Կինոյի մեծ վարպետի ծննդյան օրն է.Արտավազդ Փելեշյան. Տիեզերական մոնտաժի պոետը

 

22.02.2026/Նիդ.օրագիր

Նիդերլանդական օրագրի բարեկամների աստղաբույլում իր առանձնահատուկ ու արժանավոր տեղն ունի Նորայր Զուլոյանի (Norayr Zuloyan ) ղեկավարած «Ինտերկապ» բարեգործական հասարակական կազմակերպությունը։ Մեր բարեկամությունը ձևավորվել է ոչ միայն համատեղ նախաձեռնությունների, այլև ընդհանուր արժեհամակարգի հիման վրա՝ հայրենասիրության, մշակույթի պահպանման և ազգային հիշողության հանդեպ պատասխանատվության գիտակցումով։

«Ինտերկապի» եռանդուն ջանքերի և նվիրումի շնորհիվ Նիդերլանդների Ասեն քաղաք տեղափոխվեց և տեղադրվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերին նվիրված առաջին խաչքար հուշարձանը՝ դառնալով հիշողության, արժանապատվության և պատմական արդարության խորհրդանիշ։ Եվրոպական տարբեր քաղաքներում տեղադրված հուշարձաններն ու կյանքի կոչված բազմաթիվ այլ նախաձեռնություններ վկայում են կազմակերպության հետևողական, սկզբունքային և առաքելական գործունեության մասին։ Սակայն այդ մասին չէ թեման։

ԻՆՏԵՐԿԱՊԸ սահմանել է «Լոռվա ասպետ» պատվավոր կոչումը, որին մինչ օրս արժանացել են 33 պատվարժան անհատներ՝ իրենց գործունեությամբ Լոռու և ընդհանրապես հայ մշակույթի ու հանրային կյանքի մեջ նշանակալի հետք թողած մարդիկ։

Այսօր «Լոռվա ասպետներից» մեկի՝ աշխարհահռչակ վավերագրական կինոռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան, համաշխարհային կինեմատոգրաֆիայի դասական Արտավազդ Փելեշյանի ծննդյան օրն է։

Հայաստանի ժողովրդական արտիստ, Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր, Ռուսաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ, Ֆրանսիայի SCAM-ի անդամ՝ նա իր ստեղծագործական ուղով դարձել է հայ և համաշխարհային մշակույթի հարստացման վառ ու անժամանցելի խորհրդանիշ։ Նրա ֆիլմերը պարզապես կինո չեն․ դրանք մտածողության ձև են, ժամանակի ու հավերժության միջև խորունկ երկխոսություն, մարդկային հիշողության ու զգացողության եզակի արտահայտություն։

Մեր բարեկամությունը «Ինտերկապի» հետ նաև այսպիսի մեծությունների արժևորումն ու մեծարումը կիսելու գիտակցված ընտրություն է։ Երբ գնահատվում են մշակույթի հսկաները, երբ արվեստը դառնում է ազգային ինքնության ամրակուռ հենասյուն, այնտեղ են ձևավորվում իսկական ու ամուր բարեկամություններ։

Սրտանց շնորհավորում ենք Մաեստրոյին՝ ծննդյան տարեդարձի առիթով` մաղթելով առողջություն, ստեղծագործական նոր վերելքներ և անսպառ ներշնչանք։

Նրա ստեղծագործական ճանապարհը հայ և համաշխարհային մշակույթի հարստացման վառ օրինակ է։

Շնորհավոր ծնունդդ, Մաեստրո՛

Մեծ սիրով ներկայացնում ենք Նիդերլանդական օրագրի ակնարկը` կինոյի մեծ վարպետի մասին։

Արտավազդ Փելեշյան. Տիեզերական մոնտաժի պոետը

Համաշխարհային վավերագրական կինոյի պատմության մեջ կան անուններ, որոնք չեն տեղավորվում ոչ մի հոսանքի, ոչ մի դպրոցի սահմաններում։ Արտավազդ Փելեշյանը նրանցից է։ Նրա կինոն ոչ թե պատմում է, այլ խորհում։ Ոչ թե արձանագրում է իրականությունը, այլ վերաձևակերպում այն՝ վերածելով տիեզերական ռիթմի, ժամանակի և մարդու ճակատագրի մասին փիլիսոփայական մեդիտացիայի։

Փելեշյանի արվեստի առանցքը մոնտաժն է՝ սակայն ոչ դասական իմաստով։ Եթե խորհրդային մոնտաժի ավանդույթը՝ սկսած Սերգեյ Էյզենշտեյն-ից մինչև Ձիգա Վերտով, կառուցված էր կադրերի բախման, գաղափարական լարում ստեղծելու վրա, ապա Փելեշյանը ձևակերպեց իր տեսությունը՝ «հեռավորության մոնտաժ»։ Նրա պատկերային մտածողության մեջ կադրերը փոխազդում են ոչ թե անմիջական հարևանությամբ, այլ տարածական և ժամանակային հեռավորությամբ՝ ստեղծելով ներքին արձագանքների համակարգ։

Այս մեթոդը լավագույնս դրսևորվում է նրա նշանավոր ֆիլմերում՝ «Մենք», «Տարվա եղանակները», «Մեր դարը»։ Այստեղ մարդը ներկայացված չէ որպես առանձին անհատ, այլ որպես հավաքական էություն՝ բնության, պատմության և տիեզերքի հետ անքակտելի կապի մեջ։ Նրա կինոն զերծ է բառերից, բայց լի է երաժշտականությամբ. ձայնն ու պատկերը միահյուսվում են այնպես, որ հանդիսատեսը դառնում է ոչ թե դիտորդ, այլ համահեղինակ։

Փելեշյանի ֆիլմերում բնությունը չի ծառայում որպես ֆոն։ Այն գործող սուբյեկտ է։ Լեռնային գետերի հեղեղումները, ձնահյուսերի թափը, մարդկանց ու կենդանիների շարժումը վերածվում են ռիթմիկ, գրեթե սիմֆոնիկ կառուցվածքների։ Նրա կադրերը հիշեցնում են երաժշտական պարտիտուրա, որտեղ յուրաքանչյուր պատկեր ունի իր տեղն ու լռության իր չափաբաժինը։

Այսօր, երբ վավերագրական կինոն հաճախ ձգտում է արագ ռեակցիայի և տեղեկատվական հագեցվածության, Փելեշյանի գործերը հիշեցնում են այլ ճանապարհի մասին՝ դանդաղ, խորասուզված, մտավոր։ Նրա արվեստը պահանջում է ժամանակ և ուշադրություն, սակայն պարգևատրում է՝ բացելով մարդկային գոյության համընդհանուր չափումները։

Հայաստանից աշխարհ՝ նրա ստեղծագործական ճանապարհը դարձել է մշակութային կամուրջ։ Նա Հայաստանի ժողովրդական արտիստ է, Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, պետական մրցանակների դափնեկիր, միջազգային կինեմատոգրաֆիական միությունների անդամ։ Սակայն այս բոլոր տիտղոսներից անդին՝ Փելեշյանը նախ և առաջ մտածող է, ով կինոն վերածեց տեսողական փիլիսոփայության։

Արտավազդ Փելեշյանի արվեստը չի պատկանում միայն մեկ ազգի կամ ժամանակաշրջանի։ Այն համամարդկային է՝ ինչպես լեռները, որոնցից ծնվել է, և ինչպես տիեզերքը, որի ռիթմը նա փորձեց որսալ կինոժապավենի վրա։

Hay Azian