Արցախյան հակամարտության կարգավորման չիրացված հնարավորությունները՝ «Անավարտ խաղաղություն» գրքի դիտանկյունից

Նաիրա Գասպարյան, բ․գ․թ․, դոցենտ, ԵՊՀ
Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանից
Հատուկ ՆիդՕրագրի համար

Այս պահին առցանց ընթանում է հակամարտությունների կարգավորման հայտնի փորձագետ Հրայր Պալեանի բանախոսությունը, ով ամենայն մանրակրկտությամբ ներկայացնում է իր «Անավարտ խաղաղություն» (Anatomy of Peacemaking) համապարփակ աշխատությունը։ Գիրքը, որը նախ լույս է տեսել անգլերենով, ապա թարգմանվել հայերեն, հիմնավորապես անդրադառնում է արցախյան հակամարտության կարգավորման այն բաց թողնված հնարավորություններին, որոնց հմուտ կիրառման դեպքում հնարավոր կլիներ հասնել հարցի հանգուցալուծմանը։

Պարոն Պալեանն իր վերլուծության մեջ շեշտում է, որ ղարաբաղյան հիմնախնդրի առանցքում ոչ թե սոսկ տարածքային (հողի) վեճն էր, այլ տեղի բնակչության մարդու իրավունքների կոպտագույն ու պարբերական ոտնահարումը։ Ըստ հեղինակի՝ գործընթացում թույլ տրված մեծագույն սխալներից էին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստացի լուծարումը և այն իրողությունը, որ Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի որոշումը չհետաձգվեց մինչև մյուս բոլոր առանցքային հարցերի կարգավորումը։

Բանախոսը հանրությանն է ներկայացնում հակամարտության խաղաղ կարգավորման տապալման և բանակցային գործընթացի խափանման կոնկրետ, հաճախ քողարկված կողմերը։ Զեկուցողն առանձնակի ընդգծեց Մինսկի խմբի գլխավոր ձեռքբերումը՝ 1994-2020 թվականների հարաբերական անդորրը, երբ ակտիվ պատերազմական գործողությունները դադարեցված էին, և արտաքուստ թվում էր, թե պրոֆեսիոնալ բանակցությունները հաջողությամբ են ընթանում։ Սակայն, ինչպես նշեց փորձագետը, այդ հարաբերական խաղաղության տասնամյակներն Ադրբեջանն օգտագործեց սեփական ռազմատնտեսական ներուժի և ներքին հզորության զարգացման համար։

Հրայր Պալեանը մանրամասնեց նաև բանակցային ճարտարապետության փլուզման պատճառները՝ մատնանշելով մի շարք սուբյեկտիվ գործոններ։ Որպես ձախողման 5-րդ հիմնական պատճառ՝ նա առանձնացրեց Ղարաբաղի պաշտոնական Ստեփանակերտի դուրսթողումը բանակցային անմիջական գործընթացից։ Բանախոսը վերահաստատեց այն թեզը, որ գործընթացը ճիշտ հունով տանելու պարագայում հնարավոր էր արձանագրել հայկական կողմի համար ցանկալի արդյունք։

Իրավիճակն էլ ավելի է բարդացել համանախագահող երեք գերտերությունների՝ ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի միջև հարաբերությունների վատթարացմամբ, քանի որ այս երկրներն արդեն իսկ ներքաշված էին սեփական գլոբալ աշխարհաքաղաքական (գեոպոլիտիկ) հակամարտությունների մեջ։

Պարոն Պալեանը հատուկ նշեց, որ չի ցանկանում մանրամասն անդրադարձ կատարել Արցախից տեղահանվածների վիճակին նրանց լրացուցիչ ցավ չպատճառելու համար։

Պարոն Պալեանի կողմից խնդրի բազմաշերտ ներկայացումից հետո հանդիպումն անցավ ակտիվ հարցուպատասխանի փուլ, որի ընթացքում ներկաները հնարավորություն ունեցան ստանալու իրենց հուզող հարցերի պատասխանները։

The Unrealized Opportunities for the Resolution of the Artsakh Conflict: From the Perspective of the Book "Unfinished Peace"

Gasparyan Naira , PhD, Associate prof., YSU
For the Netherland Diary from Yerevan, Armenia

The talk by Hrair Balian, a renowned expert in conflict resolution, is currently streaming online. He is presenting in meticulous detail his detailed work titled "Unfinished Peace" (Anatomy of Peacemaking). The book, which was first published in English and subsequently translated into Armenian, addresses in depth the missed opportunities in the resolution of the Nagorno-Karabakh conflict – opportunities that, if skillfully utilized, could have led to a definitive settlement of the issue.

In his analysis, Mr. Balian emphasizes that the core of the Nagorno-Karabakh conflict was not merely a territorial dispute over land, but rather the gross and systematic violation of the human rights of the local population. According to the author, among the gravest errors committed during the process were the de facto dissolution of the OSCE Minsk Group and the failure to defer the final status determination of Nagorno-Karabakh until all other key issues were resolved.

The speaker unveils to the public the concrete, often obscured facets of the failure of the peaceful settlement and the disruption of the negotiation process. The presenter highlighted the primary achievement of the Minsk Group: the relative tranquility between 1994 and 2020, when active hostilities were halted, creating an outward appearance of successful, professional negotiations. However, as the expert noted, Azerbaijan utilized these decades of relative peace to develop its own military-economic potential and internal capabilities.

Hrair Balian also elaborated on the causes behind the collapse of the negotiation architecture, pointing out a number of subjective factors as well. As the fifth primary reason for this failure, he highlighted the exclusion of Karabakh’s official Stepanakert from the direct negotiation process. The speaker reaffirmed the thesis that had the process been guided in the right direction, it would have been possible to achieve an outcome desirable for the Armenian side.

The situation was further exacerbated by the deterioration of relations between the three co-chairing global powers—the United States, France, and Russia—as these countries were already embroiled in their own global geopolitical conflicts.

Mr. Balian specifically noted that he did not wish to address the situation of the displaced people from Artsakh in detail, in order to avoid causing them additional pain.

Following Mr. Balian’s multi-layered presentation of the issue, the meeting transitioned into an active Q&A session, providing attendees with the opportunity to receive answers to their pressing questions.