Պտղնի գյուղում Ամատունիների 4-րդ դարում կառուցած Պտղավանքի մասին

Պտղավանքը (Ptghnavank)՝ վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության եզակի հուշարձան, գտնվում է Կոտայքի մարզի Պտղնի գյուղում: Կառուցվել է VI դարի վերջին – VII դարի սկզբին Ամատունյաց իշխանական տոհմի ներկայացուցիչ Մանուել Ամատունու կամ նրա ժառանգորդների կողմից: «Նիդերլանդական օրագիր» էլեկտրոնային թերթի Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող նախագծի շրջանակում ուզում եմ ներկայացնել հուշարձանի պատմական համատեքստը, ճարտարապետական առանձնահատկությունները, զարդաքանդակները և մակագրությունները՝ հիմնվելով համացանցում եղած գիտական հետազոտությունների վրա: Հոդվածը նպատակ ունի ընդգծել Պտղավանքի դերը հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետության զարգացման մեջ: Ի դեպ Նիդերլանդների հայկական կազմակերպությունների ֆեդերացիայի նախագահ Մաթո Հախվերդյանի և շինարար-ինժեներ Տիգրան Հարությունյանի հետ եղանք Պտղնիում և բազմաթիվ լուսանկարներ արեցինք: Եկանք այն համոզման, որ այս եզակի գանձը պետք է մոդելավորվի ու վերակառուցվի` ի պահ տալու սերունդներին: Եթե կառուցում ենք եկեղեցիներ, կանգնեցնում հուշարձաններ , ապա ինչու չվերականգնել վաղ միջնադարի այս գանձը:

Վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետությունը, որը ձևավորվել է IV–VII դարերում, բնորոշվում է գմբեթավոր կառույցների և հարուստ զարդաքանդակների առկայությամբ: Այս շրջանում հայկական եկեղեցիները ոչ միայն կրոնական կենտրոններ էին, այլև արտացոլում էին տեղական նախարարական տոհմերի հզորությունը և մշակութային փոխազդեցությունները հարևան քաղաքակրթությունների հետ, ինչպես սասանյան Պարսկաստանը և Բյուզանդական կայսրությունը: Պտղավանքը, որը գտնվում է Պտղնի գյուղում (կոորդինատներ՝ 40°15′ N, 44°35′ E), համարվում է գմբեթավոր սրահի (domed hall) տիպի ամենահին, եզակի օրինակներից մեկը: Այն կառուցվել է VI դարի առաջին կեսից մինչև VII դարի սկիզբ՝ տարբեր գիտնականների գնահատմամբ (Der Nersessian՝ առաջին կես VI դար, Harutiunian՝ VI դար, Hovsepian՝ VI դարի երրորդ քառորդ, Mnacakanyan՝ VII դարի սկիզբ): Հուշարձանը վերագրվում է Ամատունյաց տոհմի իշխան Մանուել Ամատունուն կամ նրա ժառանգորդներին, ինչը հաստատվում է մակագրություններով և քանդակներով: Այս հոդվածը, հիմնվելով գիտական աղբյուրների վրա, վերլուծում է Պտղավանքի ճարտարապետական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները՝ ընդգծելով նրա նշանակությունը հայկական մշակութային ժառանգության մեջ:

Պտղավանքի ընդհանուր տեսքը գյուղից

Ամատունիների Տոհմը և Պատմական Համատեքստը

Ամատունյաց տոհմը՝ հայկական նախարարական հնագույն տոհմերից մեկը, ծագում ունի կասպիա-մեդական արմատներով և տիրում էր Վասպուրականի Արտազ գավառին: Նրանք հայոց արքունիքում վարում էին հազարապետության պաշտոնը և մասնակցել են Վարդանանց պատերազմին (451 թ.): VI դարում նահապետը Մանդենն էր, ով մասնակցել է 505 թ. ժողովին, իսկ Մանուել Ամատունին (510–590 թթ.) հովանավորել է Պտղավանքի շինարարությունը: Նրա որդի Սահակը հիշատակվում է 552–553 թթ. փաստաթղթերում, իսկ Կոտիտը՝ 590–600 թթ.: 606 թ. Պտղավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը: Տոհմի գերբում առկա են արմավենի և խոցվող առյուծ՝ որպես հզոր թշնամու պարտության խորհրդանիշ:

 Պտղավանքի կառուցումը տեղադրվում է VI դարի երկրորդ քառորդում, երբ Մանուելը, որպես Մանդենի որդի, հովանավորել է շինարարությունը: Նրա որդի Սահակ Ամատունին հիշատակվում է 552–553 թթ. Ներսես Բ-ի թղթում, իսկ Կոտիտ Ամատունին՝ 590–600 թթ.: 606 թ. Պտղավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է հայ եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը:

Ամատունյաց տոհմը  հայկական նախարարական հնագույն և ազնվական տոհմերից մեկն է, որը հայտնի է IV դարից սկսած: Այն պատկանում է Մեծ Հայքի նախարարական տոհմերին և ունի երկարատև դերակատարում հայոց պատմության մեջ՝ քաղաքական, զինվորական և եկեղեցական ոլորտներում:

Տոհմի հիմնական տիրույթը Վասպուրական նահանգի Արտազ գավառն էր (Վանա լճի և Ուրմիայի լճի միջև ընկած շրջանը, ներկայիս Արևմտյան Հայաստան և Իրանի սահմանամերձ գոտի):

Տոհմը համարվում է կասպիա-մեդական (Caspio-Median) ծագում ունեցող, չնայած որոշ աղբյուրներում նշվում է հրեական (Judaized) կապեր:

Հայոց արքունիքում  վարում էր հազարապետության (զորքերի գլխավոր հրամանատարի) պաշտոնը:

Ամատունիների մասին հիշատակումները սկիզբ են առնում III–IV դարերից: Օտա Ամատունին (III–IV դդ.) եղել է Հայոց հազարապետ (287–320-ական թթ.): Նրա որդի Վահան Ամատունին (IV դար) հայտնի է որպես զորավար և «ազգի հայր» (nation's father), ով պայքարել է պարսկական տիրապետության դեմ:

V դար` Տոհմի ներկայացուցիչները մասնակցել են Վարդանանց պատերազմին (451 թ.) և Ավարայրի ճակատամարտին: Վահան Ամատունին (V դար) նշանավոր է որպես քաջարի իշխան և զորավար, ով պաշտպանել է հայկական ինքնությունը:

VI–VII դարեր` Ամենահայտնի շրջանը Պտղավանքի (Ptghnavank կամ Ptghni եկեղեցի) կառուցման հետ կապված: Մանուել Ամատունին (մոտ 510–590 թթ.) կառուցել է Պտղնիի տաճարը (VI դարի վերջ – VII դարի սկիզբ): Նրա որդի Սահակ Ամատունին պատկերված է քանդակներում առյուծի հետ մենամարտում: Գարեգին Հովսեփյանի հետազոտություններով՝ տոհմի շառավիղը ներառում է Մանդեն (V դարի վերջ – VI դարի սկիզբ), Մանուելը (որպես Մանդենի որդի), Կոտիտը (590–600 թթ.) և ուրիշներ: 606 թ. Պտղնավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է հայ եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը:

Տոհմի գերբում (նշանակում) առկա են արմավենի և խոցվող առյուծ (որպես հզոր, բայց պարտվող թշնամու խորհրդանիշ): Սա երևում է Պտղավանքի քանդակներում (առյուծամարտի թեմաներով), որտեղ առյուծը կապվում է Աստվածաշնչյան Դանիելի առյուծների հետ, բայց նաև Ամատունիների տոհմային խորհրդանիշն էր (գերբում):

Տոհմը հայտնի էր քաջությամբ, հավատարմությամբ հայկական պետականությանը և եկեղեցուն: Նրանք հաճախ համագործակցել են այլ նախարարական տոհմերի հետ (օրինակ՝ Կամսարականներ, Արծրունիներ):

Ամատունյաց տոհմը հայկական նախարարական համակարգի կարևոր մասն էր՝ պահպանելով ազգային ինքնությունը պարսկական, բյուզանդական և արաբական տիրապետության ժամանակաշրջաններում: Ամենահայտնի հուշարձանը՝ Պտղավանքը, մնում է նրանց ճարտարապետական և մշակութային ժառանգության վառ օրինակը:

Պատմական համատեքստում Պտղավանքը կապվում է 640-ականների քաղաքական մարտահրավերների հետ, ներառյալ պավլիկյան շարժման դեմ պայքարը և Ամատունիների հզորացումը: Այն խորհրդանշում է տոհմի քաղաքական հեղինակությունը քրիստոնեական համատեքստում:

Ճարտարապետական Առանձնահատկությունները

Պտղավանքը գմբեթավոր սրահի տիպի եկեղեցի է՝ չափերով 15.7 մ լայնք և 30.4 մ երկայնք: Կառույցը մասամբ ավերված է, պահպանվել են հյուսիսային պատը, արևելյան աբսիդը և հարավային մուտքը: Պլանը ներառում է կենտրոնական գմբեթավոր տարածք՝ սահմանված պատ-սյուներով և կրկնակի կամարներով, որոնք կրում են թմբուկը չորս կոնաձև անցումային հատվածներով: Արևմտյան մուտքի հատվածը ավելի երկար է, քան արևելյանը, ինչը թույլ է տալիս գմբեթը կենտրոնացնել շենքի երկայնքով: Շինարարությունը կատարվել է հայկական ավանդական քարաշինությամբ՝ կենտրոնական ջարդոն-վուլկանական շաղախով միջուկով և արտաքին փայլեցված քարե պատերով, ապահովելով մոնոլիտ կառուցվածքային վարքագիծ:

Գմբեթի անցումները կոնաձև են, իսկ թմբուկը՝ ութանկյուն (այժմ կորած, բացառությամբ մեկ կոնաձև հատվածի): Այս ձևը բնորոշ է վաղ միջնադարյան հայկական եկեղեցիներին, ինչպես Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին:

Պտղավանքի հյուսիսային ճակատը

Զարդաքանդակներ և մակագրություններ

Պտղավանքը հարուստ է բարձրարվեստ զարդաքանդակներով` բուսական (խաղող, նուռ, արմավենի) և երկրաչափական մոտիվներով:, որոնք ներառում են աշխարհիկ թեմաներ՝ հազվադեպ հայկական ճարտարապետության մեջ: Հարավային մուտքի զարդակամարի ձախ մասում պատկերված է ձիավոր Մանուել Ամատունին՝ նետահարում է առյուծի: Աջ մասում՝ առյուծի հետ նիզակով մենամարտող Սահակ Ամատունին (Մանուելի որդին): Մակագրությունը՝ «ՄԱՆՈԻԵԼ ԱՄԱՏՈԻՆԵԱՑ ՏԵՐ», հաստատում է Մանուելի դերը որպես կառուցող:

Կամարի կենտրոնում՝ մեդալիոնի մեջ Աստվածածնի պատկեր երկու հրեշտակներով, սափորների շարք և արմավենու տակ նստած առյուծ (կապված Դանիելի առասպելի հետ): Այս խորհրդանիշները համապատասխանում են Ամատունիների գերբին՝ արմավենի և խոցվող առյուծ (հզոր թշնամու պարտության խորհրդանիշ): Հյուսիսային ճակատի պատուհաններին՝ նետաձիգներ որսորդական թռչուններով: Քանդակները ցույց են տալիս սասանյան ազդեցություններ՝ ձիավորի որսի թեմաներով և առյուծամարտով որպես բարու հաղթանակ չարի նկատմամբ:

Պտղավանքի հարավային մուտքի կամարը

Այսպիսով  Պտղավանքի ճարտարապետությունը արտացոլում է վաղ միջնադարյան հայկական ոճի անցումը դեպի գմբեթավոր կառույցներ, որոնք ազդեցին հետագա Բագրատունյաց շրջանի եկեղեցիներին (օրինակ՝ Մարմաշեն, Սանահին): Զարդաքանդակները ժառանգվել են հելլենիստական և վաղ միջնադարյան ձևերից՝ խաղողի ողկույզներ, արմավենու տերևներ, զամբյուղային մոտիվներ և կոնաձև նիշեր:

Սասանյան ազդեցությունները երևում են առյուծամարտի թեմաներում և զարդաքանդակների ոճում, որոնք վերամեկնաբանվել են քրիստոնեական համատեքստում: Այս սինթեզը ցույց է տալիս հայկական ճարտարապետության մշակութային բազմազանությունը: Տոհմական խորհրդանիշները (արմավենի և առյուծ) ընդգծում են Ամատունիների իշխանական ինքնությունը:

Եզրահանգության գալով` Պտղավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գոհար է, այլև հայոց պատմության մեջ Ամատունիների դերի վկայություն: Նրա ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու վաղ միջնադարյան հայկական մշակույթի փոխազդեցությունները: Ապագա հետազոտությունները պետք է կենտրոնանան հուշարձանի պահպանման և 3D մոդելավորման վրա՝ ապահովելու հուշարձանի ժառանգությունը:

Հեղինակ՝ Վահան Ամատունի

Հղումներ

1. Ptghni - Armenian Studies Program, Fresno State. https://cah.fresnostate.edu/armenianstudies/resources/architecture/ptghni.html
2. Ptghnavank, Ptghni, Armenia - Building.am. https://www.building.am/buildings-index/ptghnavank-ptghni-armenia/
3. Kazaryan A., Mikayelyan L. (2020). Architectural Decorations... Academia.edu. https://www.academia.edu/86040293/Architectural_Decoration_of_the_Armenian_Churches_of_the_7th_and_the_10th_11th_Centuries_and_Their_Presumably_Sasanian_Sources_P_75_91
4. Monastery of Ptghni Village “Ptghnavank” – Tour in Armenia. https://findarmenia.am/en/product/ptghnavank/
5. Romanazzi H. (n.d.). Domed medieval churches in Armenia... SEDHC. http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CNHC6_%20(113).pdf
6. Donabédian P. (2020). Armenia – Georgia – Islam... HAL. https://shs.hal.science/halshs-03177703/file/2020_Donabedian_armenia-georgia-islam.pdf
7. Mkhitaryan N. (2024). The origin of the Armenian architecture... ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/383215666_The_origin_of_the_Armenian_architecture_artistic_decoration_forms_during_the_reign_of_Bagratunis
8. The Paulicians... Brill. https://brill.com/display/title/62393

ՈՒշադրություն

Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող այս նախագծը նպատակ ունի սփյուռքի և Հայաստանի մեր ընթերցողներին ծանոթացնել հայ ազնվական դասին, բացահայտել նրանց մասին գրված ու ավելի շատ չգրված էջերը, վեր հանել հայ ժողովրդի պատմության պայծառ էջերն ու պատմել մեր անվանի զավակների մասին: Նախագծի իրականացման համար պահանջվում է ժամանակ և միջոցներ` տեղային ու արխիվային ուսումնասիրությունների համար: Առանձին ուսումնասիրություններ ծախսատար են (օրինակ` Նիկոդիմոս Ամատունու մասին, ծնվել է Օշականում, ապրել և աշխատել է Վրաստանում, Ռուսաստանում : Նրա աճյունը գտնվում է Փարիզում` ամփոփված է ռուս նշանավոր գործիչների կողքին:

Ամատունիների իշխանական տոհմի մասին  «Նիդերլանդական օրագրի» նախագծի այլ հոդվածները

Ամատունիների շառավիղները

https://www.nidoragir.com/2018/12/blog-post_49.html

Նիկոդիմոս Եսայու Ամատունու մասին

https://www.nidoragir.com/2018/08/blog-post_9.html

Ազգագրագետ Սերգեյ Դմիտրիևը և Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մասին նրա աշխատությունը

https://www.nidoragir.com/2020/03/blog-post.html

Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու կենսագրությունից (1903-1913)

https://www.nidoragir.com/2020/06/0000amenaskizb.html

Օշականի Ամատունիները և նրանց ավանդը տեղի դպրոցի ու եկեղեցու կառուցման գործում

https://www.nidoragir.com/2019/05/blog-post.html

Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու առնչությունը ռուսական ազգագրական թանգարանի հետ

https://www.nidoragir.com/2019/11/blog-post_23.html

Ազգագրագետ Սերգեյ Դմիտրիևը և Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մասին նրա աշխատությունը

https://www.nidoragir.com/2020/03/blog-post.html

Նիկոդիմոս Ամատունին Բենուայի հուշերում

https://www.nidoragir.com/2019/04/blog-post_22.html

Սահակ վարդապետ Ամատունի. նոր էջեր կյանքի տարեգրությունից

https://www.nidoragir.com/2019/01/blog-post_97.html

Սահակ վարդապետ Ամատունու գերեզմանը վանդալիզմի ենթարկված

https://www.nidoragir.com/2019/06/blog-post_6.html

Ե՞ՐԲ Է ՄԱՀԱՑԵԼ ՍԱՀԱԿ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱՄԱՏՈՒՆԻՆ

https://www.nidoragir.com/2020/01/blog-post_28.html

Արձագանք` «Սահակ վարդապետ Ամատունու գերեզմանը վանդալիզմի ենթարկված» հոդվածին

https://www.nidoragir.com/2019/06/blog-post_18.html

Սերունդներն այլևս կհիշեն որտեղ է թաղված Կոմիտասի առաջին ուսուցիչ Սահակ Ամատունին

https://www.nidoragir.com/2021/07/blog-post_30.html

Թեմային առնչվող այլ նյութեր`

Պոլսո «Ժամանակ» թերթը «Նիդերլանդական օրագրի» նախագծին գործակից

https://www.nidoragir.com/2018/09/blog-post_21.html

Թումանյանը, Կոմիտասն ու Սահակ Ամատունին

https://www.nidoragir.com/2019/04/blog-post_23.html

Այսօր իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մահվան տարելիցն է

https://www.nidoragir.com/2019/03/blog-post_4.html

Պտղնի գյուղում գտնվող վաղ միջնադարյան Ամատունիների կառուցած Պտղավանքի մասին

https://www.nidoragir.com/2026/02/blog-post_25.html

Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող մեր նախագծն արդեն արձագանք ունի Սանկտ Պետերբուրգից 

https://www.nidoragir.com/2024/08/blog-post.html

Հոդվածի այլ հղումներ.

ՀԵՏՔ

ՕՐԵՐ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ԺԱՄ (ռուս.)

ԱՌԱՎՈՏ

Հայ հանդիսատեսը FC Noah ֆուտբոլային ակումբի կողքին

24.02.2026/Նիդ.օրագիր

Ալկմար, Նիդերլանդներ — Փետրվարի 26-ին, ժամը 21:00-ին AFAS ստադիոնում տեղի կունենա հայկական ֆուտբոլի պատմության մեջ մեկ այլ ճակատագրական հանդիպում։ Հայաստանի չեմպիոն և գավաթակիր ՖԱ «Նոա»-ն կխաղա հոլանդական AZ Alkmaar-ի հետ ՈՒԵՖԱ Կոնֆերենցիաների լիգայի անցումային փլեյ-օֆֆի պատասխան խաղում։

Երևանում կայացած առաջին հանդիպումը (1:0) արդեն իսկ ոսկե էջ է գրել մեր ֆուտբոլի տարեգրության մեջ։ Հովհաննես Համբարձումյանի գոլը, հազարավոր հայ երկրպագուների անմոռանալի մթնոլորտը և «Նոայի» կազմակերպված պաշտպանությունը պատմություն են դարձել։ Այժմ ամեն ինչ կորոշվի Նիդերլանդներում։

AFAS ստադիոնի հայկական սեկտորը 100% սպառված է։

Տոմսերը հյուրերի համար նախատեսված հատուկ սեկտորում վաճառվել են մի քանի օրում։ ՖԱ «Նոա»-ի պաշտոնական էջում արդեն հայտարարվել է՝ «ՍԻՐԵԼԻ ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑՆԵՐ, SOLD OUT»։ Սա նշանակում է, որ փետրվարի 26-ին AFAS-ում հայկական եռագույնը կլցնի ամբողջ հյուրերի տրիբունան։ Հազարավոր հայեր Նիդերլանդներից, Բելգիայից, Գերմանիայից և նույնիսկ ավելի հեռու կգան՝ իրենց թիմին աջակցելու։

Նիդերլանդներում բնակվող մյուս հայ մարզասերները դեռ կարող են փորձել տոմսեր ձեռք բերել ընդհանուր վաճառքից (AZ-ի պաշտոնական կայքի միջոցով)։ Սակայն հյուրերի սեկտորն արդեն պատմություն է։

Մեր թղթակից Tigranne Hakobjanը Թումո կենտրոնում զրուցել է այն հայ մարզասերների հետ, ովքեր արդեն ձեռք են բերել տոմսեր և պատրաստվում են գնալ ստադիոն։

Արա Գալստյան (Ռոտերդամ)

«Ես 12 տարի է՝ ապրում եմ Նիդերլանդներում, բայց երբեք այսպիսի հուզմունք չեմ ունեցել։ Տոմսը գնել եմ առաջին իսկ օրը։ Մեր տղաները 1:0-ով են առաջ, մենք էլ ստադիոնում կլինենք 1:0-ով։ Սա ոչ թե խաղ է, սա Հայաստանի պատիվն է»։

Լիլիթ Ավետիսյան (Ամստերդամ)

«Իմ երեխաները ծնվել են այստեղ, բայց հայերենով «Առաջ, Նոա՛» են գոռում։ Տոմսերն առել ենք ամբողջ ընտանիքով։ Հուսով եմ՝ տղաները կտեսնեն, որ մենք այստեղ էլ Հայաստան ենք։ Այս խաղը կարող է դառնալ մեր պատմության ամենագեղեցիկ էջերից մեկը»։

Գարիկ Մնացականյան (Հաագա)

«AZ-ը հզոր թիմ է, տունը՝ նրանց ամրոցը, բայց մենք արդեն մեկ անգամ ապացուցել ենք՝ «Նոան» կարող է ամեն ինչ։ Հայկական սեկտորը լիքն է, մենք էլ կլցնենք մեր սրտերը։ Միասին մինչև վերջ»։

Հայ մարզասերների այս միասնությունը ոգևորում է ոչ միայն «Նոայի» ֆուտբոլիստներին, այլև ամբողջ Հայաստանը։ Նախագահ Վարդգես Վարդանյանը ևս մեկ անգամ հիշեցրել է՝ «This Match Is for Armenia»։

Հուսով ենք, որ փետրվարի 26-ին մեր տղաները արժանի խաղ կցուցադրեն, կպահպանեն առավելությունը և կհաղթահարեն նիդերլանդական արգելքը։ Սա պարզապես ֆուտբոլ չէ։ Սա հայկական ոգու, կամքի և միասնության փորձություն է։

Միասին՝ մինչև վերջ։

Հավատում ենք մեր տղաներին։

Առաջ, Նոա՛! Առաջ, Հայաստան՛

#StandTogether #FightTogether #NoahForArmenia

De Armeense supporters staan aan de zijde van voetbalclub Noah

24.02.2026 / Nederlandse Dagblad

Alkmaar, Nederland — Op 26 februari om 21:00 uur (Armeense tijd) vindt in het AFAS Stadion een volgende historische en beslissende wedstrijd plaats in de geschiedenis van het Armeense voetbal. De kampioen en bekerwinnaar van Armenië, FC Noah, neemt het op tegen de Nederlandse club AZ Alkmaar in de return van de play-off ronde van de UEFA Conference League.

De eerste wedstrijd in Yerevan (1:0) heeft al een gouden bladzijde geschreven in onze voetbalannalen. Het doelpunt van Hovhannes Hambardzumyan, de onvergetelijke sfeer met duizenden Armeense supporters en de georganiseerde verdediging van Noah zijn geschiedenis geworden. Nu zal alles beslist worden in Nederland.

De Armeense sector in het AFAS Stadion is 100% uitverkocht.

De tickets voor de speciale bezoekersvakken zijn binnen enkele dagen uitverkocht. Op de officiële pagina van FC Noah staat al de aankondiging: «BESTE LANDGENOTEN, SOLD OUT». Dit betekent dat op 26 februari het Armeense driekleur de gehele bezoekersvakken zal vullen. Duizenden Armeniërs uit Nederland, België, Duitsland en zelfs verder weg komen hun team steunen.

Andere Armeense sportliefhebbers die in Nederland wonen, kunnen nog proberen tickets te kopen via de algemene verkoop (via de officiële website van AZ). Maar de bezoekerssector is al geschiedenis.

Onze correspondent Tigran Hakobyan heeft in het Tumo-centrum gesproken met Armeense supporters die al tickets hebben gekocht en zich voorbereiden om naar het stadion te gaan.

Ara Galstyan (Rotterdam)

«Ik woon al 12 jaar in Nederland, maar ik heb nog nooit zo'n opwinding gevoeld. Ik heb het ticket op de eerste dag gekocht. Onze jongens leiden met 1:0, en wij zullen in het stadion ook met 1:0 staan. Dit is geen gewone wedstrijd, dit is de eer van Armenië.»

Lilit Avetisyan (Amsterdam)

«Mijn kinderen zijn hier geboren, maar ze schreeuwen in het Armeens ‘Vooruit, Noah!’. We hebben tickets voor het hele gezin. Ik hoop dat de jongens zien dat wij hier ook Armenië zijn. Deze wedstrijd kan een van de mooiste bladzijden in onze geschiedenis worden.»

Garik Mnatsakanyan (Den Haag)

«AZ is een sterke ploeg, hun thuis is een vesting, maar we hebben al één keer bewezen dat Noah alles kan. De Armeense sector is vol, en wij zullen onze harten vullen. Samen tot het einde.»

Deze eenheid van Armeense supporters inspireert niet alleen de spelers van Noah, maar heel Armenië. Voorzitter Vardges Vardanyan herhaalde nogmaals: «This Match Is for Armenia».

We hopen dat onze jongens op 26 februari een waardige wedstrijd spelen, de voorsprong behouden en de Nederlandse barrière overwinnen. Dit is geen gewoon voetbal. Dit is een test van de Armeense geest, wilskracht en eenheid.

Samen tot het einde.

We geloven in onze jongens.

Vooruit, Noah! Vooruit, Armenië!

#StandTogether #FightTogether #NoahForArmenia

1925 Թվականի հետաքրքիր քարտեզը՝ Կովկասի և Մերձավոր Արևելքի քաղաքական պատկերի արտացոլումը

 

Պատմական քարտեզները հաճախ ավելին են պատմում, քան պարզապես սահմաններ և տեղանուններ. դրանք արտացոլում են ժամանակաշրջանի քաղաքական հույսերը, կոնֆլիկտները և ընկալումները: 1925 թվականին ամերիկյան George F. Cram Company-ի հրատարակած քարտեզը՝ վերնագրված "Asia Minor: Showing Turkey, Georgia, Azerbaijan, and Armenia. Also, international mandates of Iraq, Syria, and Palestine", հենց այդպիսի հետաքրքիր օրինակ է: Այն ցույց է տալիս Կովկասի տարածաշրջանը առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ արևմտյան աշխարհը դեռ չէր ընդունել Խորհրդային Միության գերիշխանությունը այդ հողերում:

davidrumsey.com

Asia Minor : Showing Turkey, Georgia, Azerbaijan, and Armenia. Also, international mandates of Iraq, Syria, and Palestine. - David Rumsey Historical Map Collection

Քարտեզի Համատեքստը և Նշանակությունը

1920-ականների սկզբին Կովկասը դեռ թարմ հիշողություններ ուներ անկախության կարճ շրջանից: 1918-1920 թվականներին գոյություն ունեցած Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետությունները 1920-1921 թվականներին խորհրդայնացվել էին և մտել Խորհրդային Միության կազմի մեջ: Սակայն ամերիկյան քարտեզագիրները, ինչպես George F. Cram-ը, ով մեծ անուն էր ատլասների և ուսումնական քարտեզների ոլորտում, հաճախ անտեսում էին այդ փոփոխությունները: Քարտեզը չի նշում "Soviet" բառը և երեք երկրները ներկայացնում է որպես առանձին պետություններ՝ տարբեր գույներով գունավորված: Սա արտացոլում է արևմտյան "non-recognition" քաղաքականությունը, որտեղ ԽՍՀՄ-ը համարվում էր ժամանակավոր երևույթ մինչև 1930-ականները:

Քարտեզը չափերով 26 x 36 սմ է և ընդգծում է նաև Մերձավոր Արևելքի միջազգային մանդատները՝ Իրաքը (բրիտանական), Սիրիան (ֆրանսիական) և Պաղեստինը (բրիտանական), որոնք ստեղծվել էին Լիգայի ազգերի կողմից առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո: Այս տարրերը ցույց են տալիս քարտեզի ավելի լայն համատեքստը՝ որպես Օսմանյան կայսրության փլուզման և նոր սահմանների ձևավորման արտացոլում:

Մանրամասն Սահմանները և Առանձնահատկությունները

Քարտեզի կենտրոնում Թուրքիան (Turkey) դեղնավուն գույնով է, համապատասխանելով Լոզանի պայմանագրի (1923) սահմաններին: Այնուամենայնիվ, Կովկասի սահմանները հետաքրքիր տարբերություններ ունեն ժամանակակիցներից.

• Հայաստանը (Armenia)՝ գունավորված կանաչով, ցույց է տրված ավելի ընդարձակ տարածքով, քան խորհրդային ժամանակաշրջանում: Արևմտյան սահմանը Թուրքիայի հետ ներառում է Կարսը (Kars), Արդահանը (Ardahan), Օլթին (Olti) և մասամբ Արտվինը (Artvin)՝ հիշեցնելով Սևրի պայմանագրի (1920) առաջարկները, որոնք չիրականացան: Հարավ-արևմուտքում ներառված են Սուրմալուն (Igdir), Արարատ լեռը և Բայազետը (Doğubayazıt): Արևելքում Զանգեզուրը (Zangezur, այժմյան Սյունիք) ամբողջությամբ հայկական է, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը (Nagorno-Karabakh) հաճախ ցույց է տրվում Հայաստանի կազմում կամ որպես հայկական մեծամասնությամբ տարածք: Նախիջևանը (Nakhichevan) առանձին էնկլավ է, բայց կապված Ադրբեջանի հետ՝ Զանգեզուրի միջոցով չխզված:
• Վրաստանը (Georgia)՝ վարդագույնով, հյուսիսում սահմանակից է Ռուսաստանին (ԽՍՀՄ), ներառելով Աբխազիան և Հարավային Օսիան: Հարավում սահմանը Հայաստանի հետ անցնում է Լոռիի և Բորչալուի (այժմյան Թաշիր և Գուգարք) շրջաններով: Արևելքում՝ Ադրբեջանի հետ, սահմանը համեմատաբար հանգիստ է, անցնելով Գանձակի (Ganja) մոտակայքով:
• Ադրբեջանը (Azerbaijan)՝ մանուշակագույնով, կենտրոնացած է Բաքվի և Կասպից ծովի շուրջ: Արևմուտքում սահմանը Հայաստանի հետ չի ներառում Զանգեզուրը կամ Ղարաբաղը ամբողջությամբ: Նախիջևանը նշված է որպես Ադրբեջանի մաս, բայց ոչ միշտ կապված հիմնական տարածքի հետ: Հյուսիսում սահմանակից է Դաղստանին:

Քարտեզը նաև ցույց է տալիս երկաթուղիներ, գետեր և լեռնաշղթաներ, ինչպես Կովկասյան լեռները, որոնք բնական սահմաններ են ձևավորում: Մանդատային տարածքները գունավորված են տարբեր երանգներով՝ ընդգծելով բրիտանական և ֆրանսիական վերահսկողությունը:

Պատմական Դասեր և Արդիականություն

Այս քարտեզը ոչ միայն փաստաթուղթ է 1920-ականների արևմտյան տեսակետից, այլև հիշեցում Կովկասի բարդ սահմանային վեճերի մասին: Այսօր, երբ տարածաշրջանում շարունակվում են կոնֆլիկտները Ղարաբաղի և այլ տարածքների շուրջ, նման փաստաթղթերը օգնում են հասկանալ, թե ինչպես են սահմանները ձևավորվել քաղաքական որոշումներով, այլ ոչ թե միայն էթնիկ կամ պատմական հիմքերով: George F. Cram-ի աշխատանքը, որը շարունակվել է մինչև 20-րդ դարի կեսը, ցույց է տալիս, թե ինչպես են քարտեզները կարող լինել քարոզչության գործիքներ կամ հույսի խորհրդանիշներ:

Այսպիսի քարտեզները հասանելի են թվայնացված տարբերակներով, ինչպես David Rumsey Map Collection-ում, և կարող են ոգեշնչել հետազոտողներին ու պատմաբաններին խորանալու տարածաշրջանի անցյալում:

ՆԻԴԵՐԼԱՆԴՆԵՐԻ ՆՈՐ ՎԱՐՉԱՊԵՏԸ

 

Հաագա, 23 փետրվարի, 2026 թ.-Նիդ.օրագիր։ Նիդերլանդներում ձևավորվել է նոր կառավարություն, և երկրի վարչապետի պաշտոնը ստանձնել է Ռոբ Յետտենը։ 38-ամյա քաղաքական գործիչը դարձել է Նիդերլանդների պատմության մեջ ամենաերիտասարդ վարչապետը։ Նա նաև երկրի առաջին բացահայտ գեյ վարչապետն է, ինչը լայն արձագանք է գտել ինչպես ներքաղաքական, այնպես էլ միջազգային հանրության շրջանակներում։

Նոր կառավարության անդամները երդվել են Հագայում՝ Huis ten Bosch արքայական պալատում, Վիլեմ-Ալեքսանդր թագավորի ներկայությամբ։ Երդման արարողությունը տեղի է ունեցել կոալիցիոն երկարատև բանակցություններից հետո՝ քաղաքական բարդ հաշվեկշռի պայմաններում։

Վարչապետ Յետտենի գլխավորած կառավարությունը ձևավորվել է երեք քաղաքական ուժերի մասնակցությամբ՝ Democrats 66 (D66), People's Party for Freedom and Democracy (VVD) և Christian Democratic Appeal (CDA)։ Կոալիցիան խորհրդարանում չունի բացարձակ մեծամասնություն՝ զբաղեցնելով 150 մանդատներից 66-ը, ինչի հետևանքով կառավարությունը ստիպված կլինի օրենսդրական նախաձեռնությունների ընդունման հարցում ապավինել նաև ընդդիմադիր ուժերի աջակցությանը։

Նոր վարչապետը պաշտոնը ստանձնում է մի ժամանակաշրջանում, երբ Նիդերլանդները կանգնած է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին լուրջ մարտահրավերների առաջ։ Կառավարության առաջնահերթությունների շարքում առանձնացվում են պաշտպանական քաղաքականության ամրապնդումը և ՆԱՏՕ-ի շրջանակում ստանձնած պարտավորությունների կատարումը, կլիմայական փոփոխությունների դեմ պայքարը և էներգետիկ անցման խթանումը, միգրացիոն քաղաքականության վերանայումը, ինչպես նաև տնտեսական կայուն աճի ապահովումը եվրոպական և գլոբալ շուկաների փոփոխվող պայմաններում։

Քաղաքական վերլուծաբանների գնահատմամբ՝ Յետտենի ընտրությունը խորհրդանշում է սերնդափոխություն և քաղաքական մշակույթի որոշակի վերափոխում։ Միաժամանակ փոքրամասնության կառավարություն ղեկավարելը պահանջում է բարձր բանակցային կարողություններ, քաղաքական ճկունություն և լայն համախմբման կարողություն։

 Արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը ստանձնել է Թոմ Բերենդսենը՝ փոխարինելով Դեյվիդ վան Ֆելին։ 

 Մինչ այս նշանակումը, 2019 թվականից Բերենդսենը Եվրախորհրդարանի անդամ էր  և գլխավորում էր Քրիստոնեա-դեմոկրատական դաշինքի (CDA) պատվիրակությունը։

 Հաջորդ ամիսները վճռորոշ կլինեն՝ պարզելու համար, թե որքան արդյունավետ կկարողանա նոր կառավարությունը պահպանել կայունությունը, ապահովել խորհրդարանական անհրաժեշտ աջակցություն և իրականացնել հայտարարած բարեփոխումները։ Այդուհանդերձ, արդեն այժմ ակնհայտ է, որ Նիդերլանդները թևակոխում է քաղաքական նոր փուլ, որի հաջողությունը կախված է փոխզիջումների մշակույթից, ինստիտուցիոնալ կայունությունից և հասարակական վստահության պահպանությունից։

Hay Azian

Արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը ստանձնել է Թոմ Բերենդսենը՝ փոխարինելով Դեյվիդ վան Ֆելին։ 

Կինոյի մեծ վարպետի ծննդյան օրն է.Արտավազդ Փելեշյան. Տիեզերական մոնտաժի պոետը

 

22.02.2026/Նիդ.օրագիր

Նիդերլանդական օրագրի բարեկամների աստղաբույլում իր առանձնահատուկ ու արժանավոր տեղն ունի Նորայր Զուլոյանի (Norayr Zuloyan ) ղեկավարած «Ինտերկապ» բարեգործական հասարակական կազմակերպությունը։ Մեր բարեկամությունը ձևավորվել է ոչ միայն համատեղ նախաձեռնությունների, այլև ընդհանուր արժեհամակարգի հիման վրա՝ հայրենասիրության, մշակույթի պահպանման և ազգային հիշողության հանդեպ պատասխանատվության գիտակցումով։

«Ինտերկապի» եռանդուն ջանքերի և նվիրումի շնորհիվ Նիդերլանդների Ասեն քաղաք տեղափոխվեց և տեղադրվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերին նվիրված առաջին խաչքար հուշարձանը՝ դառնալով հիշողության, արժանապատվության և պատմական արդարության խորհրդանիշ։ Եվրոպական տարբեր քաղաքներում տեղադրված հուշարձաններն ու կյանքի կոչված բազմաթիվ այլ նախաձեռնություններ վկայում են կազմակերպության հետևողական, սկզբունքային և առաքելական գործունեության մասին։ Սակայն այդ մասին չէ թեման։

ԻՆՏԵՐԿԱՊԸ սահմանել է «Լոռվա ասպետ» պատվավոր կոչումը, որին մինչ օրս արժանացել են 33 պատվարժան անհատներ՝ իրենց գործունեությամբ Լոռու և ընդհանրապես հայ մշակույթի ու հանրային կյանքի մեջ նշանակալի հետք թողած մարդիկ։

Այսօր «Լոռվա ասպետներից» մեկի՝ աշխարհահռչակ վավերագրական կինոռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան, համաշխարհային կինեմատոգրաֆիայի դասական Արտավազդ Փելեշյանի ծննդյան օրն է։

Հայաստանի ժողովրդական արտիստ, Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր, Ռուսաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ, Ֆրանսիայի SCAM-ի անդամ՝ նա իր ստեղծագործական ուղով դարձել է հայ և համաշխարհային մշակույթի հարստացման վառ ու անժամանցելի խորհրդանիշ։ Նրա ֆիլմերը պարզապես կինո չեն․ դրանք մտածողության ձև են, ժամանակի ու հավերժության միջև խորունկ երկխոսություն, մարդկային հիշողության ու զգացողության եզակի արտահայտություն։

Մեր բարեկամությունը «Ինտերկապի» հետ նաև այսպիսի մեծությունների արժևորումն ու մեծարումը կիսելու գիտակցված ընտրություն է։ Երբ գնահատվում են մշակույթի հսկաները, երբ արվեստը դառնում է ազգային ինքնության ամրակուռ հենասյուն, այնտեղ են ձևավորվում իսկական ու ամուր բարեկամություններ։

Սրտանց շնորհավորում ենք Մաեստրոյին՝ ծննդյան տարեդարձի առիթով` մաղթելով առողջություն, ստեղծագործական նոր վերելքներ և անսպառ ներշնչանք։

Նրա ստեղծագործական ճանապարհը հայ և համաշխարհային մշակույթի հարստացման վառ օրինակ է։

Շնորհավոր ծնունդդ, Մաեստրո՛

Մեծ սիրով ներկայացնում ենք Նիդերլանդական օրագրի ակնարկը` կինոյի մեծ վարպետի մասին։

Արտավազդ Փելեշյան. Տիեզերական մոնտաժի պոետը

Համաշխարհային վավերագրական կինոյի պատմության մեջ կան անուններ, որոնք չեն տեղավորվում ոչ մի հոսանքի, ոչ մի դպրոցի սահմաններում։ Արտավազդ Փելեշյանը նրանցից է։ Նրա կինոն ոչ թե պատմում է, այլ խորհում։ Ոչ թե արձանագրում է իրականությունը, այլ վերաձևակերպում այն՝ վերածելով տիեզերական ռիթմի, ժամանակի և մարդու ճակատագրի մասին փիլիսոփայական մեդիտացիայի։

Փելեշյանի արվեստի առանցքը մոնտաժն է՝ սակայն ոչ դասական իմաստով։ Եթե խորհրդային մոնտաժի ավանդույթը՝ սկսած Սերգեյ Էյզենշտեյն-ից մինչև Ձիգա Վերտով, կառուցված էր կադրերի բախման, գաղափարական լարում ստեղծելու վրա, ապա Փելեշյանը ձևակերպեց իր տեսությունը՝ «հեռավորության մոնտաժ»։ Նրա պատկերային մտածողության մեջ կադրերը փոխազդում են ոչ թե անմիջական հարևանությամբ, այլ տարածական և ժամանակային հեռավորությամբ՝ ստեղծելով ներքին արձագանքների համակարգ։

Այս մեթոդը լավագույնս դրսևորվում է նրա նշանավոր ֆիլմերում՝ «Մենք», «Տարվա եղանակները», «Մեր դարը»։ Այստեղ մարդը ներկայացված չէ որպես առանձին անհատ, այլ որպես հավաքական էություն՝ բնության, պատմության և տիեզերքի հետ անքակտելի կապի մեջ։ Նրա կինոն զերծ է բառերից, բայց լի է երաժշտականությամբ. ձայնն ու պատկերը միահյուսվում են այնպես, որ հանդիսատեսը դառնում է ոչ թե դիտորդ, այլ համահեղինակ։

Փելեշյանի ֆիլմերում բնությունը չի ծառայում որպես ֆոն։ Այն գործող սուբյեկտ է։ Լեռնային գետերի հեղեղումները, ձնահյուսերի թափը, մարդկանց ու կենդանիների շարժումը վերածվում են ռիթմիկ, գրեթե սիմֆոնիկ կառուցվածքների։ Նրա կադրերը հիշեցնում են երաժշտական պարտիտուրա, որտեղ յուրաքանչյուր պատկեր ունի իր տեղն ու լռության իր չափաբաժինը։

Այսօր, երբ վավերագրական կինոն հաճախ ձգտում է արագ ռեակցիայի և տեղեկատվական հագեցվածության, Փելեշյանի գործերը հիշեցնում են այլ ճանապարհի մասին՝ դանդաղ, խորասուզված, մտավոր։ Նրա արվեստը պահանջում է ժամանակ և ուշադրություն, սակայն պարգևատրում է՝ բացելով մարդկային գոյության համընդհանուր չափումները։

Հայաստանից աշխարհ՝ նրա ստեղծագործական ճանապարհը դարձել է մշակութային կամուրջ։ Նա Հայաստանի ժողովրդական արտիստ է, Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, պետական մրցանակների դափնեկիր, միջազգային կինեմատոգրաֆիական միությունների անդամ։ Սակայն այս բոլոր տիտղոսներից անդին՝ Փելեշյանը նախ և առաջ մտածող է, ով կինոն վերածեց տեսողական փիլիսոփայության։

Արտավազդ Փելեշյանի արվեստը չի պատկանում միայն մեկ ազգի կամ ժամանակաշրջանի։ Այն համամարդկային է՝ ինչպես լեռները, որոնցից ծնվել է, և ինչպես տիեզերքը, որի ռիթմը նա փորձեց որսալ կինոժապավենի վրա։

Hay Azian

Միասին՝ տարեցների կողքին Միայնությունը հաղթած «Ոսկե սերունդ» ճամբարը

 

Միասին՝ տարեցների կողքին Միայնությունը հաղթած «Ոսկե սերունդ» ճամբարը

«Ոսկե սերունդ» ընկերային-կրթական ամառային ճամբարը Հայաստանում իրականացվող այն եզակի ծրագրերից է, որ նախատեսված է 63–75 տարեկան սոցիալապես անապահով, միայնակ տարեցների համար: Հինգ օր գեղատեսիլ Ծաղկաձորի հանգստյան տներից մեկում նրանք հնարավորություն են ստանում առօրյա հոգերից ու խնդիրներից կտրվելու և իրենց տարեկիցների հետ վայելելու ճամբարային օրերը՝ երգով ու պարով, առավոտյան մարզանքով և տարատեսակ դասընթացներով: Անմոռանալի օրեր, որոնց ընթացքում նրանք շրջապատված են լինում ուշադրությամբ ու ջերմությամբ:

Ճամբարային այդ մի քանի օրերը օգնում են հասկանալ, որ տարիքը դատավճիռ չէ, որ նրանք միայնակ չեն, որ հասուն տարիքում ևս հնարավոր է պարել, երգել, սովորել նոր հմտություններ և թեթևացնել առօրյա հոգերը:

Ծրագիրը նաև երկու սերունդների՝ ավագի և կրտսերի ինքնատիպ հանդիպման վայր է. հասունության ու երիտասարդության ժամադրավայր: Որպես կամավորներ՝ ծրագրին մասնակցող հայաստանյան համալսարանների ուսանողները դառնում են տարեցների ոչ միայն ամենօրյա ուղեկիցներն ու հոգատարության առանցքը, այլև տարիների փորձառությամբ «հարստացած» մարդիկ, որոնց միջոցով տարեցները կյանքին նայում են այլ աչքերով:

2026 թվականի ամառը «Միասին» համահայկական ՀԿ-ն՝ «Ոսկե սերունդ» ամառային ճամբարի նախաձեռնողն ու հիմնական կազմակերպիչը, Ծաղկաձորում արդեն չորրորդ անգամ կիրականացնի այս ծրագիրը:

Լիայոյս լինելով, որ ընկերային ծրագրերի յաջողությունը ձևավորվում է համատեղ պատասխանատվության և գործընկերության միջոցով, «Միասին» ՀԿ-ն սիրով հրավիրում է միանալ «Ոսկե սերունդ» ծրագրին և աջակցել դրա իրականացմանը՝ նախընտրելի ձևաչափով՝ ֆինանսական, նյութական կամ ծառայությունների մասնակցությամբ:

Համագործակցության համար կարող եք կապ հաստատել՝ Հեռ.՝ (+374) 093 50 21 23 Էլ. փոստ՝ miasinhk2022@gmail.com

Նվիրատվությունների համար հաշվեհամարներ՝ AMD — 19300411966800 EUR — 19300133959004 USD — 19300230511101

Իւրաքանչյուր ներդրում նպաստում է տարեցների արժանապատիվ, ջերմ ու յիշարժան ամառ ապահովելուն:

Նախորդ տարիների ծրագրի մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումներով՝

• «Ոսկե սերունդ» ընկերային-կրթական ճամբարի 2023–2025 թթ. ամփոփ տեսանյութ
• «Ոսկե սերունդ» ընկերային-կրթական ճամբար-2024. «Շողակաթ» ՀԸ տեսաֆիլմը https://www.youtube.com/watch?v=TVc_e6GCLXw&t=113s
• «Թո՛ղ շարունակական լինի Ոսկե սերունդը». կարծիքներ շահառուներից https://www.youtube.com/watch?v=9LelTsRtIpM&t=68s
• «Միասին» ՀԿ-ի Ոսկե սերունդ ամառային ճամբարը https://www.youtube.com/watch?v=kA5r1kAaSLc&t=46s
• «Ոսկե սերունդ» ճամբար 2025. Սերունդների համերաշխություն, բարություն և հույս https://www.youtube.com/watch?v=liPVNgIJRc4
• Ոսկե սերունդի երաժշտական առօրյան https://www.youtube.com/watch?v=UGlcPzKVQ2o
• Արցախցի կանանց երգը ճամբարի ներսում https://www.youtube.com/watch?v=6FK30b1smsI
• Սոֆի Դևոյեանն ու Զարուհի Պապայեանը հյուրընկալվեցին տարեցների ճամբարում https://www.youtube.com/watch?v=C7EGKsnBOkY
• Դերասանուհի Անահիտ Կիրակոսյանը հյուրընկալվեց տարեցների ճամբարում https://www.youtube.com/watch?v=SMYtC8ahfU4
• Լուսանկարներ և տեսանյութեր https://drive.google.com/drive/u/1/folders/1Xg61yZK6XnmmNmGdgvAfLdi-lxGXSMhD
• Հարցազրույցներ՝ 2023, 2024 https://www.youtube.com/watch?v=4Tm1LrIrmJc&t=76shttps://www.youtube.com/watch?v=I-YgvDXq99k

«Միասին» համահայկական ՀԿ

Ստեփանավանի մանկատունը՝ ցեղասպանության սև հետքերով որբացած հազարավոր երեխաների ապաստարան

 

Եթե հարցը կանտեսեն մեծահասակները, դուք՝ երիտասարդներդ, ձեր ձեռքը մեկնեք նահատակվող Հայաստանին:

Ստեփանավան քաղաքի մանկատունը Հայոց ցեղասպանության հետևանքով որբացած երեխաների ապաստարաններից մեկն էր: Մշակույթի անվանի գործիչ, գրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ռուսերենից՝ հայերեն և հակառակը), դերասան ու երգահան Գագիկ Շիրմազանյանը (Շիրմազան) հետաքրքիր տեղեկություններ է հաղորդել Ստեփանավանի մանկատների պատմությունից: Հիշեցինք դժնդակ տարիները, վեր հառնեց սովի ուրվականը, իմացանք, թե ինչպես հաղթահարվեցին սովն ու անասելի դժվարությունները: Այս ամենը, անշուշտ, կհետաքրքրի մեր ընթերցողներին:

Հայոց ցեղասպանությունից հետո Ամերիկյան բարեգործական ընկերության՝ Ամերկոմի (Մերձավոր Արևելքի օգնության կոմիտե, Near East Relief) որբանոցները շատ որբերի համար դարձան փրկության միակ ապաստարանը: Շատերի ճակատագրերն այստեղ «գրվեցին»: Հայաստանում առաջին որբանոցը բացվել է 1915 թ. նոյեմբերի 20-ին Ալեքսանդրապոլում:

1916 թ. Վրաստանի և Իմերեթի թեմի հայոց առաջնորդը դիմել է Կովկասի զորաճակատի փախստականների մասին հոգացող գլխավոր լիազորին՝ խնդրելով թույլ տալ Էջմիածնի մանկական ապաստարանից փախստական որբերին տեղափոխել Լոռի՝ Ստեփանավան: 1918 թ. Ստեփանավանում բացվել է ամերիկյան որբանոցը (հետագայում վերանվանվել է մանկատուն):

1918 թ. մայիսի 19-21-ը Ստեփանավանում է գտնվել հայ ազատագրական պայքարի ականավոր գործիչ, գեներալ-մայոր Անդրանիկ Օզանյանի ղեկավարած զորամիավորումը: Զորամասի կազմում եղած ռուս սպա Պյոտր Սիբիրցևը, պատմելով այդ օրերի մասին, գրել է, որ Ստեփանավանում եղել են մի քանի մանկատներ, որոնց ղեկավարները շփոթվել են հայկական զորամասի նահանջի մտքից: Անդրանիկի հետ խորհրդակցելուց հետո որոշվել է երեխաներին տեղափոխել Քոլագերան կայարան, իսկ այնտեղից՝ երկաթուղով Թիֆլիս: Մանուկներին ձիերի վրա կայարան են հասցրել զորամասի հեծյալները: Այդ որբ, հիվանդ ու սովալլուկ փոքրիկ մարդկանց Պյոտր Սիբիրցևը ներկայացրել է որպես Հայաստանի դժբախտության մարմնացում և տառապած հոգով կոչ է հղել աշխարհի մանուկներին. «Ոտքի՛ կանգնեցեք, բոլոր ժողովուրդների երեխանե՛ր, եթե հարցը կանտեսեն մեծահասակները, դուք ձեր ձեռքը մեկնեք նահատակվող Հայաստանին, փրկեք այնպիսի երեխաների, ինչպիսին դուք եք, որոնք ունեն ապրելու իրավունք, ինչպես դուք»:

Հայաստանի համար ծանր տարիներին՝ 1919 թ. հունիսի 1-ին, Բաթումում խարիսխ են նետել ամերիկյան երկու բեռնանավ՝ մոտ 10 հազար տոննա ցորենով և 619 տոննա լոբի ու սիսեռով, որոնք գնահատվում էին 2 միլիոն դոլար: Չորս օր անընդմեջ գնացքներով կենսատու բեռը տեղափոխվել է Հայաստան: Հունիսին կատարվել է ևս երեք առաքում՝ 11 հազար տոննա պարենամթերքով... Հոգևարքի մեջ հայտնված Հայաստանը սկսել է շնչել:

1919 թ. մայիսի 1-ից Ամերկոմին հանձնվել են 90 որբանոց և 10 հիվանդանոց՝ 13 942 որբերով (Վանից, Մուշից, Կարսից, Ալաշկերտից, Էրզրումից): 1920 թ. դեկտեմբերին Ամերկոմի որբանոցներում խնամվող երեխաների թիվը հասել է 18 500-ի: Կոմիտեն շարունակել է գործունեությունը մինչև 1929 թ.՝ մինչև երեխաների չափահաս դառնալը: 1922 թ. Ալեքսանդրապոլում հիմնվել է մանկատուն՝ 40 որբերի համար, իսկ Ստեփանավանում՝ նաև մսուր-մանկապարտեզ:

Խորհրդային տարիներին՝ 1923 թ., Կինբաժնի հատուկ հանձնաժողովը Երևանում հավաքել է 500 անապաստան երեխա, որոնցից 200-ը ընդունել է Ամերկոմը և ուղարկել Ստեփանավանի մանկատներ: Ստեփանավանի մանկատների սաները ակտիվ մասնակցություն են ունեցել քաղաքի միջոցառումներին: Մասնավորապես, 1925 թ. հուլիսի 5-ին Ստեփանավանում տեղի ունեցած պիոներական կազմակերպության 4-րդ տարեդարձի տոնակատարությանը բացի պիոներներից ներկա են եղել 900 Ամերկոմի որբեր:

1926 թ. Ամերիկյան կոմիտեի Ստեփանավանի բաժանմունքը վերջնականապես լուծարվել է, գրասենյակը տեղափոխվել է Գյումրի: Ամերկոմի կողմից զբաղեցրած բոլոր շենքերը հանձնվել են Լուսժողկոմատի մանկատնային բաժնին, որտեղ տեղափոխվել են 1000-ից ավելի մանկահասակ սաներ:

Մինչև 1929 թ. Ամերիկյան մանկատները դրսից ամսական ստացել են 150 հազար դոլարի օգնություն, որը շարունակվել է նաև հետագայում՝ ամսական 100 հազարի չափով: Տասնյակ հազարավոր որբեր շնորհիվ Ամերկոմի ոչ միայն փրկվեցին, այլև համեմատաբար ապահով անցկացրեցին 20-ականների սկզբի սովը, ստացան բավական լավ կրթություն, տիրապետեցին լեզուների, վարժվեցին արհեստներին, ծանոթացան քաղաքավարության ու վարվելակերպի կանոններին: Նրանցից շատերը դարձան մեր երկրին իսկապես պիտանի քաղաքացիներ:

1939 թ. օգոստոսի 15-ին Ստեփանավանում բացվել է Հայաստանի մանկատների 4-րդ օլիմպիադան, որին մասնակցել են Երևանի, Լենինականի (Գյումրի), Ստեփանավանի, Բայազետի, Քանաքեռի, Գորիսի մանկատների երգի-պարի խմբերը:

1960 թ. հունիսի 18-ին քաղաքային թիվ 1 մանկապարտեզի դահլիճում տեղի է ունեցել մանկատան ու մանկապարտեզի երեխաների ձեռքի աշխատանքների ցուցահանդես:

Լուսանկարում՝ Ստեփանավանի մանկատան սաներն են դաստիարակների և տեղացի բնակիչների հետ: Մանկատունը գտնվել է Ստեփանավանի ներկայիս համաբուժարանի տեղում:

Գագիկ Անտոնյան