: Այսպիսի հիմնարար խնդիրներ կան. փորձառության սով, վիճակագրական տեղեկատվության  բացարձակ բացակայություն, զրոյական վիճակ է:

Այս պահին մեզ համար փրկություն է խորհրդատուների ինստիտուտը, ինչպես փրկություն են պրակտիկանտները, հարցազրույցները: Սփյուռքահայերի ենք հավաքում, որոնցից ամեն մեկն աշխատում է 15-ի փոխարեն: Նրանց ասում ես մի բառ, բայց եռապատիկն են անում, ուղեղը ստեղծագործաբար է մտածում: Մեզ այդպիսի մարդիկ են պետք, բայց նրանք պետք է աշխատակազմի անդամ լինեն, որ կարողանանք վարձատրել: Շատ մեծ է ցանկությունս նաև Ռուսաստանում 1-2 այդպիսի մարդ ունենալու, որոնք հետագայում կմտնեն աշխատակազմի մեջ:

— Երեկ հանդիպումներից մեկի ժամանակ նաև ասացիք, որ նախկին Հայաստան-Սփյուռք համաժողովները պետք է վերականգնել, բայց այլ ձևաչափով, քանզի դրանք ոչինչ չէին տալիս: Մխիթար Հայրապետյանն իր  պաշտոնավարության առաջին օրերին «Ժամ»-ին տված հարցազրույցում նույնպես դժգոհություն հայտնեց նախկին ձևաչափից՝ խոստանալով, որ նոր Սփյուռքի նախարարության հովանու ներքո այլ ձևաչափով և բոլորովին այլ մակարդակի կարվեն Մամուլի համաժողովներն ապագայում: Սակայն փաստը եկավ ասելու, որ այս տարի հուլիսի 2-4-ը Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսի հովանու ներքո և անմիջական մասնակցությամբ այն տեղի ունեցավ, ավելին՝ Անթիլիասում, ո՛չ Հայաստանում: Դուք չմասնակցեցիք այդ ժողովին, նույնիսկ խոսք էլ չհղեցիք…

Համահայկական կոչված մամուլի համաժողովին բացահայտ չմասնակցեցին հեղափոխությանն անվերապահ սատարած մի շարք անկախ լրատվամիջոցներ, որոշ լրատվամիջոցներ պաշտոնապես հրավիրված էլ չէին, և համաժողովն ստացավ «Ծպտյալ մամուլի ժողով» անվանումը:

Ի՞նչ կասեք այս բոլորի մասին, ինչո՞ւ չկար Ձեր մասնակցությունը որևէ ձևաչափով, և արդյոք Մամուլը եկեղեցու հովանու տակ մտցնելը տրամաբանակա՞ն եք համարում:

— Անկեղծ ասած, չգիտեի էլ դրա մասին: Կարծեմ մինչև սկսվելը չբարձրաձայնվեց առանձնապես: Ըստ երևույթին, շատ չէր լուսաբանվել մինչև անցկացումը, ինչպես նաև հետո: Եթե տեղյակ էլ լինեի, անկասկած, չէի գնա ոչ թե միտումնավոր, այլ սկզբունքային առումով առաջինը Ռուսաստան պետք է գայի: Խոսք չէի հղել, քանի որ, ճիշտն ասած, ոչ ոք ինձ չէր էլ հրավիրել, ոչ էլ դիմել էին: Պարզապես փաստն եմ արձանագրում:

Այն ժամանակ նախարարությունը ներգրավված է եղել այս գործընթացին, իսկ հիմա՝ ոչ:

Արամ Վեհափառը շատ խոհեմ և խորը անձնավորություն է, չգիտեմ, թե ինչ է մտածել կամ ինչու է նման բան կազմակերպել:

— Համաժողովրդային շարժման հաղթանակից հետո հայտարարվեց, որ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամն այլ ձևաչափով է գործելու և կարևոր գործոն է հանդիսանալու Հայաստան-Սփյուռք հարաբերությունների ամրապնդման հարցում: Արդեն ավելի քան մեկ տարի անց Հիմնադրամի հետ կապված ոչ մի կառույցային կամ ծրագրային փոփոխություն չենք տեսնում, հետևաբար, ինչպես անցյալում, նույնպես և հեղափոխությունից հետո նույն խղճուկ 10-11 միլիոնի շուրջ ֆինանսական զորակցության խոստում տրվեց, որից փաստացի գոյացավ նրա ինչ-որ տոկոսը։ Այս ընթացքով նույնն է ակնկալվում նաև 2019 թ.-ին։  Զուգահեռ ծավալվել են այլ բարեգործական դրամահավաքներ («Իմ քայլը» և այլն), որին նույնպես Սփյուռքը միահամուռ չի մասնակցում:

Ձեր ներկայացրած կառույցն արդյո՞ք առնչվելու է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամին, և Ձեր ընկալումով Հիմնադրամն արդյո՞ք կարող է դառնալ հայաստանակենտրոն մտածողության գործոն:

— Իրականում, գոյություն ունեցող միակ համահայկական մարմինը «Հայաստան» հիմնադրամն է: Այն պատմական դեր է խաղացել, այն ընթացքում, երբ  Հայաստանը նման օգնության կարիքն ուներ: Բնական է՝ ինչպես ամբողջ պետությունն ու պետականությունն էր, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամն էլ վստահության լուրջ պակաս ուներ մինչև հեղափոխությունը: Հեղափոխությունից հետո Հիմնադրամի նկատմամբ վստահության վերականգնման խնդիր կա: Կարծում եմ՝ այդ խնդիրը ժամանակավոր է, քանի որ աստիճանաբար վերականգնվում է վստահությունը պետության նկատմամբ, հետևաբար կվերականգնվի  նաև հիմնադրամի նկատմամբ: Լինելով համահայկական մարմին՝ հիմնադրամն, իրոք, մեզ միավորող կարևոր կազմակերպություն է: Կարծում եմ՝ ժամանակի ընթացքում ուր էլ ապրեն մեր հայրենակիցները, աջակցելու են:
Լավ ծանոթ չեմ «Իմ քայլի» գործունեությանը, խնդիրն այն է, որ Սփյուռքը դեռ չի ճանաչում «Իմ քայլը», այն նոր է և դեռ լավ ներկայացված չէ, բայց դա էլ կփոխվի:

«Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը չեմ ասում կարևորագույն գործոն է, բայց Հայաստանն ու Սփյուռքը կապող, համահայկական ծրագրերի իրագործման բաղկացուցիչ ու կարևոր մասն է եղել, որին այս պահին պետք է աջակցել, որպեսզի իրենց նկատմամբ վստահությունը վերականգնվի:

— Նախորդ 20 տարվա ընթացքում սփյուռքյան գործարար շրջանակների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ, ներդրումային տարաբնույթ հարցերում անօրինությունների են ենթարկվել Հայաստանում, դատական իրարանցումների մեջ հայտնվել, և դատարանները նույնպես անարդար վճիռներ են արձակել:

Ձեր գրասենյակը նախատեսո՞ւմ է նման դեպքերում Սփյուռքից ներդրողների իրավունքների պաշտպանությունը ստանձնել։  Եվ ապագայում էլ, Հայաստանի օրենսդրական դաշտին նվազ ծանոթ ներդնողները կարո՞ղ են ակնկալել իրենց իրավունքների պաշտպանությունը Ձեր գրասենյակի կողմից:

— Մեր գրասենյակի ամենակարևոր գործառույթներից մեկը դա է լինելու: Հեշտ է մարդկանց ասել, որ գան, ներդրումներ անեն, սակայն դա պետք է անել պատասխանատու ձևով։ Անհրաժեշտ է համապատասխան ենթակառուցվածքներ ստեղծել, որպեսզի մարդիկ կարողանան ներդրումներ անել և իրենց պաշտպանված զգալ: Ընդհանրապես, հենց ամենասկզբից պետք է հասկանան, թե ինչպես են այդ ներդրումներն անելու: Ըստ իս, պետք է ստեղծվի մեկ կամ մի քանի մարմին, որոնք ամբողջ գործընթացում՝ «այբից մինչև ֆե», կարողանան ուղեկցել դրսից եկող ներդրողներին. բացատրել օրենսդրությունը, պարտադիր վարչական քայլերը, Հայաստանի հարկային համակարգը, պարտավորվածություններն ու իրավունքները: Մարդիկ պետք է պարզ աչքերով կատարեն իրենց ներդրումները՝ հիանալի գիտակցելով, թե ինչ են անում, ինչի մեջ են մտնում:

— Քայլերթն սկսելուց առաջ ծանո՞թ էիք Նիկոլ Փաշինյանին: Եվ, ընդանրապես, քայլերթի մասին ե՞րբ եք իմացել: 

— Այո, Նիկոլ Փաշինյանին ճանաչում եմ «Էլեկտրիկ Երևան»-ի օրերից: Հանդիպել եմ այդ ցույցերի ժամանակ, երբ ԱԺ պատգամավորները եկան և մարդկային պատ ստեղծեցին ոստիկանների և ցուցարարների միջև: Հենց այդ օրն էլ ծանոթացանք և այդ օրվանից ընկերություն ենք անում: Քայլարշավի մասին գիտեի 2017 թ.-ի փետրվար ամսից:  

— Ձեր գրասենյակի ղեկավարին ինչպե՞ս եք ընտրել, գիտեի՞ք իրեն առաջ, թե՞ տարբեր թեկնածուներից ընտրեցիք, և ինչո՞ւ իրեն:

— Գրասենյակի ղեկավարի հետ սովորել եմ Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանում (UCLA): Նա եղել է իմ համակուրսեցին, սովորել ենք միաժամանակ, բայց տարբեր մասնագիտություններով: Մեր կապը պահպանվել է համալսարանական օրերից, Հայաստան տեղափոխվելուց առաջ և հետո ընկերներ ենք եղել: Ունեի թեկնածուներ, բայց, բարեբախտաբար, իմ նշանակման մասին ասեկոսեների մակարդակով որոշ լուրեր սկսեցին հայտնվել մամուլում, և նա տեղեկացավ դրա մասին, կապ հաստատեց ինձ հետ և ասաց, որ անպայման կցանկանա իր ներդրումն ունենալ, աշխատել գրասենյակում: Սրանից բխեց իմ որոշումը, որի համար շատ ուրախ եմ:

— Ինչո՞ւ  Ձեր այցն սկսեցիք ՌԴ-ից:

— ՌԴ-ում է գտնվում հայկական ամենամեծ Սփյուռքը:  Բայց այս արտահայտությունը, թերևս, սխալ է, որովհետև Ռուսաստանում չկա ձևավորված Սփյուռք, կան բազմաթիվ համայնքներ` սփռված հսկայական աշխարհագրական տարածքով մեկ:

Մոսկվայի 2,5 միլիոն հայերից կազմված համայնքը հոգեբանորեն և ֆիզիկապես շատ մոտ է Հայաստանին, կապն էլ շատ ամուր է։ Համայնքը հսկայական ներուժ ունի, բայց ունի նաև խնդիրներ, որոնք Հայաստանի կողմից միշտ անուշադրության են մատնված եղել: Այս է պատճառը, որ շատ էի ուզում ծանոթանալ իրենց, իրենց խնդիրների հետ, ներկայացնել Սփյուռքի հետ հարաբերությունների մեր տեսլականը և առաջարկել համագործակցություն ՀՀ-ի, կոնկրետ Սփյուռքի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակի և ռուսաստանյան համայնքի միջև: Հիմա սահմանափակվում եմ Մոսկվայով՝ զուտ ժամանակի սղության և տարվա եղանակի պատճառով, բայց գաղափարը ռուսաստանյան հայկական Սփյուռքից սկսելն էր:

— Այս օրերին ականատես եղա, թե մարդկանց վերապահությունները Ձեր նկատմամբ ինչպես կտրուկ փոխվեցին: Եթե առաջ ոմանք զգուշավոր էին խոսում, ապա հանդիպումից հետո սկսեցին  մտերմիկ զրույցել: Ինչպիսի՞ն էր Ձեր առաջին տպավորությունը Մոսկվայի հայ իրականության հետ հանդիպումից:

— Կարող է տարօրինակ հնչել, բայց ինչ որ տեսել եմ մինչ այժմ, ում հետ որ հանդիպել եմ, ինչ խոսակցություններ էլ որ եղել են, դրանց տոնն ու բնույթը լրիվ սպասելի են եղել ինձ: Եվս մեկ անգամ համոզվեցի, որ անկախ այն հանգամանքից, թե որտեղ են ապրում հայերը, ինչ պայմաններում ու հասարակարգում, ինչ լեզվով են խոսում, սկզբունքորեն հայ են: Նրանք շատ քիչ, միևնույն ժամանակ շատ-շատ են մեկը մյուսից տարբերվում, բայց նաև շատ նման են իրար: Այստեղ ես բացարձակ ոչ մի խորթություն չզգացի: Բնական է, որ մեծ զանգվածների մարդկանց հետ ավելի շատ եմ շփվել, քանի որ ի պաշտոնե 10000-ից ավելի քվեներ եմ հավաքել իմ քաղաքապետ ընտրվելու ժամանակ: Կարելի էր կարծել, որ ինձ համար սովորական է ամերիկահայ Սփյուռքի հետ առնչվելը,  մինչդեռ ես երեկ ինձ այստեղ էլ շատ հարմար ու տանն էի զգում: Լրիվ հայկական մթնոլորտ էր։

— Որտե՞ղ են լինելու մոտակա Ձեր հաջորդ այցերը:

— Սեպտեմբերի 22-ին վարչապետի հետ այցելելու եմ ԱՄՆ, մինչ այդ նորից Ռուսաստանում եմ լինելու, այս անգամ ոչ միայն Մոսկվայում: Օգոստոսի վերջին հնարավոր է, որ Կիպրոս գնամ` Կիպրոս-Հունաստան-Հայաստան մեր բոլոր խնդիրների համակարգման ոգու մեջ, հիմա մենք անցնում ենք այդպիսի ձևաչափի, երևի հետևել եք, գիտեք:

— Շնորհակալություն, և ինչ կանեք, թող բարի լինի:

Լուսանկարները` «ԺԱՄ» ամսագիր/Լուսինե Խանգելդյան

ԻՆՉ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱ ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆԵՐԻ ՈՒ ՀԱՅԵՐԻ ՄԻՋԵՎ

Այս վերնագիրը դնելուց առաջ երկար եմ  մտածել, նույնիսկ  անհարմար զգացել` մանավանդ համեմատության եզրեր էլ չկան, մեր ինտելեկտուալ կարողություններն անգամ քննարկման ենթակա չեն, բայց թողեցի այդպես` անփոփոխ, շեշտադրելու, համեմատելու  մեր ու  նրանց գործունեության դաշտի տարբերությունները:

  Սկզբում եղանք ֆրանսիայի Նիցցա (#Nice)  քաղաքում, հետո  նոր  միայն այցելեցինք Կան (#Cannes), բայց սկզբում պատմելու եմ Կանի մասին, քանի որ հենց այստեղ  ականատեսը եղանք ադրբեջանցիների  ''ջանքերով'' բացված ցուցահանդեսին,  ու  իմ  մեջ միտք առաջացավ  մեր ու  նրանց միջև եղած տարբերության մասին խոսելու:

Այսպես` այցելության 3-րդ օրը, Հուլիսի 29-ին (2019), եղանք Նիցցայից մոտ 35 կմ հեռավորության վրա գտնվող, բավական հայտնի՝  կինոփառատոնային,  առողջարանային համբավ ունեցող Կան քաղաքում: Ընդհանրապես աշխարհին հայտնի այս քաղաքը փառատոնների անցկացման պակաս չի զգում: Հանրահայտ կինոփառատոնից բացի, 75 հազ. բնակչություն ունեցող այս քաղաքում անց է կացվում  առյուծների (Lions) միջազգային գովազդային ամենահեղինակավոր փառատոնը` կրճատ IAF,  որը տևում է 5-ից 7 օր, անցկացվում է ամեն տարի ՝ սովորաբար հունիսի երրորդ շաբաթվա ընթացքում: Գործում են ամենամյա ցուցահանդեսներ, ինչպիսիք են` MipTV / Milia հեռուստատեսային հեռարձակման, աուդիո-վիդեո տեխնոլոգիաների ոլորտում արտադրողների, գնորդների և դիստրիբյուտորների առաջատար ամենամյա համաշխարհային ֆորում-ցուցահանդեսը, այն առաջարկում է ծանոթանալ թվային բովանդակության և ինտերակտիվ տեխնոլոգիաների հետ կապված վերջին զարգացումներին: Հաջորդը` MIDEM երաժշտական աուդիո արտադրանքի և MAPIC  անշարժ գույքի միջազգային ցուցահանդեսներն  են: Ահա հենց այս քչից-շատե  հայտնի քաղաքում, ամեն գնով` ինչպես հետո պարզեցի, դեռ տարեսկզբից բնավորվել-տնավորվել է ադրբեջանական Գեյդարիչի ֆոնդը: 

 ի՞նչ ունեն Կաննում ցուցադրելու ադրբեջանցիները

 «Հեյդար Ալիև» Հիմնադրամը   դեռ այս տարվա սկզբից  վարձակալել է Gare maritime (Ծովային կայան) սրահը:  Ազերիները ամենուր փորձում են երևալ, աչքի ընկնել: Սրանք ուշադրության ահռելի պակաս ունեն ու  նաև այդ էր պատճառը, որ չթաքցնող ուրախությամբ, ինչպես պարզվեց, իր օգնականի հետ մեզ դիմավորեց  հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Անար Ալակբարովը և մեզ ուղեկցելու իր օգնությունն առաջարկեց, որից քաղաքավարությամբ հրաժարվեցինք` թողնելով սառած դեմքի կեղծ ժպիտը: Ցուցահանդեսն ուներ այսպիսի խորագիր` «Նոր բացահայտումներ.  ադրբեջանական գորգագործության նոր մոտեցումները»:  Իբր, իրենց մեկ դար հասնող պատմությամբ հինն  են ունեցել,  հիմա էլ նորն են  բացահայտում 🙂: Ցուցադրվում էր 13 գորգ: Ներսում միակ այցելու էինք, կռվող քոչվոր հեծյալներ, նոր, անճաշակ ձևավորումով գորգեր ու էսքիզներ, ահա այսպիսի անորոշ պատկերներով ադրբեջանական գորգեր` Կանի ցուցահանդես սրահում:

Ադրբեջանի ներկայացրած քարտեզն ու ցուցադրած գորգերը

Անմարդաշատ դատարկ սրահում արժեքավոր ու անսովոր բան չգտանք,  բացի քոչվորի, զենքի, մեկ էլ նռան պատկերով անհետաքրքիր ու անիմաստ ձևավորված գորգերից, մեկ էլ իրենց հատուկ գաղտնի ծածկագրերից, օրինակ` պատկերված քարտեզին Արցախի մայրաքաղաքը այլ անունով,  գորգերի պատկերներում քրիստոնեության խորհրդանիշ ձուկը ոտնակոխ եղած, Թուրքիայի դրոշ և նման  բաներ: Շնչահեղձ լինելով դուրս եկանք այս նավթաբույր տարածքից: Պարզեցինք, որ ցուցահանդեսի ամենամարդաշատ օրը բացումն է եղել` Կաննի քաղաքապետի տեղակալն  ու նրա հետ մոտ 2 տասնյակ մարդիկ:

 Զարմացա, երբ երեկոյան  Gare maritime-ի մոտ հերթ կանգնած մարդկանց տեսա: Երբ ինքս ինձ մտածում էի. «ախր ի՞նչ են  նայելու այս  մարդիկ այստեղ», երբ աչքիս զարնեց ցուցասրահի  այս  մասում  կանանց և տղամարդկանց զուգարանների տարբերանշաները: Հասկանալի էր, մարդիկ հերթ էին կանգնել զուգարան մտնելու և իրենց կարիքները հոգալու, քան այս անհրապույր ցուցահանդեսը դիտելու:

Երեկոյան Կանում հրավառության փառատոն էր, որին մասնակցում է տարեկան 200 հազ. մարդ, իսկ կարպետների, կամ գորգերի ցուցադրման սրահն այդպես էլ դատարկ մնաց` այդպես հավանաբար մինչև տարևերջյան  օրեր: Ադրբեջանական ժողովրդի նավթային դոլարները հենց այսպես էլ շռայլվում են:

Ադրբեջանը  հենց այսպես պետականորեն, մեծ գումարներ ծախսելով քարոզչություն է իրականացնում Եվրոպայում և ամբողջ աշխարհում: Հիշու՞մ եք Ալիևի արձանների տեղադրման բումը` աշխարհով մեկ, որն ավարտվեց ձախողմամբ, կամ արհեստականորեն, պետական ֆինանսավորմամբ ստեղծված ու քարոզչամեքենային հարմարեցված «Քարաբախ» ֆուտբոլային թիմը, որի վերջերս Լյուքսեմբուրգում ունեցած խաղին  օդում կախվեց ԻՍԿԱԿԱՆ Ղարաբաղի դրոշը: Ահա հենց այստեղ էլ ուզում եմ ընդգծել  հայերի ու ադրբեջանցիների տարբերությունը: Եթե վերջիններս ամենուրեք հակահայ քարոզչություն են  ծավալում ՊԵՏԱԿԱՆ  մակարդակով ու միջոցներով, հայերն այն չեզոքացնում են` զուտ անհատապես գործելով, սեփական անձնական նախաձեռնությունների հաշվին: Բայց այդպես մինչև ե՞րբ կարող ենք դիմակայել մի ամբողջ պետության քարոզչամեքենային:

  Նորից գանք Կանում Ադրբեջանի ցուցահանդեսին: Շուտով տարևերջին Կանի Gare maritime (Ծովային կայան) սրահի  դիրեկցիան Ադրբեջանի «Գեյդար Ալիև» ֆոնդից կկորզի մի  կլորիկ գումար ու կասի` ՑՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ, գնաք բարով ու կրկին ''բարով'' հանդիպենք:  ԴՐԱ   փոխարեն ֆրանսիայի այս տարածաշրջանում բնակվող  մեր հայրենակից Ալբերտ Մխիթարյանի 1999 թվականին Նիցցայի եկեղեցական խորհրդի պատվերով ստեղծած 2 մետր բարձրություն ունեցող խաչքարն ու Նիցցայի Աստվածամոր տաճարի գլխավոր շքամուտքի հարթաքանդակը, ինչպես նաև հենց նույն  Կանում Կրուազետի պողոտայի  «Հայկական այգում»  Օսմանյան Թուրքիայում 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության զոհերի եւ երկու աշխարհամարտերի ընթացքում հանուն Ֆրանսիայի զոհված հայերի հիշատակին նվիրված հուշարձանը ՄՇՏԱՊԵՍ ցուցադրություն Է Նիցցայի ու Կանի բնակիչներին, զբոսաշրջիկների ուշադրության կենտրոնում է:

Իրոք համեմատության եզրերն այս առումով հայերի ու ադրբեջանցիների միջև անտեղի է: Բայց այնուամենայնիվ ձգտում են իրենց ներկայացնել: Մեր անելիքն էլ  ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆԵՐՈՒԺԸ ՊԵՏԱԿԱՆ ՏԱՆԻՔԻ ՏԱԿ ՆԵՐԱՌԵԼՆ Է, միավորված ու  միասնական ջանքերով ավելի  ուժեղ կլինենք: Մտածել է պետք...

Մյուս անգամ կդիտենք Նիցցայի տեսարժան վայրերը:

#Նիդ_օրագիր

Ալբերտ Մխիթարյանի 1999 թվականին Նիցցայի եկեղեցական խորհրդի պատվերով ստեղծած 2 մետր բարձրություն ունեցող խաչքարն ու Նիցցայի Աստվածամոր տաճարի գլխավոր շքամուտքի հարթաքանդակը

Կանում Կրուազետի պողոտայի «Հայկական այգում» :

Կանում Կրուազետի պողոտայի «Հայկական այգում» Օսմանյան Թուրքիայում 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության զոհերի եւ երկու աշխարհամարտերի ընթացքում հանուն Ֆրանսիայի զոհված հայերի հիշատակին նվիրված հուշարձանը

Հաագայի «Դեսպանատան փառատոնին» Հայաստանը ևս մասնակցելու է

Համաշխարհային մշակույթի ալիքը`  «Դեսպանատան փառատոնի» շրջանակում երկու օր կթևածի Հաագայում: Այն անցկացվելու է արդեն 7-րդ անգամ, այս տարվա սեպտեմբերի 6-ին`  շաբաթ, և սեպտեմբերի 7-ի կիրակի օրերին, գեղատեսիլ Լանգ Վորհաութում  (Lange Voorhout): Փառատոնը նշանակալի  դարձավ 2018 թվականից, երբ ավելի քան 60 դեսպանատներ միացան մշակութային  այս տոնին եւ իրենց երկրների փորձով ու ավանդույթով կիսվեցին ներկա բոլոր հյուրերին ու այցելուներին:

 Մշակույթների  փառատոնում ներկայացվելու են փոփ, ջազ, ժողովրդական եւ դասական   երաժշտություն,  խոհանոցի հարուստ ուտեստներ, թատրոն, գրականություն, նորարարական արվեստ: Մի  խոսքով բոլոր  ներկա գտնվողները  մշակույթի ուսումնասիրության միջոցով  կօգտվեն տարբեր, անվճար ծրագրերից, այն հետաքրքիր կլինի բոլոր տարիքային խմբերի մասնակիցներին:  Երկու օր զբոսնելով Lange Voorhout-ի ծառապատ  այգու երկայնքով ու շրջագայելով տարբեր երկրների տաղավարներով  մասնակիցները կծանոթանան աշխարհի տարբեր անկյուններում արարված գեղեցիկի և մարդկայինի ներդաշնակությանը:


Ի թիվս այլ երկրների, փառատոնին իր  ներկայությունն է ապահովվելու  Հայաստանը: «Դեսպանատան փառատոնին» մեր  դեսպանության կազմակերպությամբ ներկայացվելու  են Հայաստանի մշակույթն ու խոհանոցը, ձեռագործ աշխատանքները, հուշանվերներ, մետաքսե վզկապեր, խեցեղեն, լեռնային բուսաթեյ,  հայկական տարբեր տեսակի ապրանքանմուշներ:

Խոհարարական մասում հայկական կողմը իր այցելուներին  մատուցել, ներկայացնելու  է հայտնի հայկական խորոված ու այլ ուտեստներ` ավանդական լավաշով, հայկական քաղցրավենիք եւ չոր միրգ:
Հայ  երգն  ու պարը ներկայացնելու են Հաագայի «Աբովյան» մշակութային միության սաները:
«Դեսպանատան փառատոնում» հայկական տաղավարը նույնպես կազմ ու պատրաստ  ընդունելու և ողջունելու  է բոլոր այցելուներին, նրանց հետ  կիսելու է զարմանահրաշ հայկական  մշակույթի ու խոհանոցի նմուշներով` անկրկնելի պահեր պարգևելով բոլորին:
Nid.oragir

 Փառատոնի  մասին` դեսպանության էջում
https://www.facebook.com/events/338480427084737/

Կիպրոսում «Մելքոնյան Վարժարանը» պետք է վերաբացվի

Եվրոպայի հայերի համագումարի հայտարարությունը

Միանալով աշխարհով մեկ սփռված «Մելքոնյան» վարժարանի շրջանավարտ մեր հայրենակիցների բողոքին՝ Եվրոպայի Հայերի Համագումարը իր անվերապահ զորակցությունն է հայտնում իրենց ինքնությունը եւ մայրենի լեզուն պահելու համար ոտքի ելած մեր պայքարող հայրենակիցներին, որոնք բողոքում են Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության (ՀԲԸՄ)  կողմից դպրոցի փակման որոշման դեմ եւ պահանջում այս հույժ կարեւոր կրթական օջախի վերաբացումը:

Միանալով Մելքոնյանցիների արդարացի բողոքին՝ կրկնում ենք, որ Հայաստանում թավշյա հեղափոխությունից հետո ակնկալում ենք նաև արմատական փոփոխություններ Սփյուռքում, և չի կարելի թույլ տալ սպիտակ եղեռնի իրականացումը:

Ականատես ենք լինում, թե ինչպես է օրինակ Սպահանի Հայոց թեմի թեմական խորհրդի որոշումով փակվում Շահինշահր քաղաքի հայոց միակ՝ «Սրբոց վարդանանց» դպրոցը, մինչդեռ մեծ գումարներ է հատկացվում Սպահանի դաշնակցության ենթակա միության բազմահարկ նոր կենտրոնատեղի կառուցելու համար:

Անհիմն պատճառաբանություններով մեկը մյուսի ետեւից տարբեր տեղերում փակվում են հայկական կրթական օջախները:

Ականատես ենք լինում, թե ինչպես, սփյուռքում ավանդական որոշակի  կառույցներ, թավշյա հեղափոխությունից դասեր քաղելու փոխարեն, մտածում են միայն իրենց կուսակցական նեղ շահերի համար եւ համայնքին ու ընդհանուրին պատկանող հարստությունը ծառայեցնում իրենց խմբակային նեղ շահերին:

Օրինակները ամենուրեք են եւ բազմաթիվ:

Տասնյակ տարիներ է ինչ սփյուռքի տարբեր երկրներում եւ համայնքներում  քարոզվում է եւ գործում, ոչ թե' ազգային ու հայրենական ոգին, այլ՝ ազգայինի քողի տակ կուսակցական եւ հատվածապաշտական գաղափարախոսությունը:

Թավշյա հեղափոխությունը մեծ հույսեր է արթնացրել սփյուռքի բազմամիլիոնանոց հայության սրտերում եւ ժամանակն է, որ միահամուռ եւ միասնական ուժերով վերակազմակերպվելու եւ թավշյա հեղափոխության շնչով, ո'չ ասելու սփյուռքյան մենաշնորհին, անարդարությանը, պառակտումին, արատավոր երեւույթներին եւ կուսակցամոլությանը:

Սփյուռքում աշխատող բոլոր կառույցները պետք է աշխատեն համահայկական և համազգային համընդհանուր շահերի շրջանակներում:

Եվրոպայի հայերի համագումար

09  հուլիսի 2019 թ.

Ուփսալա – Շվեդիա

Փնտրում են Հայրենականում զոհվածների հարազատներին

Նիդերլանդների Թագավորությունում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Տիգրան Բալայանին է դիմել Լեյսդենում  Խորհրդային զինվորների հիշատակի (Stichting Russisch Ereveld)    հիմնադրամը:  Այդ հիմնադրամի քարտուղար Ռեմկո Ռեյդինգը (Remco Reiding)  դեսպանին առաջարկ է արել, որպեսզի հոլանդահայ համայնքի ներկայացուցիչներն իրենց խնամակալության ներքո  վերցնեն Լեյսդենի եղբայրական գերեզմանոցում գտնվող հայ զինվորների  գերեզմանները ։  Հիմնադրամին փոխանցվող օգնությունը նախատեսում է  գերեզմանների բարեկարգման,վերանորոգման աշխատանքներ՝  այն պատշաճ մակարդակին պահել, պահպանելու համար: Այստեղ  գերեզմաններին հոգ տանելուց զատ մեծ աշխատանք է տարվում հայտնաբերելու անհայտ զինվորին, պարզելու  նրա  ինքնությունը, կապ  հաստատելու նրա հարազատների հետ, կազմակերպելու  նրանց այցելությունը զինվորի շիրիմին:
Ինչպես պարզեցինք` Նիդերլանդների Ամերսֆորտ քաղաքի մոտ «Խորհրդային փառքի դաշտում» թաղված են և տարբեր ժամանակներում վերահուղարկավորված են 865 նախկին Խորհրդային Միության զինվորներ: Գերիներն հիմնականում եղել են կենտրոնական Ասիայի Խորհրդային հանրապետություններից, որոնց այստեղ են տեղափոխել 1941թ  հենց պատերազմի սկզբից: Առաջին 77 հոգու մասսայական գնդակահարությունը տեղի է  ունեցել 1942 թ. Ապրիլի 9-ին:  Դա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նիդերլանդներում ամենախոշոր մահապատիժներից մեկն էր: Հենց այս տեղանքում  ավելի ուշ  տեղադրվել է հուշարձան: Սկսած 2012թ. «Խորհրդային փառքի դաշտ»  հիմնադրամը անցկացնում է ամենամյա հիշատակի արարողություն:
Պատերազմից հետո իշխանությունները որոշեցին  Մարգրեթենում ստեղծել ամերիկյան զինվորների մշտական ​​հուշահամալիր, այդ պատճառով ևս 101 խորհրդային զինվորի աճյուն այնտեղից տեղափոխվել է «Խորհրդային փառքի դաշտ»: 1948 թ. Նոյեմբերի 18-ին  «Խորհրդային փառքի դաշտը» պաշտոնապես բացվել է Նիդերլանդների պաշտպանության նախարար Վ.Ֆ. Սխոկինգի կողմից:  Այսպիսով, Ամերսֆորտը դարձավ Խորհրդային Միության  զոհված զինվորների  հավաքատեղի: Այստեղ  է տեղափոխվել ևս 73 մարդու մասունքներ, որոնք  ստիպված ծառայել  են գերմանացիներին: Հիմնականում հենց այս մարդկանց մեջ են եղել հայեր ու  նաև վրացիներ: Շատերի ինքնությունը պարզված չէ: Մեր ընթերցողին հիշեցնենք, որ  ֆաշիստների կողմից գնդակահարված 7 հայերի մի գերեզման էլ կա Միդելհարնիսում, որտեղ ամեն  տարի տեղի իշխանավորների հետ հիշատակի  տուրք են մատուցում հայոց դեսպանն ու հայկական համագործակցող կազմակերպությունների ներկայացուցիչները:
 Փորձեցինք հիմնադրամի կայքից փնտրել և առանձնացնել հայազգի զինվորների:

 Այսպես  Հիմնադրամն այս պահին փնտրում է 1907 թ. Արմավիրի (Հոկտեմբերյան) մարզում ծնված ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ հարազատներին: Նշված է նաև 1918թ ծնված ՀՄԱՅԱԿ ՍՏԵՓԱՆԻ ԶԱԽԱՐՅԱՆԻ (ЗАХАРЬЯН Амаяк Степанович (?)) անունը:
Անհրաժեշտ տեղեկություններ ունենալու դեպքում, խնդրեմ, կարող եք հայտնել  Հայաստանի դեսպանությանը, ՆԻԴԵՐԼԱՆԴԱԿԱՆ ՕՐԱԳՐԻՆ, կամ էլ ստորև նշված հասցեներով:

Դեսպանի նամակին`  Լեյսդենում  Խորհրդային զինվորների հիշատակի (Stichting Russisch Ereveld)  հիմնադրամին, առաջիններից մեկը  արձագանքեց Ամստերդամի Սբ.Գրիգոր Նարեկացի հիմնադրամը` ի  դեմս  նախագահ Վահան Ավագյանի, նա ողջունել է  առաջարկը և պատրաստակամություն հայտնել համագործակցել հիմնադրամի հետ:

 Լեյսդենում  Խորհրդային զինվորների հիշատակի (Stichting Russisch Ereveld)    հիմնադրամի գործունեությանն ավելի մոտիկից ծանոթանալու համար կարող եք  այցելել կազմակերպության կայք`  http://sovjet-ereveld.nl/ , կամ գրել info@russisch-ereveld.nl էլ.փոստին
«Նիդ.օրագիր »

 Ռեմկո Ռեյդինգի նամակն 
ուղղված դեսպան Տիգրան Բալայանին։

Dear Mr. Ambassador,

Thank you for your sincere interest in the Soviet Field of Honour in 
Leusden and the Armenian World War II casualties who have been buried 
there.

Our Foundation is trying to keep the memory of these soldiers alive. We 
have been identifying soldiers, tracing relatives and organizing visits 
to the graves since 1998. We are organizing memorial days, yearly we 
place flowers and photos of soldiers in May and candles on Christmas 
Eve.

We are hoping to find 865 people who want to adopt a soldier and his 
grave, so that all soldiers will no longer be forgotten. More than 500 
soldiers have now become sponsors, but still xx Armenian soldiers can be 
adopted. The yearly contribution of 50 euros is used for all the goals 
mentioned above.

We would be very grateful if you could find such sponsors among the 
Armenian diaspora, Armenian companies or others who are willing to 

support our humanitarian goals.

Նիդերլանդների կիրակնօրյա հայկական դպրոցներում ամառային արձակուրդներ են

Նիդերլանդների հայ  համայնքների  կիրակնօրյա դպրոցներում հիմնականում ավարտվել են տարևերջյան դասերը և  մեկնարկելու են ամառային  արձակուրդները: ՈՒսումնական  տարին վերջինը փակողների թվում են Ամստերդամի  և Հաագայի  հայկական դպրոցները: Եթե անցած կիրակի, հուլիսի 7-ին,  Սբ. Գրիգոր Նարեկացի կիրակնօրյա դպրոցի 150-ից ավելի անձնակազմը` աշակերտներ, ծնողներ, մանկավարժներ, եկեղեցու անդամներ, հյուրեր, արդեն հինգերորդ անգամ բացօդյա հանդուպում-հավաք էին կազմակերպել , ապա  Հաագայի Աբովյան մշակութային միության սաների նմանօրինակ միջոցառումը կայանալու է հաջորդ կիրակի` հուլիսի 14-ին  ժամը 16-ին:  Աբովյանցիներն  այդ օրը  կանդրադառնան 2018–2019 ուսումնական տարվա աշխատանքներին, կունենան ազատ բեմի հնարավորություն` երգ, պար, աշխույժ երաժշտություն։ Միջոցառումից հետո Աբովյան միության կենտրոնը փակ կլինի 2019 թ. հուլիսի 15-ից մինչև օգոստոսի 24-ը, իսկ սբ. Գրիգոր Նարեկացի կիրակնօրյա դպրոցի հերթական` նոր ուսումնական տարվա դասերը կսկսեն սեպտեմբերի 8-ին: Հավելենք, որ Սբ. Գրիգոր Նարեկացի հիմնադրամի սաների կատարած մյուս լավ գործերի ու  նախաձեռնությունների մասին  շուտով ավելի մանրամասը տեղյակ կպահի www.narekatsi.nl կայքը:

Թումանյանը հոլանդերենով

Ինչպես հայտնի է Ամենայն Հայոց բանաստեղծ  Հովհաննես Թումանյանի և Մեծն Կոմիտասի  150-ամյակները ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ներառել է հռչակավոր մարդկանց 2018-2019 թթ. օրացույցում: Նիդերլանդների հայկական համայնքներն  այս  կապակցությամբ  զգալի աշխատանքներ են կատարել` տարբեր քաղաքներում կազմակերպելով  մեր մշակութային մեծերին նվիրված տարբեր միջոցառումներ: Գլխավորն  այնուհանդերձ Նիդերլանդացի գրասեր հասարակայնությանը մեր մեծերին ներկայացնելու խնդիրն էր կարևոր, որն էլ  պատվով նախաձեռնեց Նիդերլանդների Թագավորությունում Հայաստանի  դեսպանությունը: Դեռ տարեսկզբին դեսպան Տիգրան Բալայանը` հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ  մշակութային և կրթական հարցերի քննարկման ժամանակ խոստացավ այս ուղղությամբ գործնական քայլեր անել:
Ինչպես հիմա տեղեկանում ենք`  Թումանյանի հեքիաթների հոլանդերեն հրատարակության  նախագիծը իրականացման փուլում է։ Թարգմանությունն արդեն կատարվել է նիդերլանդացի հայագետ Anna Maria Mattaar-ի կողմից , գիրքը ներառված է Rubinstein հրատարակության աշնանային հրատարակությունների ցանկում։ Նախագծի հովանավորն է Ամստերդամում ՀՀ պատվավոր հյուպատոս Ռոբերտ Զիկը։ Թարգմանությունն իրականացվել է ՀՀ Կրթության, գիտության, մշակույթի, երիտասարդության և սպորտի Նախարարության օժանդակությամբ։
 Թումանյանի հեքիաթների հոլանդերեն տարբերակը հասանելի կլինի Նիդերլանդների գրախանութներում և գրադարաններում: Այսպիսով Թումանյանի ստեղծագործությունները ի թիվս այլ լեզուների շուտով լույս կնծայվի նաև հոլանդերենով:

Մեկնարկեց ՀԵՀԵՄ համահայկական երիտասարդական ուխտագնացությունը

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնից Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի օրհնությամբ մեկնարկեց Հայ Եկեղեցու Համաշխարհային Երիտասարդական Միավորման (ՀԵՀԵՄ) «Դեպի Սուրբ Էջմիածին, դեպի սրբազան Արցախ» ուխտագնացությունը, որին մասնակցում է Հայաստանի, Արցախի և Սփյուռքի թեմերից ժամանած շուրջ 250 եկեղեցասեր երիտասարդ:
ՀԵՀԵՄ հոգևոր տեսուչ և Կենտրոնական գրասենյակի տնօրեն Հոգեշնորհ Տ. Թովմա վարդապետ Խաչատրյանը, մասնակիցների անունից ողջունելով և իր որդիական սերն ու խոնարհումը բերելով Վեհափառ Հորը, նշեց,որ աշխարհասփյուռ թեմական կառույցներից երիտասարդները ուխտավորաբար եկել են Մայր Աթոռ՝ ստանալու Հայոց Հովվապետի օրհնությունն իրենց ուխտի ճանապարհը սկսելուց առաջ:
Երիտասարդներին ողջունեց ՀՀ սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատար Զարեհ Սինանյանը` նշելով. «Հայ Եկեղեցու Համաշխարհային Երիտասարդական Միավորումը համախմբում է աշխարհասփյուռ հայկական եկեղեցիներն և համայնքային երիտասարդական կառույցներին, մեկտեղում հայ երիտասարդության ներուժը նրա զարգացման, ազգային և հոգևոր արժեքների պահպանման նվիրական գործում: Ուրախալի է, որ 21-րդ դարի մարտահրավերներին ընդառաջ տարեցտարի ավելի ու ավելի է ընդլայնում իր գործունեության ասպարեզը, նպատակային ուղղվածությունը»:
Վեհափառ Հորն ու մասնակիցներին ողջունեց նաև ՀԵՀԵՄ հոգևոր պատասխանատու, ԱՄՆ Հայոց Արևմտյան թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանը` նշելով, որ ներկայի մեջ երիտասարդներն անցյալը գալիքի հետ կապող ոսկե կամուրջ են և այսօր եկել են վերամկրտվելու Սուրբ Էջմիածնի խորհրդի մեջ, որը հայության ինքնության արմատն է. «Ուխտագնացության այս օրերը յուրաքանչյուրի համար պիտի դառնան հիշարժան, հոգին լցնող, հոգին զորացնող ուխտավորության օրեր: Եկել ենք, Վեհափառ Տեր, հայցելու և խնդրելու ձեր հայրական օրհնությունները, որպեսզի մեր երիտասարդները այս պահից սկսած, Սուրբ էջմիածնի խորհրդի մեջ վերամկրտելով իրենց հոգևոր կյանքը»:
Իր հայրական օրհնությունն ու բարեմաղթանքները փոխանցելով երիտասարդներին` Վեհափառ Հայրն ուրախությամբ փաստեց, որ նման ուխտագնացությունները լավագույն հնարավորություն են Հայրենիքի ու Մայր Եկեղեցու հետ կապն առավել ամրապնդելու, Աստվածճանաչողության և ինքնաճանաչողության ճանապարհին:
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը ընդգծեց նաև, որ դեպի Սուրբ էջմիածին և Արցախ ուխտագնացության կազմակերպումն ամենևին պատահական չէ:  «Սուրբ էջմիածնում է, որ մեր հայրերը ուխտեցին լինել Աստծո սեփական ժողովուրդը և պահել հավատարմությունը բոլոր ժամանակներում  դեպի մեր Տերը, դեպի մեր Երկնավոր Հայրը:  Այդ ուխտով մեր հայրերը կերտեցին մեր մշակույթը, մեր փառապանծ պատմությունն ու հաղթանակները: Հայրենիքից հարկադրված հեռանալով՝ նրանք ամենուր հաստատեցին մեր համայնքները՝ Հայոց Սփյուռքը, որը դարձավ հայրենիքի անքակտելի ու անբաժան մասը և շարունակեց ապրել իր հայացքը ուղղած դեպի Սուրբ Էջմիածին:
Սուրբ Էջմիածնից դուք ուղևորվելու եք դեպի Արցախ, ինչը նույնպես պատահական չէ: Այս տարի լրանում է Արցախի թեմի հաստատման 30-ամյակը: Երեսուն տարի առաջ էր, որ երանաշնորհ Վազգեն Ա. Կաթողիկոսը հռչակեց Արցախի թեմը: Այն օրերին, երբ մեր ժողովուրդը ոտքի էր ելել արցախյան ազատագրական պայքարի, երբ նաև ձեզ պես երիտասարդ հայորդիք մեկնում էին Արցախ` իրենց կյանքով պաշտպանելու արցախաբնակ մեր զավակների ազատ ու անկախ ապրելու իրավունքը, և այս իմաստով նույնպես Արցախն այն սրբազան տարածքն է, որտեղ դուք լիարժեքորեն և կատարյալ կերպով հնարավորություն կունենաք ձեր ուխտագնացությունն աստվածահաճո դարձնելու համար», – նշեց Վեհափառ Հայրը: 
Հանդիպման ավարտին ի հիշատակ գեղեցիկ ուխտագնացության
Հայր Թովման երիտասարդների անունից Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին և Հովնան սրբազանին նվիրեց ՀԵՀԵՄ անվանական շապիկներ:
Հավաքի առաջին օրը սկիզբ դրվեց նաև «20 տարի Վեհափառի հետ» ՀԵՀԵՄ երիտասարդական ծրագրի մեկնարկը: Մասնակիցները ծանոթացան Մայր Աթոռի նորակառույց շինությունների և վերջին 20 տարիների ընթացքում իրականացված աշխատանքների հետ:
Քառօրյա ուխտագնացության ընթացքում երիտասարդները կայցելեն Հայաստանի և Արցախի տեսարժան վայրեր, կհանդիպեն հոգևոր և պետական ավագանու հետ, կքննարկեն քույր թեմերի համագործակցության խթանմանը, ՀԵՀԵՄ տարածաշրջանային և միջտարածաշրջանային, ինչպես նաև համաերիտասարդական նոր ու կազմակերպված միջոցառումների նախագծմանը առնչվող հարցեր:

Հայ Եկեղեցու Համաշխարհային Երիտասարդական Միավորման մամլո դիվան

ՓԱԿՎԵՑ ԻՐԱՆԻ ՇԱՀԻՆՇԱՀՐ ՔԱՂԱՔԻ ՀԱՅՈՑ ՄԻԱԿ՝ «ՍՐԲՈՑ ՎԱՐԴԱՆԱՆՑ» ԴՊՐՈՑԸ

Ինչո՞վ են զբաղված Անթիլիասը, Թեհրանի ու Սպահանի Թեմական խորհուրդները:

Իրանում հերթով փակվում են հայկական դպրոցները։ Թեհրանի հայոց ազգային «Ռոստոմ» օրիորդաց դպրոցի փակվելուց և նույն անվան տղայոց դպրոցի երերուն վիճակում հայտնվելուց հետո, ահա Սպահանի հայոց թեմի Թեմական խորհրդի որոշումով, նույն ճակատագրին է ենթարկվում նաև Շահինշահր քաղաքի հայոց միակ՝ «Սրբոց Վարդանանց» դպրոցը:

Այս որոշումով, «Ս. Վարդանանց» դպրոցի աշակերտները հայկական դպրոց հասնելու համար պիտի ամեն օր նվազագույնը 40 կիլոմետր ճանապարհ կտրեն՝ մինչև Սպահան, այլապես պարտավոր են հաճախել ոչհայկական դպրոց, ինչը, բնականաբար, ավելի հավանական է:

Դպրոցը փակվում է, հակառակ այն փաստի, որ պետական կողմը, տեսնելով աշակերտության սակավ թիվը, թույլ էր տվել այն դարձնել երկսեռ։ Սա բացառիկ արտոնություն էր դպրոցը բաց պահելու համար:

Թվում է թե Թեհրանի ու Սպահանի Թեմական խորհուրդները հայտնվել են լրիվ անճարակ վիճակում: Նրանք, հակառակ համայնքի պահանջին, հարցերին լուծում գտնելու փոխարեն, միանգամայն ջնջում են բուն հարցն ու «առաջ» անցնում:

Ընդամենը օրեր առաջ նույն հոգեբանությամբ Թեհրանի ՀԹ Կրթական խորհուրդը, դեմ գնալով հայոց ազգային «Արաքս» օրիորդաց դպրոցի ուսուցչական կազմի, Ծնողական խորհրդի ու աշակերտության ու նրանց ծնողների պահանջին, այդ դպրոցին զրկեց հայ տեսչուհուց:

Իրանահայ թեմերն իր զավթարար ճանգերում բռնած ՀՅԴ կուսակցությունը, բարեխիղճ և բանիմաց անձնավորություններին համայնքի կառավարման կյանքին մասնակից չդարձնելով շարունակում է իր շահերը գերադասել ազգի և համայնքի շահերին։



Հերթով փակվում և ծախվում են կրթադաստիարակչական օջախներն ու հաստատությունները, փոխարենը զարկ տալով կուսակցական կառույցներին:

Հայոց դպրոցը ծախսատար լինելու անհեթեթ պատճառաբանությամբ փակող Սպահանի ՀԹ Թեմական խորհուրդն ահռելի գումար է տրամադրում ՀՅԴ-ին ենթակա նույն Շահինշահր քաղաքի «Արարատ» միությանը բազմահարկ նոր կենտրոնատեղի կառուցելու համար, մինչ վաճառքի է հանել Ահվազ քաղաքի հայոց ազգային «Րաֆֆի» դպրոցի շենքը:

Իսկ այս անհուսալի պայմաններում ցավալի է, որ Մայր Աթոռից խլված Իրանահայ թեմերին տիրություն անելու, և ԴՊՐՈՒԹՅԱՆ տարի հայտարարելու փոխարեն, Անթիլիասի գահակալ Արամ Ա կաթողիկոսը մամուլի տարի է հայտարարել ու «համահայկականության» անվան տակ, խտրական վերաբերմունք է ցույց տալիս հայ մամուլի և գրի նկատմաբ, ինչպես միշտ զոհի կարգավիճակում դնելով ոչ կուսակցական մամուլը։

Մովսես Քեշիշյան

«Արաքս» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր

Թեհրան, 4 հուլիսի 2019թ.

Հ.Գ- (Նիդ.օրագիր) Հիշեցնենք, որ հուլիսի 2-4-ը Անթիլիասում, Մեծի տանն Կիլիկիո կաթողիկոսարանում, տեղի ունեցավ հայ մամուլին նվիրված առաջին համաժողովը, նախաձեռնությամբ Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության, Արամ Ա կաթողիկոսի հռչակմամբ 2019 թվականը «Հայ մամուլի տարվա» շրջանակներում: Թեև  համաժողովն անվանվում է «համահայկական», սակայն  այն իրականում այդպիսին չես բնութագրի, մեծ թվով սփյուռքյան հատկապես անկախ լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներ` դժգոհ են, որ իրենց այդ մասին տեղյակ չի պահվել` մանավանդ, երբ խոսքը գնում է մասնագիտական հավաքի մասին:

«Պետք է ամեն գնով փրկել սփյուռքի հայ մամուլը»` Այսպես է համաժողովին արտահայտվել  Արամ Ա կաթողիկոսը` լրատվական գործն համարելով առաքելություն, իսկ լրագրողներին` առաքյալներ: Այդ դեպքում նման մասնագիտական համաժողովներ կազմակերպելուց  առաջ մանրազնին պետք է ուսումնասիրել լրատվական քարտեզը, որ բացթողումներ քիչ լինեն, միջոցներն ու  նպատակներն արդարացնեն, որպեսզի, իրոք սփյուռքի հայ մամուլն  իրեն կենսունակ ու կարևոր առաքելություն կատարողի դերում զգա, իսկ նման  միջոցառումները համախմբիչ դեր կատարեն  :

Բացառիկ արխիվային փաստաթուղթ

Հասմիկ Հարությունյան

Յասմիկ Գեւորգի Յարութիւնեանը ծնուել է 1991 թ. մայիսի 9-ին, ՀՀ Արագածոտնի մարզի Ներքին Սասունաշէն գիւղում: 1999-2008 թթ. սովորել միջնակարգ դպրոցում, 2008-2012 թթ.՝ Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան ֆակուլտետում՝ ստանալով բակալավրի կոչում: 2012 թ. ընդունվել է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոն, ստացել մագիստրոսի կոչում:  2012 թ.-ից աշխատում է Հայաստանի Ազգային արխիւում՝ որպէս առաջատար արխիւագետ: Մասնակցել է հանրապետական եւ միջազգային գիտաժողովների, հանդէս եկել Հայոց ցեղասպանութեանը, Սփիւռքին եւ հայագիտութեանը նուիրուած զեկուցումներով: 2014 թ.-ից  անդամակցում է Երիտասարդ պատմագետների ասոցիացիային: Կամաւորական աշխատանք է կատարել Երիտասարդ վերլուծաբանների հայաստանեան կազմակերպութիւնում՝ մասնակցելով խմբագրական աշխատանքներին: 2018 թ. գիտահետազոտական աշխատանք է կատարել Փարիզի Նուբարեան գրադարանում: Տիրապետում է  ռուսերէն, անգլերէն լեզուներին:


Կիլիկյան Հայաստանի արտոնությունները՝ ֆրանսիացի առևտրականներին

Ներկայացնենք ևս մի բացառիկ արխիվային փաստաթուղթ՝ այս անգամ 1321 թվականով թվագրված Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Օշին Ա Հեթումյանին փոխարինած նրա որդի Լևոն Ե Հեթումյանի հրամանագիրը, որով վերահաստատվում է Ֆրանսիայի Մոնպելյե քաղաքի առևտրականներին մաքսային արտոնություններ տրամադրելու վերաբերյալ նրա հոր՝ Օշինի Ա-ի 1314 թվականի հրամանագիրը, ըստ որի ֆրանսիացի առևտրականները Կիլիկյան Հայաստանի թագավորության նավահանգիստներն ազատ մուտքի և այնտեղ առևտրի իրավունք էին ստանում:

Ուշագրավ է, որ հրամանագրի հաստատման պահին Լևոն Ե-ն տակավին 11 տարեկան է եղել, և ներկայացվող փաստաթղթում առկա են պատանի թագավորի և նրա երկու խնամակալ իշխանների ստորագրությունները: Փաստաթուղթը պահվում է Մոնպելյեի քաղաքային արխիվում:

THE WORST CULTURAL GENOCIDE OF THE 21ST CENTURY

THE WORST CULTURAL GENOCIDE OF THE 21ST CENTURY

CRIME AGAINST EVERYONE

On February 2019, researchers Simon Maghakyan and Sarah Pickman published a report on the destruction of tens of thousands of medieval Armenian monuments in Azerbaijan. 89 medieval churches, 5,840 intricate cross-stones, and 22,000 tombstones are said to be destroyed by the Azerbaijani government. The original investigation in Hyperallergic art media outlet was followed by another article in The Guardian, which triggered international reaction. Regional Post spoke to Simon Maghakyan about the investigation.

Interview: Karina Ghazaryan

The Guardian article initiated considerable media coverage of the topic, as well as reaction from general public. Where did it all start from? How did you become interested in this matter?

I have worked on this topic for over a decade now. I was a student in political science when I found out that the largest Armenian cemetery in the world, Djulfa (or Jugha in Armenian), had just been destroyed. I was shocked and I thought that the video footage was not enough for the international community to at least criticize that act of destruction.

I had heard of that cemetery from my father who visited it during Soviet times. I grew up with stories of Djulfa, and I decided to raise awareness about the crime happening there. This effort resulted in a film that I made with Sarah Pickman in 2006. I also launched a website djulfa.com.

I was working at Amnesty International as a pro bono specialist on the Caucasus, through which I got to know American Association for the Advancement of Science (AAAS). Together with them, we were able to document the destruction of Djulfa by satellite imagery. Another major achievement was an article in 2007 in History Today which was widely cited in academic circles.

How did this investigation start?

I realized I was myself in a denial about the extent to which the Armenian heritage of Nakhichevan had been destroyed. I thought maybe they had left something here and there. But the more I looked into it, the more I realized that this was an unparalleled cultural genocide. Any trace of an entire civilization had been eradicated; nothing like that had happened in our lifetime.

So, on Armenian Christmas in January 2018, I was having a hard time falling asleep because I felt like this story was going to be ignored. So, I decided to conduct a major investigation that would show the outcome of this destruction and tell the story in a comprehensive manner.

You are also a part of Hay Dat Armenian lobby group. Do you think this affected the investigation and also made you vulnerable to criticism for being bias?

Anyone who reads it can see that it is written not by activists but by scholars. Sarah Pickman, a Yale University PhD candidate, and I had many peer reviewers including Thomas de Waal, who is considered the most objective and knowledgeable scholar of Armenian-Azerbaijani conflict. We also had an anonymous Azerbaijani reviewer on board to be sure that this was not going to be criticized as an activist piece. Furthermore, Netherlands-based independent Azerbaijani historian and human rights defender Arif Yunus cooperated with us.  

So, the article does not have a black and white perspective; it provides as much context about the Nagorno-Karabakh conflict as possible.   

What was the reaction from Azerbaijani state officials and media?

Official Azerbaijan seems to be in a state of shock: for weeks they were completely silent, and then on Twitter the Consulate General of Azerbaijan in Los Angeles started responding to many tweets from the readers of the investigation. Azerbaijan’s response on Twitter was “whataboutism” concerning the supposed vandalism against Azerbaijani monuments in Karabakh.

The Azerbaijani government also has a person named Peter Tase, who either writes an article for them, or just signs anything that they write. Supposedly, Tase is a resident in the US state of Wisconsin. He wrote a very aggressive piece about it in the Nakhichevan government official periodical. His article contained many insults (like fascist propaganda, fake news, fabrication, etc.) but it did not question the investigation itself. The only criticism was that we did not use the official toponyms, but we actually had used both historic Armenian names and current official Azerbaijani names.
Years ago, the official Baku said those were Caucasian Albanian monuments. But now, when all the Christian heritage is eradicated, they just say those monuments never existed.

Was there any reaction on non-official level?

On Azerbaijani side, there were many private reactions from very significant individuals, but I don’t want to endanger their well-being by giving you details. 

These individuals - and I am sure many more – were devastated by the destruction in Nakhichevan, and the investigation gave them the same sense of satisfaction that the truth about the destruction was finally told in a comprehensive and contextualized method.

Khachkars are protected by UNESCO. What feedback did the organization give to the report?

They had known about the destruction of Djulfa long before, perhaps not to this extent. And I had told them about the investigation ahead of time, they knew it was coming up, and when it was published I send it to them and got a short note of thanking for having shared the information. I have sent them a list of recommendations which I think UNESCO should do, including the canceling of upcoming World Heritage Committee session which is to be held in Baku in early July. At the very least, they have acknowledged it. However, I don’t have much hope regarding UNESCO, I really don’t think they are going to do much unless the Armenian government brings this up at every international gathering on culture heritage.  

Do you think the preservation of Armenian cultural heritage should have any importance for Azerbaijan? 

Our article has finally taken out this topic from a “he said/she said” dialogue. Until now, Azerbaijan has been able to, sort of, portrait reports of this destruction as just tit for tat. Now we proved that this is an international crime that has been committed by the government against the very monuments they were supposed to protect and in an area that was never a war zone. Armenians are not the only ones that have been impacted by this: heritage belongs to everyone, not to one ethnic group or culture. We should have deep knowledge and objective information about past and present, and that information should be transferred to others: it is good for democracy, it is good for tourism.

Besides, I think Armenians have always felt that their monuments are targeted by Azerbaijan, and unfortunately, Azerbaijan has confirmed the worst fears that Armenians have had. And this action has made the long-term peace much harder. But in the investigation we made sure not to blame the entire Azerbaijan or Azerbaijani people for this destruction. We want to highlight that there are two Azerbaijans: the Azerbaijan of Aliyev family and the Azerbaijan of Akram Aylisli, who loved, adored Armenian monuments probably as much as any Armenian. By telling this story of devastation people like Akram Aylisli can find a common pain from the destruction of the cultural heritage. Instead of using this to boost our own anger we should try to understand that this is a crime that was committed against everyone, including Azerbaijani people.

Simon Maghakyan

Denwer-based educator, researcher and activist. Lecturer of International relations at the  University of Colorado.

Sarah Pickman

Ph.D. candidate in History at Yale University. She has been published in a number of academic periodicals, including Cosmologics and Archaeology magazines.

REGIONAL POST