Նիդերլանդական Օրագիր: Պտղնի գյուղում Ամատունիների 4-րդ դարում կառուցած Պտղավանքի մասին

Wednesday, 25 February 2026

Պտղնի գյուղում Ամատունիների 4-րդ դարում կառուցած Պտղավանքի մասին

Պտղավանքը (Ptghnavank)՝ վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության եզակի հուշարձան, գտնվում է Կոտայքի մարզի Պտղնի գյուղում: Կառուցվել է VI դարի վերջին – VII դարի սկզբին Ամատունյաց իշխանական տոհմի ներկայացուցիչ Մանուել Ամատունու կամ նրա ժառանգորդների կողմից: «Նիդերլանդական օրագիր» էլեկտրոնային թերթի Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող նախագծի շրջանակում ուզում եմ ներկայացնել հուշարձանի պատմական համատեքստը, ճարտարապետական առանձնահատկությունները, զարդաքանդակները և մակագրությունները՝ հիմնվելով համացանցում եղած գիտական հետազոտությունների վրա: Հոդվածը նպատակ ունի ընդգծել Պտղավանքի դերը հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետության զարգացման մեջ: Ի դեպ Նիդերլանդների հայկական կազմակերպությունների ֆեդերացիայի նախագահ Մաթո Հախվերդյանի և շինարար-ինժեներ Տիգրան Հարությունյանի հետ եղանք Պտղնիում և բազմաթիվ լուսանկարներ արեցինք: Եկանք այն համոզման, որ այս եզակի գանձը պետք է մոդելավորվի ու վերակառուցվի` ի պահ տալու սերունդներին: Եթե կառուցում ենք եկեղեցիներ, կանգնեցնում հուշարձաններ , ապա ինչու չվերականգնել վաղ միջնադարի այս գանձը:

Վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետությունը, որը ձևավորվել է IV–VII դարերում, բնորոշվում է գմբեթավոր կառույցների և հարուստ զարդաքանդակների առկայությամբ: Այս շրջանում հայկական եկեղեցիները ոչ միայն կրոնական կենտրոններ էին, այլև արտացոլում էին տեղական նախարարական տոհմերի հզորությունը և մշակութային փոխազդեցությունները հարևան քաղաքակրթությունների հետ, ինչպես սասանյան Պարսկաստանը և Բյուզանդական կայսրությունը: Պտղավանքը, որը գտնվում է Պտղնի գյուղում (կոորդինատներ՝ 40°15′ N, 44°35′ E), համարվում է գմբեթավոր սրահի (domed hall) տիպի ամենահին, եզակի օրինակներից մեկը: Այն կառուցվել է VI դարի առաջին կեսից մինչև VII դարի սկիզբ՝ տարբեր գիտնականների գնահատմամբ (Der Nersessian՝ առաջին կես VI դար, Harutiunian՝ VI դար, Hovsepian՝ VI դարի երրորդ քառորդ, Mnacakanyan՝ VII դարի սկիզբ): Հուշարձանը վերագրվում է Ամատունյաց տոհմի իշխան Մանուել Ամատունուն կամ նրա ժառանգորդներին, ինչը հաստատվում է մակագրություններով և քանդակներով: Այս հոդվածը, հիմնվելով գիտական աղբյուրների վրա, վերլուծում է Պտղավանքի ճարտարապետական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները՝ ընդգծելով նրա նշանակությունը հայկական մշակութային ժառանգության մեջ:

Պտղավանքի ընդհանուր տեսքը գյուղից

Ամատունիների Տոհմը և Պատմական Համատեքստը

Ամատունյաց տոհմը՝ հայկական նախարարական հնագույն տոհմերից մեկը, ծագում ունի կասպիա-մեդական արմատներով և տիրում էր Վասպուրականի Արտազ գավառին: Նրանք հայոց արքունիքում վարում էին հազարապետության պաշտոնը և մասնակցել են Վարդանանց պատերազմին (451 թ.): VI դարում նահապետը Մանդենն էր, ով մասնակցել է 505 թ. ժողովին, իսկ Մանուել Ամատունին (510–590 թթ.) հովանավորել է Պտղավանքի շինարարությունը: Նրա որդի Սահակը հիշատակվում է 552–553 թթ. փաստաթղթերում, իսկ Կոտիտը՝ 590–600 թթ.: 606 թ. Պտղավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը: Տոհմի գերբում առկա են արմավենի և խոցվող առյուծ՝ որպես հզոր թշնամու պարտության խորհրդանիշ:
Պտղավանքի կառուցումը տեղադրվում է VI դարի երկրորդ քառորդում, երբ Մանուելը, որպես Մանդենի որդի, հովանավորել է շինարարությունը: Նրա որդի Սահակ Ամատունին հիշատակվում է 552–553 թթ. Ներսես Բ-ի թղթում, իսկ Կոտիտ Ամատունին՝ 590–600 թթ.: 606 թ. Պտղավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է հայ եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը:

Ամատունյաց տոհմը հայկական նախարարական հնագույն և ազնվական տոհմերից մեկն է, որը հայտնի է IV դարից սկսած: Այն պատկանում է Մեծ Հայքի նախարարական տոհմերին և ունի երկարատև դերակատարում հայոց պատմության մեջ՝ քաղաքական, զինվորական և եկեղեցական ոլորտներում:

Տոհմի հիմնական տիրույթը Վասպուրական նահանգի Արտազ գավառն էր (Վանա լճի և Ուրմիայի լճի միջև ընկած շրջանը, ներկայիս Արևմտյան Հայաստան և Իրանի սահմանամերձ գոտի):

Տոհմը համարվում է կասպիա-մեդական (Caspio-Median) ծագում ունեցող, չնայած որոշ աղբյուրներում նշվում է հրեական (Judaized) կապեր:

Հայոց արքունիքում վարում էր հազարապետության (զորքերի գլխավոր հրամանատարի) պաշտոնը:

Ամատունիների մասին հիշատակումները սկիզբ են առնում III–IV դարերից: Օտա Ամատունին (III–IV դդ.) եղել է Հայոց հազարապետ (287–320-ական թթ.): Նրա որդի Վահան Ամատունին (IV դար) հայտնի է որպես զորավար և «ազգի հայր» (nation's father), ով պայքարել է պարսկական տիրապետության դեմ:

V դար` Տոհմի ներկայացուցիչները մասնակցել են Վարդանանց պատերազմին (451 թ.) և Ավարայրի ճակատամարտին: Վահան Ամատունին (V դար) նշանավոր է որպես քաջարի իշխան և զորավար, ով պաշտպանել է հայկական ինքնությունը:

VI–VII դարեր` Ամենահայտնի շրջանը Պտղավանքի (Ptghnavank կամ Ptghni եկեղեցի) կառուցման հետ կապված: Մանուել Ամատունին (մոտ 510–590 թթ.) կառուցել է Պտղնիի տաճարը (VI դարի վերջ – VII դարի սկիզբ): Նրա որդի Սահակ Ամատունին պատկերված է քանդակներում առյուծի հետ մենամարտում: Գարեգին Հովսեփյանի հետազոտություններով՝ տոհմի շառավիղը ներառում է Մանդեն (V դարի վերջ – VI դարի սկիզբ), Մանուելը (որպես Մանդենի որդի), Կոտիտը (590–600 թթ.) և ուրիշներ: 606 թ. Պտղնավանքի ներկայացուցիչ Իսրայելը ստորագրել է հայ եպիսկոպոսների միության փաստաթուղթը:

Տոհմի գերբում (նշանակում) առկա են արմավենի և խոցվող առյուծ (որպես հզոր, բայց պարտվող թշնամու խորհրդանիշ): Սա երևում է Պտղավանքի քանդակներում (առյուծամարտի թեմաներով), որտեղ առյուծը կապվում է Աստվածաշնչյան Դանիելի առյուծների հետ, բայց նաև Ամատունիների տոհմային խորհրդանիշն էր (գերբում):

Տոհմը հայտնի էր քաջությամբ, հավատարմությամբ հայկական պետականությանը և եկեղեցուն: Նրանք հաճախ համագործակցել են այլ նախարարական տոհմերի հետ (օրինակ՝ Կամսարականներ, Արծրունիներ):

Ամատունյաց տոհմը հայկական նախարարական համակարգի կարևոր մասն էր՝ պահպանելով ազգային ինքնությունը պարսկական, բյուզանդական և արաբական տիրապետության ժամանակաշրջաններում: Ամենահայտնի հուշարձանը՝ Պտղավանքը, մնում է նրանց ճարտարապետական և մշակութային ժառանգության վառ օրինակը:

Պատմական համատեքստում Պտղավանքը կապվում է 640-ականների քաղաքական մարտահրավերների հետ, ներառյալ պավլիկյան շարժման դեմ պայքարը և Ամատունիների հզորացումը: Այն խորհրդանշում է տոհմի քաղաքական հեղինակությունը քրիստոնեական համատեքստում:

Ճարտարապետական Առանձնահատկությունները

Պտղավանքը գմբեթավոր սրահի տիպի եկեղեցի է՝ չափերով 15.7 մ լայնք և 30.4 մ երկայնք: Կառույցը մասամբ ավերված է, պահպանվել են հյուսիսային պատը, արևելյան աբսիդը և հարավային մուտքը: Պլանը ներառում է կենտրոնական գմբեթավոր տարածք՝ սահմանված պատ-սյուներով և կրկնակի կամարներով, որոնք կրում են թմբուկը չորս կոնաձև անցումային հատվածներով: Արևմտյան մուտքի հատվածը ավելի երկար է, քան արևելյանը, ինչը թույլ է տալիս գմբեթը կենտրոնացնել շենքի երկայնքով: Շինարարությունը կատարվել է հայկական ավանդական քարաշինությամբ՝ կենտրոնական ջարդոն-վուլկանական շաղախով միջուկով և արտաքին փայլեցված քարե պատերով, ապահովելով մոնոլիտ կառուցվածքային վարքագիծ:

Գմբեթի անցումները կոնաձև են, իսկ թմբուկը՝ ութանկյուն (այժմ կորած, բացառությամբ մեկ կոնաձև հատվածի): Այս ձևը բնորոշ է վաղ միջնադարյան հայկական եկեղեցիներին, ինչպես Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին:

Պտղավանքի հյուսիսային ճակատը

Զարդաքանդակներ և մակագրություններ

Պտղավանքը հարուստ է բարձրարվեստ զարդաքանդակներով` բուսական (խաղող, նուռ, արմավենի) և երկրաչափական մոտիվներով:, որոնք ներառում են աշխարհիկ թեմաներ՝ հազվադեպ հայկական ճարտարապետության մեջ: Հարավային մուտքի զարդակամարի ձախ մասում պատկերված է ձիավոր Մանուել Ամատունին՝ նետահարում է առյուծի: Աջ մասում՝ առյուծի հետ նիզակով մենամարտող Սահակ Ամատունին (Մանուելի որդին): Մակագրությունը՝ «ՄԱՆՈԻԵԼ ԱՄԱՏՈԻՆԵԱՑ ՏԵՐ», հաստատում է Մանուելի դերը որպես կառուցող:

Կամարի կենտրոնում՝ մեդալիոնի մեջ Աստվածածնի պատկեր երկու հրեշտակներով, սափորների շարք և արմավենու տակ նստած առյուծ (կապված Դանիելի առասպելի հետ): Այս խորհրդանիշները համապատասխանում են Ամատունիների գերբին՝ արմավենի և խոցվող առյուծ (հզոր թշնամու պարտության խորհրդանիշ): Հյուսիսային ճակատի պատուհաններին՝ նետաձիգներ որսորդական թռչուններով: Քանդակները ցույց են տալիս սասանյան ազդեցություններ՝ ձիավորի որսի թեմաներով և առյուծամարտով որպես բարու հաղթանակ չարի նկատմամբ:

Պտղավանքի հարավային մուտքի կամարը

Այսպիսով Պտղավանքի ճարտարապետությունը արտացոլում է վաղ միջնադարյան հայկական ոճի անցումը դեպի գմբեթավոր կառույցներ, որոնք ազդեցին հետագա Բագրատունյաց շրջանի եկեղեցիներին (օրինակ՝ Մարմաշեն, Սանահին): Զարդաքանդակները ժառանգվել են հելլենիստական և վաղ միջնադարյան ձևերից՝ խաղողի ողկույզներ, արմավենու տերևներ, զամբյուղային մոտիվներ և կոնաձև նիշեր:

Սասանյան ազդեցությունները երևում են առյուծամարտի թեմաներում և զարդաքանդակների ոճում, որոնք վերամեկնաբանվել են քրիստոնեական համատեքստում: Այս սինթեզը ցույց է տալիս հայկական ճարտարապետության մշակութային բազմազանությունը: Տոհմական խորհրդանիշները (արմավենի և առյուծ) ընդգծում են Ամատունիների իշխանական ինքնությունը:

Եզրահանգության գալով` Պտղավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գոհար է, այլև հայոց պատմության մեջ Ամատունիների դերի վկայություն: Նրա ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու վաղ միջնադարյան հայկական մշակույթի փոխազդեցությունները: Ապագա հետազոտությունները պետք է կենտրոնանան հուշարձանի պահպանման և 3D մոդելավորման վրա՝ ապահովելու հուշարձանի ժառանգությունը:

Հեղինակ՝ Վահան Ամատունի

Հղումներ

Ptghni - Armenian Studies Program, Fresno State. https://cah.fresnostate.edu/armenianstudies/resources/architecture/ptghni.html
Ptghnavank, Ptghni, Armenia - Building.am. https://www.building.am/buildings-index/ptghnavank-ptghni-armenia/
Kazaryan A., Mikayelyan L. (2020). Architectural Decorations... Academia.edu. https://www.academia.edu/86040293/Architectural_Decoration_of_the_Armenian_Churches_of_the_7th_and_the_10th_11th_Centuries_and_Their_Presumably_Sasanian_Sources_P_75_91
Monastery of Ptghni Village “Ptghnavank” – Tour in Armenia. https://findarmenia.am/en/product/ptghnavank/
Romanazzi H. (n.d.). Domed medieval churches in Armenia... SEDHC. http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CNHC6_%20(113).pdf
Donabédian P. (2020). Armenia – Georgia – Islam... HAL. https://shs.hal.science/halshs-03177703/file/2020_Donabedian_armenia-georgia-islam.pdf
Mkhitaryan N. (2024). The origin of the Armenian architecture... ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/383215666_The_origin_of_the_Armenian_architecture_artistic_decoration_forms_during_the_reign_of_Bagratunis
The Paulicians... Brill. https://brill.com/display/title/62393

ՈՒշադրություն

Հայ ազնվական Ամատունի տոհմի մասին պատմող այս նախագծը նպատակ ունի սփյուռքի և Հայաստանի մեր ընթերցողներին ծանոթացնել հայ ազնվական դասին, բացահայտել նրանց մասին գրված ու ավելի շատ չգրված էջերը, վեր հանել հայ ժողովրդի պատմության պայծառ էջերն ու պատմել մեր անվանի զավակների մասին: Նախագծի իրականացման համար պահանջվում է ժամանակ և միջոցներ` տեղային ու արխիվային ուսումնասիրությունների համար: Առանձին ուսումնասիրություններ ծախսատար են (օրինակ` Նիկոդիմոս Ամատունու մասին, ծնվել է Օշականում, ապրել և աշխատել է Վրաստանում, Ռուսաստանում : Նրա աճյունը գտնվում է Փարիզում` ամփոփված է ռուս նշանավոր գործիչների կողքին:

Ամատունիների իշխանական տոհմի մասին «Նիդերլանդական օրագրի» նախագծի այլ հոդվածները

Ամատունիների շառավիղները

https://www.nidoragir.com/2018/12/blog-post_49.html

Նիկոդիմոս Եսայու Ամատունու մասին

https://www.nidoragir.com/2018/08/blog-post_9.html

Ազգագրագետ Սերգեյ Դմիտրիևը և Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու մասին նրա աշխատությունը

https://www.nidoragir.com/2020/03/blog-post.html

Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու կենսագրությունից (1903-1913)

https://www.nidoragir.com/2020/06/0000amenaskizb.html

Օշականի Ամատունիները և նրանց ավանդը տեղի դպրոցի ու եկեղեցու կառուցման գործում

https://www.nidoragir.com/2019/05/blog-post.html

Իշխան Նիկոդիմոս Ամատունու առնչությունը ռուսական ազգագրական թանգարանի հետ