Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող մեր նախագծն արդեն արձագանք ունի Սանկտ Պետերբուրգի ազգագրական թանգարանի Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և Ղազախստանի ազգագրության ամբիոնի առաջատար գիտաշխատող, մշակութաբանության թեկնածու Լուսինե Ստեփանի Ղուշչյանի կողմից: Հրապարակում ենք մեր հասցեագրած նամակը նրան, այնուհետև ազգագրական թանգարանի կայքում Նիկոդիմոս Ամատունու մասին հրապարակած Լուսինե Ղուշչյանի հոդվածը:
Սանկտ Պետերբուրգի ազգագրական թանգարանի Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և Ղազախստանի ազգագրության ամբիոնի առաջատար գիտաշխատող, մշակութաբանության թեկնածու Լուսինե Ստեփանի ՂուշչյանինՀարգելի տիկին Լուսինե Ղուշչյան
Շատ խրախուսելի է ձեր ուսումնասիրությունը Նիկոդիմոս Ամատունու մասին: Այն լրացնում է նրա մասին մեր ունեցած տեղեկությունները` մասնավորապես Սանկտ Պետերբուրգի ազգագրական թանգարանին նրա նվիրած իրանական հավաքածուների լուսանկարները: Այս աշխատանքի համար մեր շնորհակալությունն ենք հայտնում:Որպես տեղեկություն, հայտնում ենք Ձեզ հետևյալը. երբ ցանկացանք գրել Նիկոդիմոս Ամատունու մասին առաջին աղբյուրը եղավ նրա մասին առատ տվյալների հայթհայթումը Օշական գյուղի նրա հարազատներից, Համացանցում նրա գործունեության մասին 2018-2020թթ գրեթե ոչինչ չկար: Առաջին աղքատիկ տվյալները հանդիպեցինք վրացական nobility կայքում, որտեղ նա հիշատակվում էր որպես ոչ թե հայ, այլ վրաց իշխան, և լուսանկար չկար: Մեր միջնորդությամբ և տրամադրած տեղեկություններով կայքում համաձայնեցին լրացումներ կատարել՝ ներառելով լուսանկար և հստակեցնելով նրա հայկական ծագումը:
Մասնավորապես, լուսանկարի տակ նշվեց. Фото нам предоставил родственник Никидома Аматуни, член союза журналистов СССР и Армении Ваган Аматуни,
Տեքստում ավելացվեց. «Ամատունի Նիկոդիմ Իսաևիչ (ըստ հայ լրագրող, Հայաստանի և ԽՍՀՄ ժուռնալիստների միության անդամ Վահան Ամատունու - Նիկոդիմ Իսաևիչը ծնվել է Հայաստանում, Օշական գյուղում) - իսկական պետական խորհրդական, հասարակական գործիչ։ Արտագնա ապրել է Փարիզում, մասնակցել կայսրուհի Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի հիշատակին նվիրված ընկերության (1927), Ռուսաստանի դատական պաշտոնյաների միության և Պետերբուրգի համալսարանի նախկին ուսանողների միության (1935) ստեղծման աշխատանքներին, եղել է Կարմիր Խաչի Ընկերության Ռուսաստանի գլխավոր վարչության անդամ (1941-1942), հանդես է եկել հիշողություններով, գրի առել դրանք: Կյանքի վերջում ապրել է Սենտ-Ժնևիվ-դե-Բուայի ռուսական տանը»:
Նրա մասին արժեքավոր տեղեկություններ նաև հայտնաբերեցինք Սանկտ Պետերբուրգի ազգագրական թանգարանի Միջին Ասիայի և Կովկասի բաժնի առաջին կարգի գիտաշխատող Սերգեյ Դմիտրիևի «Իշխան Ն.Ե.Ամատունին և նրա արշավախումբը Պարսից ծոցում (1904-1907 թթ.)» աշխատությունն էր, որը համացանցում կար, բայց փակ էր ու վճարովի: Ցավալի փաստը նա էր, որ Դմիտրևը կյանքից հանկարծակի ու վաղաժամ հեռացավ ու այլևս նրա հետ հնարավոր չէր կապ հաստատել:
Հարգելի Լուսինե Ստեփանի, ուրախ ենք, որ ներկայումս զբաղեցնում եք Սանկտ Պետերբուրգի ազգագրական թանգարանի Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի և Ղազախստանի ազգագրության բաժինի առաջատար մասնագետի պաշտոնը, նաև երախտապարտ ենք, որ հանձն եք առել ներկայացնել Նիկոդիմոս Ամատունու ազգագրական թանգարանի հետ կապված լուսանկարները, նաև օգտագործել եք նրա կենսագրության մասին մեր տրամադրած տեղեկությունների հղումը: Հուսով ենք, որ ձեզ հասու միջոցներով այսուհետ ևս տեղեկություններ ու լուսանկարներ կարող ենք ստանալ Նիկոդիմոս Ամատունու մասին` լրացնելով մեր արժանի հայորդիների կենսագրական բացը:
Հարգանքով` «Նիդերլանդական օրագրի» գլխ.խմբագիր, Hay Azian
--------------
Аматуни Никодим Исаевич
Автор: Л.С. Гущян, ведущий научный сотрудник отдела этнографии Кавказа, Средней Азии и Казахстана, кандидат культурологии
Аматуни Никодим Исаевич (арм. Ամատունի Նիկոդիմոս Եսայու) – действительный статский советник, непременный член Петроградского отдела Особой комиссии (1916), экспедиционер, коллекционер.
Никодим Аматуни родился 3 мая 1865(?) года в сел. Ошакан Эриванской губ. в княжеской семье (ЦГИА. Ф. 1343. Оп. 46. Д. 29). Его отец, Есайа Аматуни являлся старшим священником селения. Никодим, как и его кузен, известный арменист Саак Аматуни, внес существенный вклад в востоковедные исследования начала XX в.
После окончания училища Нерсесян в Тифлисе Н.И. Аматуни поступил на юридический факультет Императорского Санкт-Петербургского университета; окончив который в 1889 г. получил степень кандидата права; Приказом по министерству от 30 января следующего года он был определен на службу в уголовно-кассационный департамент Правительствующего Сената кандидатом на судебные должности в чине коллежского секретаря. С 1893 г. назначен инспектором-делопроизводителем судебного следователя округа Екатеринославского окружного суда, а с 1896 г. — инспектор-делопроизводитель (и. д.) судебного следователя округа Витебского окружного суда. В той же должности он служил в Саратовском окружном суде (1898); в 1903 г. стал и. д. судебного следователя округа Каменец-Подольского окружного суда. В 1895 г. он был произведен в титулярные советники.
В начале 1903 г. князь Аматуни ходатайствовал перед главноуправляющим Торговым мореплаванием и портами великим князем Александром Михайловичем о предоставлении ему должности во вверенном великому князю ведомстве. Ходатайство было удовлетворено, и11 августа 1903 г. Н.И. Аматуни получил назначение на должность чиновника особых поручений VI класса при главноуправляющем. В 1904 г. Н.И. Аматуни произведен в коллежские советники со старшинством и назначен заведующим экспедицией, снаряженной Главным управлением Торгового мореплавания и портов в порты Персидского залива и тяготеющие к ним провинции. Эта экспедиция продолжалась с февраля по октябрь 1904 г. По возвращении из поездки князь Аматуни был командирован в ряд городов для организации совещаний и выработки практических рекомендаций учреждениям, ведущим торговлю с Южной Персией, а также для устройства самих торгово-ремесленных выставок. По окончании серии выставок торгово-промышленными кругами двух столиц – Санкт-Петербурга и Москвы поступило предложение организовать музей из представленных на экспозициях предметов, однако данные планы остались не воплощенными. В 1907 г. за выслугу лет князь Аматуни был произведен в статские советники со старшинством и в 1908 г. командирован в иностранные порты, посещаемые срочными пароходами Русского общества пароходства и торговли для выяснения их торгового значения.
В 1906 г. Н.И. Аматуни предложил ряд своих коллекций для приобретения Этнографическому музею Русского музея (ЭО), о чем свидетельствует доклад, сделанный хранителем отдела К.А. Иностранцевым на Совете ЭО. В ноябре того же года коллекции, собранные по поручению ЭО, а также частное собрание князя Аматуни, снабженные его подробными описаниями традиций ремесленного производства в Иране, были переданы в ЭО (АРЭМ. Ф. 1. Оп. 1. Д. 31. Л. 66, 69). В состав 11 коллекций, зарегистрированных известным востоковедом-иранистом А.Н. Самойловичем, входят предметы традиционной культуры иранцев и гебров (этноконфессиональной группы ираноязычных зороастрийцев), в основном из южных районов Ирана. Коллекции хорошо аннотированы собирателем, включая местные термины, иранские и гебрские, использовавшиеся для обозначения отдельных предметов. Часть терминов записана собирателем армянскими буквами на самих предметах. Иранские коллекции (151 предмет) включают костюмные комплексы (кол. 1102), отдельные предметы костюма – туфли (кол. 1175), а также мужские головные уборы и инструменты для их изготовления (кол. 1104), инструменты для обработки кожи (кол. 1115), дорожные курительные (кол. 1119) и столовые принадлежности (кол. 1120), атрибуты для верховой езды и для караванных вьючных лошадей (кол. 1128), ослов (кол. 1138), верблюдов (кол. 1139) и мулов (кол. 1152). В гебрскую коллекцию (16 предметов) входят мужской и детские (мальчика и девочки) костюмные комплексы (кол. 1153). Эта коллекция Н.И. Аматуни имеет исключительную научную ценность, так как аналоги в российских и зарубежных собраниях крайне редки. Не меньшую значимость имеют полевые записи Н.И. Аматуни, в которых описывается обработка кожи в Ширазе и технология изготовления головных уборов (АРЭМ. Ф. 1. Оп. 2. Д. 10. Л. 1–17об, 24об–25об), традиционные средства передвижения (АРЭМ. Ф. 1. Оп. 2. Д. 10. Л. 17об–24об) и состав костюмных комплексов молодых жителей Шираза (АРЭМ. Ф. 1. Оп. 2. Д. 10. Л. 25об-27).
Исследовательское и собирательское направления в жизни Н.И. Аматуни представляются весьма существенными, хотя и короткими вехами в его биографии, поскольку в дальнейшем он посвятил себя политическим и военным сферам деятельности, высоко оцененой властями – в 1915 г. князь Аматуни был награжден орденом Святого Владимира III степени, а в 1916 г. «за труды по Российскому Обществу Красного Креста при обстоятельствах военного времени» — орденом Святого Станислава I степени. Он был награжден также серебряной медалью «В память царствования императора Александра III» и светло-бронзовой – «В память 300-летия царствования дома Романовых» на ленте белого, желтого и черного цветов. Кроме того, Н.И. Аматуни имел иностранные награды — орден Святого креста Св. Гроба Господня и болгарский — «За гражданские заслуги» 3-й степени; в 1914 г. ему было предоставлено право ношения высочайше учрежденного 24 июня 1899 г. знака Красного Креста.
После 1917 г. князь Аматуни участвовал в Гражданской войне на стороне белогвардейцев, а после их поражения эмигрировал во Францию, где продолжал активно участвовать в деятельности различных белоэмигрантских обществ: Обществе памяти императрицы Александры Федоровны (1927), Союзе русских судебных деятелей и Обществе бывших студентов Санкт-Петербургского университета (1935). Был членом Главного управления Российского общества Красного Креста (РОКК) (1941–1942). Последние годы жизни Никодим Исаевич провел в Русском доме в Сент-Женевьев-де-Буа. Он скончался 4 марта 1946 г., похоронен на одноименном кладбище.
Архивные материалы
АРЭМ. Ф. 1. Оп. 2. Д. 10. 27 л. – Н.И. Аматуни. Способ обработки и окраски кожи в Ширазе. Список костюмов, которые носили жители Шираза. Описи материалов: 1906 г.
АРЭМ. Ф. 1. Оп. 1. Д. 31. 130 л. – Журналы заседаний Совета Этнографического отдела Русского музея имп. Александра III. Описи материалов: ноябрь 1905 г.— октябрь 1907 г.
ЦГИА. Ф. 1343. Оп. 46. Д. 29. 120 л. – Дело Департамента герольдии Правительствующего Сената. О дворянстве рода Аматуни. Описи материалов: 31 января 1823 г. – 29 октября 1850 г.
Библиография
- Российское зарубежье во Франции. 1919–2000: Биографический словарь. – М.: Наука, 2008. – Т.1. – С. 49.
- Дмитриев С.В. Князь Н.И. Аматуни // Фонд Этнографического отдела Русского музея по культуре народов Востока: история формирования и судьба (1901–1930-е гг.) – СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2012. – С. 164–168, 170–177, 179–213, 476–477.
- О Никодиме Есаевиче Аматуни. Необходимые уточнения в биографии Никодима Аматуни // Новые открытия (на арм. яз.).
- Генеалогическая база данных Грузии.
Коллекции
Иранцы
№ 1102. – Предметы женского, девичьего, детского костюма. Включает 22 предмета. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1104. – Головные уборы, инструменты для их изготовления. Включает 27 предметов. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1115 – Инструменты для обработки кожи. Включает 21 предмет. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1119. – Дорожные принадлежности для курения. Включает 7 предметов. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1120. – Дорожные столовые принадлежности. Включает 22 предмета. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1128. – Принадлежности для верховой лошади и для лошади караванного проводника. Включает 23 предмета. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1138. – Принадлежности для верхового и вьючного ослов. Включает 13 предметов. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1139. – Принадлежности для упряжи верблюда. Включает 6 предметов. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1152. – Принадлежности для упряжи мула. Включает 9 предметов. Иран. Сбор 1906 г.
№ 1175. – Одна пара обуви. Иран. Сбор 1906 г.
Гебры
№ 1153. – Предметы костюма девочки, мальчика, мужчины. Включает 16 предметов. Иран. Сбор 1906 г.
https://ethnomuseum.ru/collections/collectors/amatuni-nikodim-isaevich/
Аматуни Никодим Исаевич (ethnomuseum.ru)
----------------------------------------------------------
Ամատունիների իշխանական տոհմի մասին «Նիդերլանդական օրագրի» նախագծի այլ հոդվածները
Ամատունիների շառավիղները
Նիկոդիմոս Եսայու Ամատունու մասին
Ազգագրագետ Սերգեյ Դմիտրիևը և Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մասին նրա աշխատությունը
Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու կենսագրությունից (1903-1913)
Օշականի Ամատունիները և նրանց ավանդը տեղի դպրոցի ու եկեղեցու կառուցման գործում
Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու առնչությունը ռուսական ազգագրական թանգարանի հետ
Ազգագրագետ Սերգեյ Դմիտրիևը և Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մասին նրա աշխատությունը
Նիկոդիմոս Ամատունին Բենուայի հուշերում
Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող մեր նախագծն արդեն արձագանք ունի Սանկտ Պետերբուրգից
Սահակ վարդապետ Ամատունի. նոր էջեր կյանքի տարեգրությունից
Սահակ վարդապետ Ամատունու գերեզմանը վանդալիզմի ենթարկված
Ե՞ՐԲ Է ՄԱՀԱՑԵԼ ՍԱՀԱԿ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱՄԱՏՈՒՆԻՆ
Արձագանք` «Սահակ վարդապետ Ամատունու գերեզմանը վանդալիզմի ենթարկված» հոդվածին
Սերունդներն այլևս կհիշեն որտեղ է թաղված Կոմիտասի առաջին ուսուցիչ Սահակ Ամատունին
Ամատունու նախաձեռնած «լողացող ցուցահանդեսը» «Իմպերատոր Նիկոլայ 2-րդ» շոգենավի վրա
Թեմային առնչվող այլ նյութեր`
Պոլսո «Ժամանակ» թերթը «Նիդերլանդական օրագրի» նախագծին գործակից
Թումանյանը, Կոմիտասն ու Սահակ Ամատունին
Այսօր իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մահվան տարելիցն է
Հոդվածի այլ հղումներ.
