Գիտության և գործարարության օրեր։ Օր երկրորդ

ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԻ ԵՐԿՐՈՐԴ  ՕՐՎԱ ՝ ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ 2- Ի ՕՐԱԿԱՐԳՆ ՈՒ ՏՊԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.

Այսօրվա խնդիրներն հիմնականում վերաբերում են արհեստական բանականությանն առնչվող հարցերի: Նիստը սկսվեց Նասիմ Թալեբի և ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարար Քերոբյանի  բովանդակալից զրույցով։  Էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանի կարծիքով այս համաժողովի միջոցով հնարավոր կլինի կամրջել ակադեմիական գիտելիքն ու գործարար միջավայրի ժամանակակից պահանջները՝ հզորացնելով արտադրական ներուժը և դրանով իսկ խթանել մեր պետության տնտեսական աճը: Նա հատկապես նշել է, որ գիտելիքահենք նախագծերը մնայուն արժեք են պետության համար, և հաջողությամբ առևտրայնացնելու պարագայում կարող են դառնալ Հայաստանի կարևոր այցեքարտերից մեկը։ Վահան Քերոբյանի կարծիքով, քանի որ գիտելիքը սահմաններ չի ճանաչում՝ ազգաբնակչության հետ միասին կարելի է հարթել գիտելիքի և գործարարության համատեղ ճանապարհը։

Չափազանց հետաքրքիր էր ծնունդով չիլիացի, չիլիացի-իսպանացի-ամերիկյան ֆիզիկոս, հեղինակ և ձեռնարկատեր Սեզար Ա. Հիդալգոյի (ծնված 1979 թվականի դեկտեմբերի 22-ին) զրույցը։ Սեզար Ա. Հիդալգո ղեկավարում է Թուլուզի համալսարանի Արհեստական ​​և բնական ինտելեկտի ինստիտուտի (ANITI) կոլեկտիվ ուսուցման կենտրոնը: Նա նաև Մանչեսթերի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր է և Հարվըրդի ճարտարագիտության և կիրառական գիտությունների դպրոցի հրավիրյալ պրոֆեսոր: Հիդալգոն հայտնի է տնտեսական բարդության, առնչության, տվյալների վիզուալիզացիայի, կիրառական արհեստական ​​ինտելեկտի և թվային ժողովրդավարության խնդիրներով կատարած իր հետազոտություններով: Մինչ Թուլուզի համալսարանին միանալը, Հիդալգոն պրոֆեսոր էր MIT-ում, որտեղ ղեկավարում էր Հավաքական ուսուցման խումբը: Նա նաև հիմնադիր և գործընկեր է Datawheel-ում, որը տվյալների վիզուալիզացիայի և բաշխման ընկերություն է: 

Հիդալգոյի աշխատանքներին առնչվող ամբողջական տեղեկատվությունը կարելի է տեսնել նրա էջում՝  https://cesarhidalgo.com/ ։

Հիդալգոն սկսել է օգտագործել ցանցը տնտեսական զարգացումն ուսումնասիրելու համար դեռևս երբ գրում էր իր ատենախոսությունը: Նրա հիմնական ներդրումներն են՝ The Product Space-ը, ցանց, որը կարող է օգտագործվել երկրի դիվերսիֆիկացիայի ապագա օրինաչափությունները կանխատեսելու համար, և տնտեսական բարդության ինդեքսը, բանաձեւ, որը կարող է օգտագործվել տնտեսությունների աճի ներուժը գնահատելու համար։ Ըստ հեղինակ-բանախոսի տնտեսական բարդության ինդեքսը մեծապես կանխատեսում է ապագա տնտեսական աճը և նաև հանդիսանում է եկամտի անհավասարության միջազգային տարբերությունների ուժեղ բացատրական գործոն։ Հիդալգոյի աշխատանքը տնտեսական բարդության մեջ լուսաբանել են The New York Times, The Economist և Financial Times մասսայականություն վայելող հանրահայտ լրատվամիջոցները։

Ջասթին Լեյնը համահիմնադիրն է «CulturePulse» և «ALAN Analytics» ընկերությունների․ նրա գործունեությանը կարելի է ծանոթանալ այստեղ՝ ALAN Analytics Flattening The Emotional Curve with New AI Systems (anylogic.ru)։ Ջասթին Է. Լեյնի հետազոտության կենտրոնը ճանաչողական գիտությունն է, նրա հայացքը սևեռված է սոցիալական կայունության և համակարգչային սիմուլյացիայի վրա, նաև՝ արհեստական ​​ինտելեկտի և տվյալների կիրառմամբ մոտեցումների վրա: Ջասթին Լեյնն դոկտորի աստիճանը ստացել է Օքսֆորդի համալսարանի ճանաչողական և էվոլյուցիոն մարդաբանության ինստիտուտից 2019 թվականին:

Անդրադառնալով քովիդյան համաճարակի խնդիրներին և մոդելավորմանը, նա նշում է, որ  իր մասնագիտությունը ոչ թե համաճարակաբանությունն է, այլ  մարդկու սոցիալական վիճակի ուսումնասիրությունը։ Նրա ստեղծած մոդելը կենտրոնանում է հուզականության տարածման վրա և ինչպես է այն իրատեսորեն ազդում մարդու վարքագծի վրա։ /Բանախոսի գիտական ուսումնասիրություններին և հոդվածներին կարելի է ծանոթանալ հետևյալ հղումով․  ։ / Այս առումով բանախոսը փորձել է պատասխանել հետևյալ չափազանց կարևոր և արդիական հարցերին․ 

Ո՞վ է հետևելու կանոնակարգին.

Ե՞րբ է ապատեղեկատվությունը ավելի գրավիչ․

Ի՞նչ ազդեցություն ունի անհանգստությունը քաղաքական հակումների և ինքնության վրա:

Բանախոսը փորձել է պարզաբանումներ տալ թե արդյոք հետազոտությունների միջոցով հնարավոր է հասկանալ որքանով կարող է արհեստական բանականությունը փոխարինել բնականին։ Լեյնը փորձել է նաև կիրառել արհեստական ինտելեկտը հասկանալու համար կրոնական խնդիրներն ու հավատալիքները՝ հրապարակելով համապատասխան հոդված 2021 թվին, որտեղ կրոնի և սոցիալական համախմբվածության վերաբերյալ մոտեցումների քննադատական ​​վերլուծությունից հետո առաջարկում է կրոնական ուսումնասիրությունների նոր մոդել, որը նա անվանում է «Տեղեկատվական ինքնության համակարգ»: Այս մոդելը կենտրոնանում է հայեցակարգային կապերի գաղափարի վրա. կապեր անհատի ինքնորոշման և նրանց կրոնական խմբի հնագույն համոզմունքների միջև: Լեյնն ուսումնասիրում է այս գաղափարը իրական աշխարհի օրինակների միջոցով՝ սկսած գլոբալ հիսունականության աճից, մինչև կրոնական ծայրահեղականություն և ինքնաարմատականացում, մինչև սեպտեմբերի 11-ի ազդեցությունը քարոզների վրա: Լեյնն օգտագործում է այն՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես մենք կարող ենք այսօր հասկանալ կրոնն ու մշակույթը, և ինչպես կարող ենք ավելի լավ համատեքստային դարձնել այն փոփոխությունները, որոնք տեսնում ենք մեզ շրջապատող սոցիալական աշխարհում:

Հետագա անելիքների մասին խոսելիս, ըստ բանախոսի, ակնհայտ է, թե որոնք են լինելու միտումները։ Ջասթին Լեյնն ակնկալում է ստեղծել և զարգացնել ավելի ամուր մոդելներ և կիրառումներ էթնիկ հակամարտություններին առնչվող քաղաքականության համար բանաձևի առնչությամբ։ Նա նպատակ ունի քաղաքականություն մշակողներին ցույց տալ, որ օգտագործելով համապատասխան տվյալներ և ներկայացուցչիչներից ստացված հարցումները և զուգակցելով դրանք սոցիալական մեդիայից ստացված նյութերի հետ, անպայման կարելի է ապահովել մշակութային լարվածության թուլացում, որն անհրաժեշտ է իրականացնելու համար միջմշակութային մոդելները, որոնք ենթատեքստային առումով ավելի մեծ համապատասխանություն կունենան:

Նրա ծրագրերի մեջ է մտնում նաև աշխատանը սոցիալական մեդիայի նոր ընկերությունների հետ (օրինակ՝ Minds.com)՝ արդյունքներն ավելի լավ հասկանալու (և, հնարավոր է, հակադարձելու)և  գործընթացների արմատականացման նպատակով:

Նա նաև ցանկանում է նախաձեռնել սոցիալական անկայունությում վավերացնել քաղաքականությանը համապատասխանող մոդելներ և բարձրացնել նրանց կանխատեսող ուժը։ 

Դեկտեմբերի 2-ի պանելային քննարկման թեման էր․ «ԳԼՈԲԱԼ ՄԻՏՈՒՄԵՐԸ և ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ․ ՀԱՅԱՑՔ ԴԵՊԻ ԱՊԱԳԱՆ»։

Բանախոսներն էին հեղինակավոր կազմակերպություններ ղեկավարող և դրանք ներկայացնող Սերգեյ Մաթևոսյանը, Ռալֆ Յիրիկյանը, Դանիիլ Շուլեյկոն, Անետա Սերբուշկան, Արմեն Օրուջյանը։

SBD Talks ի սահմաններում իրենց գործունեությունն ու տեսլականը ներկայացրեցին Արման Արզումանյանը, Արթուր Կարապետյանը, Սամվել Մարտիրոսյանը, Անի Ղազարյանը, Ռաֆայել Պետրոսյանը, Արտյոմ Հարությունյանը, Անտոն Կրիշենկոն։ 

Հատուկ ՆիդՕրագրի ընթերցողների համար

ԵՊՀ դոցենտ, բ․գ․թ․ Նաիրա Գասպարյան

THE AGENDA AND IMPRESSIONS OF THE CONFERENCE SCIENCE AND BUSINESS DAYS 2023 :     Second Day – December 2

Today's discussions are mostly related to artificial intelligence issues. The session began with a meaningful conversation between Nasim Taleb and RA Minister of Economy Kerobyan. According to the Minister of Economy Vahan Kerobyan, it will be possible through this conference to bridge academic knowledge and the modern requirements of the business environment by strengthening the production potential and thereby stimulating the economic growth of our state. He especially noted that knowledge-building projects are a lasting value for the state, and successfully in case of commercialization, they can become one of the important business cards of Armenia.

 Chilean-born, Chilean-Spanish-American physicist, author and entrepreneur Cesar A. Hidalgo (born December 22, 1979) gave an extremely interesting talk. Cesar A. Hidalgo directs the Collective Learning Center at the Institute of Artificial and Natural Intelligence (ANITI) at the University of Toulouse. He is also an Honorary professor at the University of Manchester and a visiting professor at the Harvard School of Engineering and Applied Sciences. Hidalgo is known for his works on Economic Complexity, Relatedness, Data Visualization, applied Artificial Intelligence, and Digital Democracy. He is the author of dozens of academic papers in complex systems, networks, and economic development, and has created applications of data science and artificial intelligence.

Before joining the University of Toulouse, Hidalgo was a professor at MIT, where he directed the Collective Learning Group. He is also a founder and partner at Datawheel, a data visualization and distribution company. Full information on Hidalgo's work can be found on his website: https://cesarhidalgo.com/ .

Hidalgo began using the net when still writing his dissertation. His main contributions are The Product Space, a network that can be used to predict future patterns of country diversification, and the Economic Complexity Index, a formula that can be used to assess the growth potential of economies. According to the author-speaker, the economic complexity index is highly predictive of future economic growth and is also a strong explanatory factor of international differences in income inequality. Hidalgo's work on economic complexity has been covered by popular media such as The New York Times, The Economist, and the Financial Times. 

Another interesting talk was given by Justin Lane who is the co-founder of Culture Pulse and ALAN Analytics. (About his activities one can find here: ALAN Analytics Flattening The Emotional Curve with New AI Systems (anylogic.ru) Justin E. Lane's research focuses on cognitive science, on social sustainability and computer simulation, as well as artificial intelligence and data-driven approaches. Justin Lane received his PhD from the Institute of Cognitive and Evolutionary Anthropology at the University of Oxford in 2019.

Referring to the problems and modeling of the COVID epidemic, he states that his specialty is not epidemiology, but the study of the social condition of people. His model focuses on the impact of emotion and how it realistically affects human behavior. The speaker's scientific studies and articles can be found at the following link: Justin E. Lane‬ - .

In this regard, the speaker tried to answer the following extremely important and topical questions:

• Who will follow the regulation?

• When is disinformation more attractive?

• What effect does anxiety have on political leanings and identity?

The speaker tried to clarify whether it is possible through research to understand to what extent artificial intelligence can replace natural intelligence. Lane has also attempted to apply artificial intelligence to understanding religious issues and beliefs, publishing a related paper in 2021 in which, after a critical analysis of approaches to religion and social cohesion, he proposes a new model for religious studies that he calls the "Informative Identity System."

This model focuses on the idea of ​​conceptual connections; connections between an individual's self-identity and the ancient beliefs of their religious group. Lane explores this idea through real-world examples, from the rise of global Pentecostalism, to religious extremism and self-radicalization, to the impact of 9/11 on sermons. Lane uses it to show how we can understand religion and culture today, and how we can better contextualize the changes we see in the social world around us.

According to the speaker, when talking about what to do in the future, it is obvious what the trends will be. Justin Lane hopes to create and develop more robust models and applications of the resolution to solve ethnic conflict policy. He aims to show policymakers that using relevant data and surveys based on natives’ witnesses, and combining them with materials from social media, one can certainly provide the easing of cultural tensions necessary to implement cross-cultural models that are contextually more relevant.  He also wants to take the initiative to validate policy-relevant models on social instability and increase their predictive power.

The topic of the December 2 panel discussion was: "GLOBAL TRENDS and ARMENIA: LOOK TOWARDS THE FUTURE." 

The speakers were Sergey Matevosyan, Ralf Yirikyan, Daniil Shuleyko, Aneta Serbushka, Armen Orujyan, who represented their prestigious organizations.

Arman Arzumanyan, Artur Karapetyan, Samvel Martirosyan, Ani Ghazaryan, Rafael Petrosyan, Artyom Harutyunyan, Anton Krishenko presented their activities and vision within SBD Talks.

For NidOragir

By YSU Associate Prof., PhD Naira Gasparyan

 

Գիտության և գործարարության օրեր-2023

ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԻ ԱՌԱՋԻՆ ՕՐՎԱ ՝ ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ 1- Ի ՕՐԱԿԱՐԳՆ ՈՒ ՏՊԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոնի շենքը այսօր և վաղը դեկտեմբերի 1 ին և 2 ին տրամադրվել է Գիտության և գործարարության օրեր 2023-ի համաժողովին, որը կամրջում է ժամանակակից գիտությունը առաջադեմ տեխնոլոգիաների կիրառմանը՝ նպաստելով բիզնեսի ամենահամարձակ ու անհնարին զարգացումներին։  Գիտելիքահեն գործարարությունն այսօր խիստ պահանջված է աշխարհում։ ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարար Քերոբյանն ընդգծեց, որ «համաժողովը նպատակ ունի գիտնականների, բիզնեսմենների և այլ հետաքրքրված անձանց միջոցով պարզել, թե ինչպես պետք է անենք, որ Հայաստանում բիզնեսը դառնա ավելի գիտելիքահեն, տնտեսությունը դառնա ավելի նորարար, ավելի մրցունակ:» Միջոցառումը կազմակերպվել է էկոնոմիկայի նախարարի, նախարարության և այլ պետական օղակների ջանքերով՝ ամենաբարձր ատյաններում տեղական հաջողակ և արտասահմանյան ծաղկող բիզնես կազմակերպիչների օգնությամբ։ Համաժողովի առաջին օրվա ընթացքում դահլիճում տեղի ունեցավ «Գիտական համակարգը որպես Հայաստանի տնտեսության մրցունակության գրավական» թեմայով պանելային քննարկում, որին ակտիվ մասնակցեցին Մարինա Աղայանը Արմեն Բալդրյանը, Տիգրան Շահվերդյանը, Նարեկ Վարդանյանը, Գևորգ Սաֆարյանը։ Հայաստանում և միջազգային շուկաներում հաջողակ ըներությունների ներկայացուցիչները SBD Talks-ի շրջանակներում պատմեցին իրենց ընկերությունների հաջողության պատմությունները։ Այդ պատմությունները նպատակ ունեն ոգեշնչելու սկսնակներին կյանքի կոչելու իրենց նորարարական գաղափարները, հատկապես շեշտադրելով, որ հաջողության հասնելու համար շատ էական է անհնարինը իրականություն դարձնելը։ Առանց մտածված ռիսկերի անհնարինը երբեք իրական չի դառնում։ Ոգևորելու համար կարևորվում է ազատ գործելու հավատը և մոտիվացված լինելը։ Երբ ունես հնարավորություն լսելու փորձառու մասնագետների պատմությունները, երբ կարող ես գնահատել կարողություններդ և ռեալ ռիսկային գործոնը, հավատում ես ուժերիդ, նաև մեծ ոգևորություն կա անհնարինը իրական դարձնելու, ապա անհրաժեշտ ամենահամարձակ մտահղացումներն անգամ հնարավոր է իրականացնել։ Իր ելույթով ներկաներին ոգևորող մեկ այլ հայտնի գիտնական Հարվրդի համալսարանի պրոֆեսոր Սեզարի Դալգոն քննարկեց իր տնտեսական բարդության տեսությանն առնչվող հարցեր։

Բազմաթիվ բանախոսներ ելույթ  ունեցան, սակայն գլխավոր բանախոսը լիբանանյան արմատներով ամերիկացի աշխարահռչակ գրող, բիզնեսմեն, գիտնական Նասիմ Թալեբն էր՝  Սև ԿԱՐԱՊԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ հեղինակը յուրահատուկ շեշտադրումներով ցույց տվեց, որ  այդ տեսության համաձայն՝ փորձագետի համար իրադարձությունն անսպասելի է,  իրադարձությունն էական հետևանքներ է ունենում, իսկ իրադարձությունից հետո սկսվող ռացիոնալ բացատրությունները վկայում են, որ, կարծես թե այն լիովին սպասելի էր։ Այսօր անհրաժեշտությունն ունենք նման քննարկումների, և պետք է կատարած բացահայտումները երկրի բարգավաճմանն ու կարիքներին ծառայեցվեն։ Բացահայտումները չափազանց  հետաքրքիր են, իսկ ամենախոստումնալիցն այն է, որ հայ երիտասարդությունը լի է հաջողություններ գրանցելու վճռականությամբ նույնիսկ այսպիսի դժվարին ժամանակներում։ Փաստորեն, կյանքը կարելի է լիարժեք ապրել միայն կառավարելով ռիսկերը, ոչ թե իջեցնելով հավանական ռիսկերի մակարդակը։ Որքան մեծ է ռիսկը այնքան մեծ է ձեռքբերումը։ Փխրունությունը դեռ ոչինչ չի նշանակում։ Հետաքրքիր է, որ պրոֆեսոր Թալեբը շեշտը դնում է ՝ ՕԳՏՎԻՐ ԿԱՄ ԿՈՐՑՐՈՒ, ՕԳՏՎԻՐ և ԿՈՐՑՐՈՒ առաջին հայացքից իրարամերժ թվացող մոտեցումների վրա, ըստ էության, ռիսկերի կառավարման վրա։ Տեխնոլոգիական առաջընթացը ֆորմալ գիտության միջանկյալ օղակից տեղափոխվում է տեխնոլոգիա գործարարություն միջակայք։ Սա այն դեպքն է երբ ռիսկային կիրառման համարյա անհնարին դեպքում հաջողվում է շահել։

Հատուկ ՆիդՕրագրի ընթերցողների համար

ԵՊՀ դոցենտ, բ․գ․թ․ Նաիրա Գասպարյան

THE AGENDA AND IMPRESSIONS OF THE CONFERENCE SCIENCE AND BUSINESS DAYS 2023 :     First Day - December 1:

Today and tomorrow on December 1st and 2nd, the building of Yerevan Sundukyan Theater serves to host to THE SCIENCE AND BUSINESS DAYS 2023 CONFERENCE, which bridges modern science with the use of advanced technologies, contributing to the most daring and impossible business developments. Today, knowledge-based business is highly demanded in the world. The Minister of Economy of RA Qerobyan mentioned that "the conference aims to find out with the help of scientists, businessmen and other interested persons, how we should do business in Armenia to make the economy more knowledge-based, so that to become more innovative, more competitive."  The event was organized by the efforts of the Minister of Economy, the Ministry and other government organizations with the help of local successful and foreign flourishing business organizers at the highest levels. During the first day of the conference, a panel discussion "Scientific system as a guarantee of the competitiveness of the Armenian economy" was held. Marina Aghayan, Armen Baldryan, Tigran Shahverdyan, Narek Vardanyan, Gevorg Safaryan actively participated in the discussion. Representatives of successful companies in Armenia and international specialists within the framework of SBD Talks presented the success stories of their companies.  These stories aim to inspire startups to bring their innovative ideas to life, especially emphasizing that making the impossible a reality is essential to success. Without thoughtful risks, the impossible never becomes real. Believing in free action and being motivated are important steps towards inspiration. When you have the opportunity to listen to the stories of experienced professionals, when you can assess your abilities and recognize the real risks, you believe in your abilities, and there is also great excitement to make the impossible come true, then even the most daring ideas can be implemented. Another well-known scientist, Professor Cesari Dalgo of Harvard University, who inspired the audience with his speech, discussed issues related to his theory of economic complexity.  Many professionals spoke, but the main speaker was the famous American writer, businessman, scientist with Lebanese roots, Nasim Taleb - the author of BLACK SWAN THEORY showed with unique emphasis that according to this theory, the event is unexpected for the expert, the event has significant consequences, and after the event takes place it gives rise to rational explanations testifying as if it was completely expected.  We need such discussions, and we should use the findings to serve the country's prosperity and needs. The findings are extremely interesting, and the most promising is that the Armenian youth is full of determination to achieve success even in such difficult times. In fact, life can be lived to the fullest only by managing risks, not by reducing the level of potential risks. The greater the risk, the greater the achievement. Fragility still means nothing. Interestingly, Prof. Taleb emphasizes the 'TAKE IT OR LOSE IT, TAKE IT AND LOSE IT' approach, which at first glance seems contradictory, to essentially risk management. Technological progress moves from the intermediate stage of formal science to the stage of technology and business. This is the case when it is possible to win in an almost impossible case of risky application.

Ամստերդամի Սուրբ Հոգի եկեղեցու նորաստեղծ գրադարանը համալրվեց նոր ու արժեքավոր գրքով

Ավետարան, Կոստանդնուպոլիս, 1805 թ․

Ամստերդամի նորաստեղծ (Armenian Library Amsterdam) հայկական գրադարանը համալրվեց  նոր ու արժեքավոր գրքով։ Այս մասին տեղեկացնում են գրադարանից։

 Արծաթազարդ կաշվե շքեղ կազմով այս գիրքը 1805 թ․ տպագրվել է Կոստանդնուպոլսում։ Պարունակում է չորս Ավետարանները, և առատորեն զարդարված է փորագրանկարներով, զարդատառերով, գլխազարդերով, վերջնազարդերով, լուսանցազարդերով։

Գիրքը պատկանել է մահտեսի Սիմիօն Բարբարեանցին, որ ծագումով բիթլիսցի էր, և բնակվում էր Կարս քաղաքում։ 1886 թվականին նրա համար հիշատակարան է գրել Կարսի Սուրբ Նշան եկեղեցու քահանա Տեր Շմաւոն Մարուգեանցը։ Հիշատակարանը ձևակերպված է հին ձեռագրային ավանդույթի համաձայն։

Հիշատակարանի վերջում նշված է նաև, որ 1886 թ․ հունիսի 20-ին Ռուսաստանի կայսր Աղեքսանդրը հրաման էր տվել զինվորներ ուղարկել Կովկաս։

Պարզ չէ, թե ինչպես այս գիրքը հայտնվել է Նիդերլանդներում, սակայն գտնվել է 2010 թ․ մահացած բողոքական հոգևոր հովիվ Հ․Բ․ վան դեր Ստեյնի անձնական գրադարանում։ Ըստ նրան, գիրքն իր հետ բերել էր ցեղասպանությունը վերապրածներից մեկը։ Հովվի որդի Պիմն այս արժեքավոր գիրքը նվիրել է Սուրբ Հոգի եկեղեցուն։

Evangelarium, Constantinopel 1805

Dit boek, in een schitterend leren omslag met zilverbeslag, is in 1805 gedrukt in Constantinopel. Het bevat de vier Evangeliën, en is rijkelijk versierd met houtsneden, sierletters en versieringen aan het begin en einde van hoofdstukken en in de marges. 

Het is het eigendom geweest van Simion Barbareants, die ooit een bedevaart heeft gemaakt naar Jerusalem, afkomstig was uit Bitlis en woonachtig in Kars, West-Armenië (nu Turkije). In 1886 heeft hij een colofon laten schrijven door de priester van de Surp Nshan kerk in Kars, Vader Shmavon Marugeants. Dergelijke colofons waren gebruikelijk in Armeense oude handschriften.

Aan het einde van het colofon wordt ook gemeld dat op 20 juni 1886 de Russische tsaar Alexander bevel heeft gegeven om soldaten naar de Kaukasus te sturen.

Hoe dit boek precies in Nederland is beland is niet duidelijk, maar het is eigendom geweest van de in 2010 overleden ds. H.B. van der Steen. Naar zijn zeggen is het boek meegebracht door een overlevende van de genocide in 1915. Zijn zoon Pim heeft dit kostbare boek geschonken aan de Surp Hoki kerk.

Աստծու շնորհը որպես մարդու փրկության առաքելություն

Աստվածաբանություն

Շարունակում ենք զրույցը աստվածաբանության դոկտոր Խաչիկ Հովհաննիսյանի հետ:

Թեև ամիսներ են անցել, մեր հայրենակից,  Բելգիական Լուվեն Լա Նյով կաթոլիկ համասլարանում (Université catholique de Louvain) աստվածաբանության դոկտորի գիտական աստիճանը հաջողությամբ պաշտպանած, այժմ արդեն աստվածաբանության դոկտոր Խաչիկ Հովհաննիսյանի հետ ունեցած մեր հարցազրույցից,  այնուամենայնիվ թեման մինչ օրս շարունակում է մնալ  արդիական` ընթերցողների հետաքրքրասիրությունների շրջանակում, որն էլ առիթ ստեղծեց հերթական այս զրույցին: 

Լուվեն Լա Նյովի Կաթոլիկ համալսարանը

-Դոկտոր Խաչիկ Հովհաննիսյան, նախքան Լուվեն Լա Նյով կաթոլիկ համալսարան ընդունվելը Դուք որտե՞ղ  հասցրեցիք ծանոթանալ աստվածաբանությանը:

-Որպեսզի ընթերցողին  ավելի պարզ լինի իմ աստվածաբանական անցած ճանապարհը, նախորդ հարցազրույցիս փոքրիկ լրացում անեմ: Աստվածաբանական սկզբնական կրթությունը ստացել եմ Սևանի Վազգենյան հոգևոր ճեմարանում։ Որից հետո իմ ուսումը շարունակել եմ Լուվեն Լա Նյով կաթոլիկ համալսարանում։ Դոկտորական աշխատանքս գրելու շրջանակում երկու տարի էլ ուսանել եմ Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանում։

Հումբոլդտի աստվածաբանության ֆակուլտետ, Բեռլին

Աշխատում եմ Բրյուսելում փիլիսոփայության, էթիկայի և կրոնի դասախոս։  Գրում եմ ուսումնասիրություններ աստվածաբանության մասին և հատկապես նրա հարաբերությունը փիլիսոփայության հետ։ Աշխատում եմ նաև դոկտորականիս վրա, որպեսզի հրատարակեմ, սկզբում ֆրանսերեն և ապագայում հայերեն, որ կարծում եմ օգտակար կլինի աստվածաբանությամբ հետաքրքվողների համար։ Դրա հետ մեկտեղ հայերեն մեծ քանակի ուսումնասիրություններ եմ արել ու գրի առել, որոնք նույնպես խմբագրվում և սրբագրվում են` հրատարակելու համար։

-Աստվածաբանության մասին Հայ առաքելական ճեմարանում ստացած ձեր նախնական գիտելիքները որքանո՞վ էին համահունչ կաթոլիկ համալսարանական կրթությանը: Առկա՞ էին հակասություններ, եթե այո, ապա ինչպիսի՞,  և որքանով այն օգնեց հարթելու ձեր ուսումնական ճանապարհը:

 Սևանի Վազգենյան հոգևոր դպրանոցը (ճեմարան)։ Հիմնադրվել է Սևանի թերակղզում, 1990 թվականին

-Սևանի Վազգենյան դպրանոցում աստվածաբանական կրթությունից բացի, դասավանդվում էր հայ գրականություն, ընհանուր գրականություն, հայոց պատմություն և ընդհանուր պատմություն։ Ըստ իս այս առարկաները կարևոր չեն ճեմարանի սաների համար..

Իսկ Կաթոլիկ համալսարանում սովորել եմ խորացված աստվածաբանություն։ Այստեղ երբ խոսում եմ խորացված աստվածաբանության մասին, նկատի ունեմ, կարդալ, հասկանալ և մեկնաբանել դասական աստվածաբաներին։ Լուվեն Լա Նյով համալսարանը, ինչ ինձ համար մնում է դասական աստվածաբանության օրինակ, քանի որ այնտեղ սովորել եմ թե կաթոլիկ աստվածաբանություն և թե բողոքական աստվածաբանություն։ Իսկ այս ամենը չեմ տեսել Հումբոլդտի բողոքական համալսարանում, որտեղ միայն բողոքական աստվածաբանություն են ուսանում։ Առհասարհակ Գերմանիայում թե կաթոլիկ և թե բողոքական համալսարաններում ուսուցանում են միայն տվյալ եկեղեցու աստվածաբանությունը։ Ի տարբերություն այս գերմանական մոդելի, Լուվեն Լա Նյով համալսարանում ավելի բաց և տիեզերական աստվածաբանություն եմ ուսանել։ 

Վերադառնալով հայ եկեղեցու աստվածաբանական առաքելությանը, պետք է նշել, որ ճեմարանի սաներին այսօր հարկավոր են զուտ մասնագիտական աստվածաբանական գիտություն և զուգահեռ փիլիսոփայություն։ Պետք է ուսուցումն սկսել հենց դասական աստվածաբաների տեքստերից :  Պետք է կարողանալ մեկնաբանել տեքստը, այն հանգամանալի բացատրել, այնուհետև  ընկալել այն ու վերլուծել` ընդհուպ հասցնելով քննադատելու վեհ և բարձր արվեստին։ Հենց այստեղ է ծնվում աստվածաբանը։ Բնականաբար այս ճանապարհն անցնելու համար հարկավոր է ունենալ բանիմաց մասնագետներ։ Իսկ արդյո՞ք հայ եկեղեցին ունի աստվածաբաներ` նեղ մասնագիտական իմաստով ։ Սա մեծագույն մարտահրավեր է հայ առաքելական եկեղեցու համար։ 

-Այժմ կցանայինք իմանալ, ինչպիսի՞ արձագանքներ եղան նախկին հարցազրույցին առնչվող :

-Դրանք միանշանակ չէին: Իմ հայտնած մտքերին եղան թե՛ դրական, և թե՛ բացասական մեկնաբանություններ, նաև եղան արդարացի և անարդարացի քննադատություններ։ Սակայն բացասական և անարդարացի բնույթի մեկնաբանությունները հիմնականում հայրենասիրական և նեղ եկեղեցական-կանոնական շրջանականերում էին։ Ամեն դեպքում  շնորհակալություն նրանց, ովքեր այլակարծություն  են ունեցել իմ մի շարք արտահայտած գաղափարների վերաբերյալ։  Այնուհանդերձ ինձ անհասկանալի է  հատկապես այն տեսակի արձագանքները, որոնք ուղղակի հնչել են մեղադրանքների տեսքով ու պարունակել են  ոչ ռացիոնալ փաստարկներ։ Այստեղ ես խնդիր եմ տեսնում, քանի որ եթե չկան փաստարկներ, ապա չկա ուղիղ երկխոսություն, եթե չկա երկխոսություն, ապա դա քաոսի է վերածվում։

Աստվածաբանությունը գիտություն է, հավատքի գիտություն(intellectus fidei), որ ռացիոնալ փաստարկներ է բերում հավատքի շրջանակում (fides quaerens intellectum հավատք, որ հասկացողություն է փնտրում, (Անսելմ Քենթրբերցի), հավատքի ռացիոնալ լինելը չի հիմնվում մարդկային ազատ բանականության սկզբունքների վրա։ Հավատքը կարող է լինի ռացիոնալ , եթե հիմնավորված է փաստարկներով և հաստատված ապացույցներով, և չի կարող ռացիոնալ լինել, եթե հակասում է տրամաբանության կանոններին, փաստարկի կանոններին և քննարկվող ոլորտին առնչվող ապացույցների չափանիշներին:

Հավատքն իր հիմնավորումը գտնում է Աստվածային Հայտնության մեջ, որն իր մեջ ընդգրկում է մարդուն և աշխարհին։ Այսպիսով, հավատքը հիմնվում է հայտնության վրա և այդ հայտնությամբ մեկնաբանում է ամբողջ մարդկային գոյությունը և իրականությունը։ Այստեղ խոսել Աստծու մասին նշանակում է համապատասխան լինել Աստծուն, այնպես ինչպես Նա հայտնվել է Քրիստոսի մեջ։ Մեր բանականությունը կամ Աստծու մասին խոսքը համաձայնվում է Աստծու հայտնությանը և Աստված Քրիստոսի մեջ հայտնվում է որպես պատասխան մարդկային բոլոր հարցերին։ 

Աստվածհայտնությունը մեր բանականության ուղենիշն է, որին հետևում է բանականությունը ։ Ոչ թէ բանականություն-հայտնություն մոդելով պետք է առաջնորդվի աստվածաբանությունը, ինչպես որ այն տեղի է ունեցել Լուսավորականության (Aufklärung) դարաշրջանում, այլ հայտնություն-բանականության տարբերակով։ Աստվածաբանը սպեկլյուցաներ կամ ենթադրություններ չի անում Աստծու և նրա հատկությունների մասին, այլ Աստված հայտնվում է ինքն իր միջոցով հանուն մարդու փրկության։ Աստվածաբանության նպատակն է Աստծու փրկարար գործողությունը առ մարդը։ Ահա այս ամենից կարևոր կետի վրա էի ցանկացել մեր ընթերցողների ուշադրությունը հրավիրել իմ նախորդ հարցազրույցում... Աստծու փրկող գործունեությունը Քրիստոսի մեջ և իր Հոգու մեջ մեզ համար և առ մեզ, ահա այստեղ է կայանում եկեղեցու ամբողջ առաքինությունը։ Այս պարագայում մարդկային գործոնը բացառվում է, մարդ ստանում է ամեն բան Աստծուց, քանի որ Աստծու բոլոր հատկությունները մարդու փրկության համար են։ Աստված գոյություն ունի, քանի որ նա հանուն մարդու փրկության է։ 

-Շատ մանրամասը բացատրություն տվեցիք: Եկեք ընթերցողին էլ ավելի հասկանալի դարձնենք, բացենք փակագծերը. ի՞նչ ասել է «բացասական և անարդարացի բնույթի մեկնաբանությունները հիմնականում հայրենասիրական և նեղ եկեղեցական-կանոնական շրջանականերում էին»: Կարելի՞ է կարծել, որ հայ աստվածաբանությունը առանձին դիտարկում ունի, եթե այո, ապա ինչպիսի՞ն է այն:   Այսօր հայ աստվածաբանությունը ի՞նչ վիճակում է, ելնելով այն ամենից, ինչի մասին խոսեցիք։

-Գիտե՞ք, հայ եկեղեցու աստվածաբանության մասին խոսելիս այստեղ պետք է հաշվի առնել մի շարք ասպեկտեկներ ։ Առաջինը, երկար տարիներ պետականություն չենք ունեցել և ինչ-որ կերպով կտրված ենք եղել եվրոպական աստվածաբանությունից և հետո սովետական միությունն իր հակաստվածաբանական հետքն է թողել մեր եկեղեցու վրա։ Այս ամենից զատ, որ մի տեսակ ցավալի եմ համարում այն է, որ մեր եկեղեցու հոգևորակաները գալիս և ուսանում են Եվրոպական համալսարաններում, ապա  Հայաստան վերադառնալուն պես, դադարում են աստվածաբանական ակտիվ և դինամիկ գործունեություն վարելուց։ Կամ էլ այնպիսի թեմանեների մասին են գրում, որ խորքային իմաստով ոչ մի կապ չունեն աստվածաբանության հետ։ Լռություն է տիրում աստվածաբանական հարցերի շուրջ, հարցեր, որոնք վերանայման, քննադատման, փոփոխման, հաստատման կամ մերժման կարիք ունեն։ Ուստի խնդրանքս է իմ բոլոր հոգևոր եղբայրներին և քույրերին, որպեսզի խոսեն և նոր գաղափարներ առաջադրեն ամեն հարցերի շուրջ։ Իհարկե այս ամենը չի նշանակում անձնական արշավ եկեղեցու և եկեղեցականության դեմ, այլ հանուն նոր իրավիճակի և նոր ընթացքի, որն իր ակունքը գտնում է հավատք առ Քրիստոս, քանի որ «Քրիստոս մեզ դարձրեց» ազատության որդիներ (Գաղ, 4,31) , այսինքն մենք կոչված ենք ազատության սիրով միմյանց ծառայելու համար (Գաղ, 5,13)։ 

Ամենից կարևորը, պետք է շատ ընդգծված կերպով նշեմ, որ մեզ մոտ Աստված համարվում է մշակութային, այլ գիտությունների, հոգեբանության, փիլիսոփայության և ազատ մտածողության հետևանք։ Բանասերները և մատենագիրները, ըստ իրենց գիտության դիրքերից ավելի են խոսում Աստծու մասին, որ խորքում ոչ մի կապ չունի Քրիստոսի մեջ հայտնված Աստծուն, քան աստվածաբաները։ Իսկ այս պարագայում, ո՞րն է աստվածաբանի դերը։ Նա պետք է այլ գիտություների մոտեցումները ի մի բերի և Քրիստոնեական աստվածաբանության հավատքի շրջանակում քննադատորեն մոտենա մյուսների դիրքորոշումներին։ Ահա այսպես աստվածաբանը ամենայն պատասխանատվությամբ պիտի խոսի Աստծու մասին։ Աստվածաբանությունը անկախ և ինքնուրույն գիտություն է, որ չպետք է ձուլվի այլ գիտությունների մեջ։ 

-Ըստ Ձեզ, տվյալ դեպքում ինչպե՞ս պետք է աստվածաբանել մեր ժամանակներում։

-Աստվածաբանությունը արդեն ինչպես վերևում նշել եմ, գիտություն է Աստծու փրկչարար գործողության մասին առ մարդը, որի միջոցով մարդը նոր հարաբերության մեջ է մտնում Աստծու հետ Ս. Հոգու կողմից։ Այստեղ է, որ մարդկային գոյության վերաբերող հարցերը իրենց բոլոր պատասխաները ստանում են։ 

Գերմանացի փիլիսոփա Մարտին Հայդեգերն (1889-1976) ասում է, որ մարդ նետված է աշխարհի մեջ, սակայն նրա մոտ մարդն համարվում է հենց իր իսկ հնարավորությունը, կարողանալ ինքն իր միջոցով, գտնել իր իրական կյանքը, իսկ Աստվածաբանության համար մարդու գոյությունը մեկնաբանվում և լուսաբանվում է ոչ թէ այլ գիտություների միջոցով կամ մեթոդներով, այլ  Աստծու Հայտնության իրական ներկայության լույսի ներքո։ Աստված, որ հայտնվում է Քրիստոսի մեջ, այն ոչ հասկացողություն է և ոչ էլ բանականություն, այլ վայր, որտեղ Աստված հայտնում է իր սերը մարդկության հանդեպ։ Աստված հայտնվում է Քրիստոսի մեջ, որ Աստծու ինքնահայտության հավիտենական գործողություն է, որ հնարավոր է դարձնում Իր Հայտնությունը։ 

Սա է Theologischen Grammatik աստվածաբանական քերականությունը։ Այսպես, աստվածաբանը պատասխանատվություն ունի Աստծու մասին խոսելիս հավատարիմ լինել աստվածաբանական քերականությանը, որն է համապատասխան լինել Աստծուն։ Աստծու մասին կարող ենք մտածել միայն իր Հայտնության հիման վրա: Աստծո գաղափարի հնարավորությունը, ով Աստծուն համարում է Աստված, պայմանավորված է նրանով, որ Աստված ինքն իրեն հայտնել է:

Ահա այսպես պետք է աստվածաբանել, որպեսզի Աստված խոսի և մարդկային բանականությունը հավատքին հետևելով խոսի Աստծու Հայտնության մասին, այնպես ինչպես որ այդ Հայտնությունը հնարավոր է դարձնում մեզ։ Այստեղ է, որ բանականությունը գտնվում է հավատքի մեջ, ինչն էլ իր հերթին հիմնված է Հայտնության վրա։

Պետք է նշեմ, որ մեզ մոտ բացակայում է նաև առողջ և գիտական մակարդակի վիճաբանությունը, իսկ երբ կա նոր միտք և նոր գաղափար, ապա այսպես է ընկալվում « այն, ինչ նոր է, չի կարող ճշմարիտ լինել, քանի որ ճշմարիտը պետք է հին լինի»։ Հին լինելը չէ, որ վավերական է դարձնում ավանդական մի շարք մոտեցումներ կամ գաղափարներ, որոնք առկա են եկեղեցում, այլ դրանց կապը Աստվածային հայտնությանը Հիսուս Քրիստոսի մեջ, որ քրիստոնիայի համար հասանելի է դառնում Ս. Հոգու կողմից։ Այստեղից է սկսում եկեղեցու ամբողջ առաքելությունը։

Անցյալի ճշմարտությամբ չպետք է մեկնաբանել ներկան, այլ Քրիստոսի պատգամը լինելով հավիտենական մեկնաբանում է ժամանակակից իրականությունը և այս երկուսի կապը պետք է ամուր լինի, սակայն Քրիստոսի պատգամը հավիտենական է, իսկ մարդկային կյանքը կամ ժամանակավոր իրավիճակը փոփոխական է։ Ամեն ժամանակներում աստվածային պատգամը հանդիսանում է այն աստվածաբանական կենտրոնական կատեգորիան, որով մեկնաբանվում է ամբողջ մարդկային  իրականությունը։

-Իսկ ինչպե՞ս հասկանալ աստվածաբանության և փիլիսոփայության հարաբերությունը։

-Աստվածաբանությունը դարերի ընթացքում տարբեր կերպ է մեկնաբանվել և առաջին անգամ աստվածաբանություն բառը օգտագործվել է Պլատոնի կողմից իր «Պետություն» աշխատության մեջ, իսկ Արիստոտելը և Ստոյիկյան փիլիսոփաները աստվածաբանություն հասկացողությանն այլ նշանակություն են տվել։ Այստեղ նպատակ չունեմ խոսելու այն մասին, թէ ինչպես է աստվածաբանությունը սահմանվել նախաքրիստոնեական շրջանում կամ թէ ինչպես է այն ազատագրվել փիլիսոփայությունից և հետագայում դարձել որպես առանձին և անկախ գիտություն։ Պետք է ուղղակի ուրվագծեմ նրանց տարբերությունը, որ հիմնարար է աստվածաբանության համար։ Փիլիսոփայությունը համարվում է մարդկային բարձրագույն հնարավորություն, որն արտահայտվում է մարդկային բանականության և ազատության մեջ։  Փիլիսոփայությունը բացառապես և համապարփակ մտածող, խորհող գործունեություն է և այն անխուսափելիորեն մտածում է այն, ինչ ցանկանում է անել։ Այսպիսով, փիլիսոփայությունը կարող է սահմանվելորպես մտածողության գործառույթ (Funktion des Denkens, Ինգոլֆ Դալֆերտ)։ Այսպես, բոլոր մյուս, ինչպես օրինակ գիտական կամ փիլիսոփայական աշխարհայացքի և էմպիրիկ գիտելիքի համատեքստերում ճշմարտության իմացությունը երբեք չի ընկալվում որպես հայտնության կամ հավատքի վրա հիմնված, այլ միշտ մարդկային ստուգման պրակտիկայի ինչ-որ ձևի ։ Այլ կերպ ասած, ճշմարտության իմացությունը բխում է մարդկային գործնական ստուգումներից ։

Աստվածաբանությունը նույնպես ռացիոնալ գիտություն է, քանի որ ինչպես մյուս գիտությունները, այն նույնպես ապավինելով հավատքին, հավատք, որ հիմնված է Աստծու ինքնությաննույնացումը Հիսուս Քրիստոսի անձի մեջ, որպես փրկող և արարող սեր առ մարդկությունը, լուսաբանում է աշխարհը և մարդուն։ Աստվածաբանությունը սահմանվում է որպես հավատքի գործառույթ (Funktion des Glaubens, Ինգոլֆ Դալֆերտ)։ Այն նույնպես մտածում է, սակայն հավատքն է նրա խթանող գործառույթը։ Իհարկե այս ամենը չի նշանակում, որ աստվածաբանությունը պետք է ամեն գնով հանդես գա ընդդեմ փիլիսոփայության։  Ընդհակառակը  փիլիսոփայությունը կարող է և պետք է օգտագործվի աստվածաբանության շրջանակներում, բայց այն չի կարող օգտագործվել աստվածաբանության հիմնավորման համար և աստվածաբանության ռացիոնալությունը կախված չէ որևէ տեսակի ոչ աստվածաբանական ռացիոնալությունից։ Աստվածաբանության ռացիոնալությունը չի բխում փիլիսոփայությունից, այն տարբերվում է և առնչվում է հավատքի ռացիոնալությանը:

Հավատքը հիմնված է հայտնության և Աստծո ինքնահաղորդակցական ներկայության մեջ: Այս ամենը նշանակում է, որ քրիստոնեական հավատքի ոլորտում ճշմարտության իմացությունը գալիս է հայտնությունից և որ հայտնությունը ճշմարտության իմացության աղբյուրն է: Իհարկե, այս ամենը հաստատվում է միայն կրոնական համոզմունքների համատեքստում:

Աստվածաբանությունը մարդկային ճանաչողական գործունեություն է, որն օգնում է ինտելեկտուալ ջանքերին իր հատուկ դիրքորոշմամբ, այսինքն հավատքով, որի բովանդակությունը Աստծո գործունեությունն է հայտնության և հավատքի մեջ,  քանի որ դրանք հասանելի են դառնում քրիստոնեական համոզմունքների, գործողությունների և հաստատությունների միջոցով։ Իսկ այս ամենի նպատակն է փորձել հասկանալ, թե ինչ է պնդում հավատքը, որ ստացել է հայտնության միջոցով: Այսպիսով, աստվածաբանությունը նպատակաուղղված է հավատքի ինտելեկտուալ պարզությանը և ձգտում է հասնել դրան՝ հավատքի գոյաբանական կառուցվածքի հայեցակարգային վերակառուցմամբ՝ հիմնվելով քրիստոնեական կյանքի փորձարարական կառույցներում դրա դրսևորումների վրա։

-Կրկին գանք սեփական խնդիրներին: Դուք  նախկին զրույցում խոսել էիք նաև Ս. Գրիգոր Նարեկացուց, ի՞նչ կասեք նրա աստվածաբանության ու այսօրվա ժամանակակից մարդու և եկեղեցու առաքելության մասին։

-Այո, Նարեկացին, այն աստվածաբան է, ով իմ աստվածաբանական հայացքների վրա լուրջ և կարևորագույն ազդեցություն է թողել։ Նրա «Մատյան Ողբերգությունը», իր աստվածաբանական հասկացողություններով գոյաբանորեն մեկնաբանում է քրիստոնեական մարդաբանությունը, որ հիմնականում երկու թեմաների վրա է կենտրոնանում. մարդը որպես մեղավոր և Աստծու պատկեր։ Նարեկացին «Մատյանում» ներկայացնում է մարդու անկորողությունն առ Աստված  և ակնհայտ կերպով ընդգծում է մարդկային բոլոր ջանքերի զուր և ապարդյուն լինելը։ Ինչքան ավելի է մարդն իր սեփական ուժերին ապավինում, այնքան ավելի է իր հիասթափությունը և ներքին ընկճված վիճակը բարդացնում և վաթարացնում։ Այստեղից մի պարզ եզրակացություն, ըստ Նարեկացու «Մատյանի» մարդ ներկայանում է մեղքի մեջ, որ ընդգծում է մարդու ապականված էությունը և իհարկե այստեղ խոսքը մարդու ամբողջ էության մասին է։ Խոսել մարդու մասին նշանակում է խոսել նրա անկարողության մասին։ Նարեկացին բացառում է սեփական միջոցներով Աստծու հետ հարաբերության վերականգնումը և մարդկային ամեն գործողություն, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ իսկ Մեղքի մեջ հայտնվել։ Իսկ այս անկարող մարդկային էությունը հարաբերության մեջ է մտնում Աստծու հետ միայն և միայն Աստվածային շնորհի միջոցով. « Քոնն է բժշկությունը, Քոնն է առատությունը, Քոնն են պարգևները միայն Քոնն են ձրի Շնորհները, Քոնն է քավությունը» ( ԺԶ, Ա)։ Եթե կա մեղք, ապա շնորհը այնտեղ իշխում է։ Եթե կա մեղավոր, ապա կա ապաքինված, բշկված և մխիթարված նոր արարած, նոր մարդ Աստծու փրկարար կամքի միջոցով։

Պետք  է նաև մի շատ կարևոր գաղափարի վրա մեր ընթերցողների ուշադրությունը հրավիրել, որ Նարեկացի աստվածաբանը ոչ մի կերպ չի կարող համարվել բանաստեղծ, քանի որ նա աստվածաբանորեն և հավատքի շրջանակներում է խոսում ողորմած Աստծու և մեղավոր մարդու հարաբերության մասին։ Հետևաբար տեղին և պատճշած է Նարեկացուն անվանել միայն և միայն Աստվածաբան, իսկ նրան բանաստեղծ  անվանելը ուղղակի շեղում է նրա «Մատյանի» գլխավոր նպատակից, որն է Աստված մարդուն փրկում է նրա ներքին վախերից և տանջանքներից, որոնցից մարդ իր սեփական ուժերով չի կարող ազատագրվել։ Իսկ այս ամենը Նարեկացին ներկայացնում և նկարագրում է միայն և միայն աստվածաբանորեն...

-Կներեք, որ ընդհատում եմ, բայց այնուամենայնիվ Գրիգոր Նարեկացուն համարում են հայ գրականության վերածնության հիմնադիրը: «Մատյան ողբերգության» պոեմը համարվում է հայ միջնադարյան գրականության զարդը:

Նարեկացու խճանկարը Վատիկանի Սուրբ Պետրոսի տաճարում

-Անշուշտ Նարեկացին մեծն  քերթողահայր է: Դա չի կարող որևէ մեկը ժխտել:  Այստեղ աստվածաբանության լույսի ներքո նրա ստեղծագործությունների անմշակ դաշտն է: Նույն «Մատյան ողբերգության» երկը օտարները համարվում են համաշխարհային քրիստոնեական գրականության մարգարիտներից մեկը։ Խնդիրը, որ ներառված են ապագայիս ծրագրերում` Նարեկացու «Մատյան Ողբերգությանը» աստվածաբանական մոտեցում տալն է։ Նարեկացին ավելի շատ աստվածաբան է: Ըստ իս,  կարդալով մի շարք Նարեկյան ուսումնասիրություններ, այն եզրակացության եմ հանգել, որ Նարեկի հիմնարար թեմաները դիտարկվել են ոչ խորքային, ավելի շատ դրանք բանասիրական մեկնաբանություններ են, որոնք շատ հեռու են աստվածաբանական մեկնություններից։ Ահա ապագա ծրագրերը կապված են  Նարեկյան մեկնաբանությունները աստվածաբանության լույսի ներքո դիտարկելուն, որն էլ հենց հիմք կհանդիսանա հայ աստվածաբանության ուղվածության զարգացումներին։  Նարեկացին և նրա աստվածաբանության շարունակական մեկնաբանությունը պետք է հիմք հանդիսանա հայ աստվածաբանության համար...։

Ըստ Նարեկացու` եկեղեցու առաքելությունն է կենտրոնանալ  Աստծու փրկարար, մխիթարող և ողորմած շնորհի վրա, որն իր մեջ պարունակում է մարդկային գոյաբանական հարցերի բոլոր պատասխաները։ Նարեկացին իր «Մատյանում» ընդգծում է երկու կարևոր աստվածաբանական հասկացողություններ, մարդու ինքնաճանաչումը որպես մեղավոր, իսկ երկրորդ` Աստծու շնորհը որպես մարդու փրկություն, ահա այստեղ է գտնվում եկեղեցու քարոզչության ամբողջ առաքելությունը։

Զրուցեց` Հայ Ազյանը

«Նիդերլանդական օրագիր»

Վահան Ավագյանը` «Մերոնք» հեռուստահաղորդման ընթացքում

 Նիդերլանդներում Վահան Ավագյանին շատերը ճանաչում են որպես Ամստերդամի Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի հիմնադրամի խորհրդի նախագահ, բայց քչերը գիտեն նրա կենսագրության մանրամասների մասին: Այն, որ գործարար Վահան Ավագյանին հետաքրքրել ու մոտեցրել է տեղի հայ համայնքին՝ բնավ պատահական չէ: Ամստերդամն ունեցել է հայկական կոլորիտով հարուստ պատմական անցյալ, իսկ պատմական գիտությունների թեկնածուին` Վահան Ավագյանին, այն չէր կարող անտարբեր թողնել: Ամեն բան սկսվեց հնամենի «Սուրբ Հոգի» հայ Առաքելական եկեղեցու 300-ամյա տոնակատարությունը նշելուց: Հետո հիմնադրվեց Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի հիմնադրամը, որը պետք է դառնար Նիդերլանդների ժամանակակից հայ կյանքի բազմաթիվ նախաձեռնությունների հեղինակ...

Մանրամասը այս և այլ նախաձեռնությունների մասին պատմում է Վահան Ավագյանը` հանրային հեռուստատեսության Առաջին ալիքի «Մերոնք» հեռուստահաղորդման ընթացքում:

-----

Vahan Avakian

Stichting Sint Grigor Narekatsi

Armeens Apostolische Kerk - SURP HOKI - Amsterdam

Դավթաշեն վարչական շրջանի 2-րդ փողոցն անվանակոչվեց ակադեմիկոս Պարիս Հերունու անվամբ

Երևանի քաղաքապետարանի  որոշմամբ՝ Երևան քաղաքի Դավթաշեն վարչական շրջանի  2-րդ փողոցն անվանակոչվեց հայ ականավոր ֆիզիկոս-ճարտարագետ, ակադեմիկոս Պարիս Հերունու անվամբ՝ «Պարիս Հերունու փողոց»:

Այս պահին Պարիս Հերունու անվան փողոցի բացման արարողությունն է։ Աշխարհում բազմաթիվ հայեր և գիտության նվիրյալներ իրենց հարգանքի տուրքն են միշտ մատուցել մեծ հային և անհամբերությամբ են սպասել այսօրվան։  Քարահունջ հայագիտական կենտրոնի աշխատանքները  մասսայականացնելու  առումով  հսկայական գործ է կատարում Նանա Հերունին։ Արժանի հոր արժանի զավակ։

Պարիս Հերունին ծնվել է 1933 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, Երևանում: Ավարտել է Երևանի Վ. Չկալովի անվան թիվ 30 միջնակարգ դպրոցը: 1951թ. ընդունվել է Մոսկվայի Էներգետիկայի ինստիտուտի Ռադիոտեխնիկական ֆակուլտետը: 1957թ., ավարտելով ուսումը, վերադարձել է Հայաստան և որպես ռադիոճարտարագետ՝ աշխատանքի անցել Բյուրականի աստղադիտարանում: 1957-1960թթ. աշխատել է Բյուրականի աստրոֆիզիկական աստղադիտարանում` որպես ռադիոինժեներ, գիտաշխատող, այնուհետև` Ռադիոֆիզիկական կոնստրուկտորային բյուրոյի պետ: 1960-1968թթ. եղել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի տնօրենի` գիտության գծով տեղակալ և ԳԲՀ բաժնի վարիչ, 1968-1971թթ.` Ֆիզիկատեխնիկական և ռադիոտեխնիկական չափումների համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի (Մոսկվա)  ռադիոֆիզիկական չափումների հայկական բաժանմունքի տնօրեն, 1971-2008թթ․` Ռադիոֆիզիկական չափումների համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն, 1983 թվականից` գլխավոր տնօրեն, 1983-2008թթ․՝ Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի «Անտենային համակարգեր» Ռադիոգիտահետազոտական ինստիտուտի հիմնադիր և բազային ամբիոնի վարիչ: Պարիս Հերունին ունի շուրջ 353 հրապարակված գիտական աշխատություն, այդ թվում՝ 248 տպագիր, 4 մենագրություն և 25 արտոնագիր։ Ուսումնասիրություններ է կատարել նաև հնագիտական աստղագիտության ոլորտում։  Նա  5 աստղային գիտական մեթոդներով հետազոտել է  Քարահունջը (Սյունիքի մարզում) և եզրահանգել, որ այն ավելի քան 7․500 տարվա պատմություն ունեցող աստղադիտարան է։

Տեքստը և լուսանկարները՝ Նաիրա Գասպարյան, հատուկ Նիդ.Օրագրի համար

Տեսաերիզը տրամադրել է Նանա Հերունին

COMMUNIQUE OF THE FOUNDERS OF THE FUTURE ARMENIAN

Dear compatriots, The latest developments in Armenia and Artsakh once again demonstrated the importance of forming a pan-Armenian unified vision and action.

As a result of the brutal and persistent policy of ethnic cleansing by Azerbaijan, the entire population of Artsakh was forced to leave its homeland within a few days. Prominent Artsakh statesmen, including former presidents as well as the former State Minister & co-Founder of The FUTURE ARMENIAN Ruben Vardanyan, were arrested and transferred to Baku. One of the ancient cradles of the Armenian civilization is left without its indigenous population for the first time in 25 centuries.

Today the sovereignty, security and territorial integrity of Armenia are severely endangered, the fundamental rights of the Artsakh people remain neglected, and, perhaps equally critical, a prevailing sense of apathy within both Armenian society and the diaspora threatens to impede national consolidation. The inability of the current Armenian administration to confront these challenges further exacerbates the situation.

To effectively solve all these and many other critical issues we face, it has become crucial to develop a unified vision for the future, institute responsible management, bridge the existing gap in effective mechanisms for the engagement of able professionals and resources in Armenia and within the diaspora. We are dedicated to continuing our declared mission of shaping the future together. We emphasize the importance of the coordination of efforts and the deeper and wider engagement of Armenians and our friends worldwide in the collective search for durable solutions.

On Armenia, we stress the urgency of strengthening our collective resilience, mobilizing all available resources, instituting responsible governance, rejecting defeatist and alarmist attitudes, and fostering robust, reliable partnerships.

On Artsakh, we will continue to pursue the solution that enables the right of the people of Artsakh to return to their homes in a safe and dignified manner, and guarantees their national, religious, educational, and cultural rights, including the preservation of the Armenian heritage. On diaspora, it is vital to harness our collective power and establish a common agenda for global diaspora action, with a primary focus on the security and sovereignty of Armenia and advocating the fundamental rights of the people of Artsakh.

We launched The FUTURE ARMENIAN public Initiative after the devastating war of 2020 to foster a dialogue that would lead to a common framework of understanding and envisioning a brighter future for Armenia and Armenians. More than 110,000 people from 108 countries joined our call. Our objectives were clear from the outset: overcome polarization, eliminate the prevailing despair, formulate systemic solutions, reactivate society, and cultivate a shared sense of responsibility towards the nation and its Through extensive consultations with local and diaspora organizations and professionals, the Initiative set 15 Goals aimed at addressing the full range of challenges we face and the sustainable development of our global nation.

This past spring we conducted the first-ever Citizens Assembly in the Armenian world – the Convention of the Future Armenian – where participants from the homeland and the diaspora discussed three of those 15 goals (Historic Responsibility, Armenia-Diaspora Unity, and Growing Population) and adopted policy and program recommendations. It was preceded by extensive preparatory work of over a hundred Armenian experts developing possible scenarios and project ideas around those three goals. The results of that convention can be found here. We extend our gratitude to our Signatories for their steadfast support during these fateful times. We, the Armenians, on all levels - personal, societal, and national - should rise above despair and division, resist the persistent challenges and hardships facing the nation, and collectively forge a brighter future for all Armenians.

Best regards,

The FUTURE ARMENIAN Development Foundation

Հարգելի հայրենակիցներ,  

Հայաստանում և Արցախում վերջին զարգացումները ևս մեկ անգամ ի ցույց դրեցին համահայկական միասնական տեսլականի և գործողությունների կարևորությունը:  

Ադրբեջանի կողմից իրականացվող էթնիկ զտումների վայրի ու հետևողական քաղաքականության արդյունքում Արցախի ամբողջ բնակչությունը ստիպված էր լքել իր հայրենիքը մի քանի օրում: Արցախի պետական ու հանրային հայտնի գործիչները, այդ թվում՝ նախկին նախագահներն ու նախկին պետնախարար, «ԱՊԱԳԱ ՀԱՅԿԱԿԱՆԸ» նախաձեռնության համահիմնադիր Ռուբեն Վարդանյանը ձերբակալվել ու տեղափոխվել են Բաքու: Հայկական քաղաքակրթության հնագույն բնօրրաններից մեկը 2.5 հազարամյակում առաջին անգամ մնացել է առանց իր բնիկ ժողովրդի:  

Այսօր Հայաստանի ինքնիշխանությունը, անվտանգությունն ու տարածքային ամբողջականությունը լրջորեն վտանգված են: Արցախի ժողովրդի հիմնարար իրավունքները շարունակում են մնալ անտեսված: Նույնչափ վտանգավոր է Հայաստանի հասարակության և սփյուռքահայության շրջանում անտարբերության գերիշխող զգացումը, ինչը խոչընդոտում է ազգային համախմբմանը: Հայաստանի գործող վարչակազմի այս մարտահրավերներին դիմակայելու անկարողությունն ավելի է սրում իրավիճակը:  

Այս և մեր առջև ծառացած բազմաթիվ այլ ճգնաժամային խնդիրներն արդյունավետորեն լուծելու համար վճռորոշ նշանակություն ունի ապագայի միասնական տեսլականի ձևավորումը, պատասխանատու ղեկավարումը, Հայաստանում և սփյուռքում կարող մասնագետների և ռեսուրսների ներգրավման արդյունավետ մեխանիզմների հարցում առկա բացի լրացումը:  

Մենք հավատարիմ ենք ապագան միասին կերտելու մեր հռչակած առաքելությանը: Կարևորում ենք ջանքերի համակարգումը և մնայուն լուծումների համատեղ որոնման մեջ հայերի ու աշխարհում մեր բարեկամների ավելի խորը և ավելի լայն ներգրավումը:  

Հայաստանի առումով մենք հրատապ ենք համարում հավաքական դիմադրողականության ուժեղացումը, առկա բոլոր ռեսուրսների մոբիլիզացիան, պատասխանատու կառավարման հաստատումը, պարտվողականության և խուճապային կեցվածքի մերժումը, ուժեղ և վստահելի գործընկերությունների ձևավորումը:  

Արցախի առումով մենք շարունակելու ենք ձգտել այնպիսի լուծմանը, որը Արցախի ժողովրդին թույլ կտա անվտանգ ու արժանապատիվ կերպով վերադառնալ իրենց տները և կերաշխավորի նրանց ազգային, կրոնական, կրթական ու մշակութային իրավունքները՝ ներառյալ հայկական ժառանգության պահպանումը:  

Սփյուռքի առումով ճակատագրական նշանակություն ունի մեր հավաքական ուժի օգտագործումը և ամբողջ աշխարհում սփյուռքի քայլերի համար ընդհանուր օրակարգի հաստատումը՝ կենտրոնանալով Հայաստանի անվտանգության և ինքնիշխանության և Արցախի ժողովրդի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության վրա:  

Մենք հանդես ենք եկել «ԱՊԱԳԱ ՀԱՅԿԱԿԱՆԸ» հանրային նախաձեռնությամբ 2020թ. ավերիչ պատերազմից հետո՝ զարգացնելով մի երկխոսություն, որը կհանգեցներ փոխըմբռնման  և Հայաստանի ու հայության ապագա տեսլականի ընդհանուր շրջանակի ձևավորման: Մեր կոչին արձագանքել է ավելի քան 110,000 մարդ աշխարհի 108 երկրից: Մեր նպատակներն ի սկզբանե պարզ էին. հաղթահարել բևեռացումը, վերացնել գերիշխող հուսահատությունը, ձևակերպել համակարգային լուծումներ, վերակտիվացնել հասարակությունը և զարգացնել պատասխանատվության ընդհանուր զգացում երկրի և դրա ապագայի հանդեպ:   

Հայաստանի ու սփյուռքի կազմակերպությունների ու մասնագետների հետ ընդարձակ քննարկումների արդյունքում նախաձեռնությունը սահմանել է 15 նպատակներ՝ ձգտելով անդրադառնալ մեր առջև ծառացած մարտահրավերների ամբողջական շրջանակին և համայն հայության կայուն զարգացմանը:   

Այս տարվա գարնանը մենք անցկացրինք առաջին քաղաքացիական ասամբլեան հայկական աշխարհում՝ Ապագա Հայկականի Համաժողովը, որտեղ հայրենիքից ու սփյուռքից մասնակիցները քննարկեցին 15 նպատակներից 3-ը (Պատմական պատասխանատվություն, Հայաստան-Սփյուռք միասնականություն և Բնակչության աճ) և ընդունեցին քաղաքականություն ու ծրագրային առաջարկներ: Համաժողովին նախորդել էր ավելի քան 100 հայ փորձագետների նախապատրաստական լայնածավալ աշխատանքը, որի արդյունքում երեք նպատակների շրջանակում կազմվել էին հնարավոր սցենարներ ու նախագծերի գաղափարներ: Համաժողովի արդյունքներին կարող եք ծանոթանալ այստեղ:  

Մենք երախտագիտություն ենք հայտնում մեր նախաձեռնությանը միացածներին այս ճակատագրական ժամանակներում իրենց անսասան աջակցության համար:  

Մենք՝ հայերս, բոլոր մակարդակներում՝ անձնական, հասարակական և պետական, պետք է հաղթահարենք հուսահատությունը և պառակտվածությունը, դիմադրենք մեր ժողովրդի առջև ծառացած շարունակական մարտահրավերներին ու դժվարություններին և հավաքականորեն կերտենք պայծառ ապագա բոլոր հայերի համար:  

Հարգանքով,

ԱՊԱԳԱ ՀԱՅԿԱԿԱՆԸ զարգացման հիմնադրամ