Բանտից՝ բնակելի թաղամաս / Van gevangenis naar woonwijk

 

Van gevangenis naar woonwijk: de omgekeerde revolutie in het Nederlandse gevangenisbeleid

In de afgelopen twee decennia is Nederland internationaal opgevallen door een opmerkelijke ontwikkeling: gevangenissen worden niet gebouwd, maar gesloten. Leegstaande penitentiaire inrichtingen krijgen een nieuw leven als woonwijken, onderwijscentra en creatieve hubs. Deze trend is geen toeval en ook niet louter het resultaat van economische berekeningen; zij weerspiegelt diepgaande politieke, sociale en stedenbouwkundige veranderingen.

Van straf naar herstel

Het Nederlandse strafrechtsbeleid legt steeds meer nadruk op herstelrecht. Vrijheidsbeneming geldt als ultimum remedium, terwijl alternatieve sancties centraal staan, zoals:

• taakstraffen,

• elektronische monitoring,

• voorwaardelijke invrijheidstelling en begeleide re-integratie.

Dankzij deze aanpak is niet alleen het algemene criminaliteitsniveau gedaald, maar ook de recidive. Het gevolg: meerdere gevangenissen zijn overbodig geworden.

Economische realiteit: de kosten van leegstand

Het onderhouden van gevangenissen is kostbaar. Wanneer cellen leeg blijven, wordt het inefficiënt om grote complexen operationeel te houden. Sluiting en herbestemming blijken financieel rationelere oplossingen.

Een bekend voorbeeld is het voormalige gevangeniscomplex Bijlmerbajes in Amsterdam. Het terrein is herontwikkeld tot een moderne, multifunctionele wijk met woningen, werkruimtes, groene zones en publieke voorzieningen. Het project draagt bij aan het verlichten van de woningdruk en aan stedelijke vernieuwing.

Historisch erfgoed met een nieuwe functie

Veel Nederlandse gevangenissen dateren uit de 19e eeuw en hebben een bijzondere architectonische waarde. De koepelgevangenis Koepelgevangenis in Breda is daarvan een sprekend voorbeeld. Het iconische gebouw wordt tegenwoordig gebruikt voor educatieve en publieke activiteiten, waarbij het exterieur behouden bleef en het interieur werd aangepast aan hedendaagse behoeften.

Architecten benadrukken dat dergelijke projecten passen binnen duurzame ontwikkelingsprincipes. Door bestaande infrastructuur te hergebruiken in plaats van nieuw te bouwen, wordt de ecologische voetafdruk beperkt.

Een model voor de toekomst

De transformatie van gevangenissen tot woonwijken biedt een interessant model voor landen die kampen met twee tegengestelde uitdagingen:

1. onderbenutte penitentiaire capaciteit,

2. druk op de woningmarkt.

De Nederlandse ervaring laat zien dat een geïntegreerde aanpak — waarin strafbeleid, sociaal beleid en stedenbouw samenkomen — kan leiden tot wederzijds voordelige oplossingen.

Symboliek van ruimte en samenleving

De herbestemming van voormalige gevangenissen heeft ook een symbolische dimensie. Ruimtes die ooit isolatie en straf belichaamden, worden nu plaatsen van gemeenschap en samenleven. Dit weerspiegelt een bredere maatschappelijke verschuiving in de benadering van criminaliteit: van vergelding naar re-integratie.

Hoewel sommige critici waarschuwen dat criminaliteitscijfers kunnen fluctueren en toekomstige capaciteit mogelijk opnieuw nodig zal zijn, wordt de Nederlandse aanpak internationaal gezien als een innovatief voorbeeld van duurzaam en mensgericht beleid.

Բանտից՝ բնակելի թաղամաս․ Նիդերլանդների քրեակատարողական «հակադարձ հեղափոխությունը»

Վերջին երկու տասնամյակներին Նիդերլանդները հայտնվել է միջազգային ուշադրության կենտրոնում՝ մի յուրահատուկ իրողության պատճառով․ երկրում բանտերը ոչ թե կառուցվում են, այլ փակվում։ Դատարկվող քրեակատարողական հաստատությունները վերածվում են բնակելի թաղամասերի, կրթական կենտրոնների և ստեղծարար հարթակների։ Այս երևույթը պատահական կամ միայն տնտեսական հաշվարկի արդյունք չէ․ այն արտացոլում է խորքային քաղաքական, սոցիալական և քաղաքաշինական վերափոխումներ։

Քրեական քաղաքականության փոփոխություն․ պատժից դեպի վերականգնում

Նիդերլանդների քրեական արդարադատության համակարգը վերջին տարիներին մեծապես շեշտադրել է վերականգնողական արդարադատությունը։ Ազատազրկումը դիտարկվում է որպես ծայրահեղ միջոց, իսկ առաջնահերթությունը տրվում է այլընտրանքային պատժամիջոցներին՝

• համայնքային աշխատանք,

• էլեկտրոնային հսկողություն,

• պայմանական ազատում և վերահսկվող ինտեգրում։

Այս քաղաքականության արդյունքում նվազել է ոչ միայն հանցագործությունների ընդհանուր մակարդակը, այլև կրկնահանցագործությունը։ Արդյունքում՝ մի շարք բանտեր դարձել են ավելորդ։

Տնտեսական հաշվարկ․ դատարկ շենքերի բեռը

Բանտերի պահպանումը բարձր ծախսատար գործընթաց է։ Երբ խցերը մնում են դատարկ, պետության համար անիմաստ է դառնում մեծ շենքերի սպասարկումը։ Փակումը և վերաօգտագործումը դառնում են ավելի արդյունավետ լուծում։

Օրինակ՝ Ամստերդամում գտնվող Bijlmerbajes համալիրի տարածքը վերափոխվել է ժամանակակից բազմաֆունկցիոնալ թաղամասի։ Այստեղ ստեղծվել են բնակարաններ, ստեղծարար գրասենյակներ, կանաչ գոտիներ և հանրային տարածքներ։ Նախագիծը միաժամանակ լուծել է բնակարանային պակասի և քաղաքային տարածքների վերակենդանացման խնդիրը։

Պատմական շենքերի նոր կյանք

Նիդերլանդներում բազմաթիվ բանտեր կառուցվել են XIX դարում և ունեն յուրահատուկ ճարտարապետություն։ Դրանցից մեկը՝ Բրեդայում գտնվող Koepelgevangenis գմբեթավոր բանտը, դարձել է հանրային և կրթական միջոցառումների կենտրոն։ Շենքի արտաքին տեսքը պահպանվել է, իսկ ներքին տարածքները՝ վերափոխվել ժամանակակից կարիքներին համապատասխան։

Ճարտարապետները նշում են, որ նման նախագծերը համապատասխանում են կայուն զարգացման սկզբունքներին․ նոր շենք կառուցելու փոխարեն վերաօգտագործվում է արդեն գոյություն ունեցող ենթակառուցվածքը՝ նվազեցնելով ածխածնային հետքը։

Քաղաքաշինական մոդել՝ ապագայի համար

Բանտերի վերափոխումը բնակելի թաղամասերի կարևոր փորձ է այն երկրների համար, որտեղ առկա է երկու հակադիր խնդիր՝

1. թերբեռնված բանտային համակարգ,

2. բնակարանային շուկայի ճնշում։

Նիդերլանդների փորձը ցույց է տալիս, որ պետական քաղաքականության, քաղաքաշինական ռազմավարության և սոցիալական ծրագրերի համադրմամբ հնարավոր է ստեղծել երկկողմանի շահավետ լուծում։

Սոցիալական սիմվոլիզմ․ տարածքի իմաստափոխում

Նախկին բանտի տարածքը, որն խորհրդանշում էր մեկուսացում և պատիժ, վերածվում է համայնքային կյանքի կենտրոնի։ Սա ունի ոչ միայն գործնական, այլև արժեքային նշանակություն։ Այն արտացոլում է հասարակության վերաբերմունքի փոփոխությունը հանցագործության և վերականգնման նկատմամբ։

Փորձագետների կարծիքով՝ սա «հակադարձ հեղափոխություն» է քրեակատարողական մտածողության մեջ․ երբ պատժի ինստիտուտը աստիճանաբար զիջում է տեղը սոցիալական ինտեգրմանը։

Մարտահրավերներ և քննադատություն

Այնուամենայնիվ, գործընթացը զերծ չէ քննադատությունից։ Որոշ վերլուծաբաններ նշում են, որ հանցավորության նվազումը կարող է լինել ցիկլային, և ապագայում կարող է կրկին անհրաժեշտություն առաջանալ քրեակատարողական տարածքների ընդլայնման։ Բացի այդ, պատմական շենքերի վերակառուցումը հաճախ պահանջում է բարձր ներդրումներ։

Սակայն ընդհանուր առմամբ Նիդերլանդների փորձը դիտարկվում է որպես հաջողված մոդել, որը միավորում է քրեական քաղաքականությունը, սոցիալական ռազմավարությունը և կայուն քաղաքաշինությունը։

Հայ Ազիան

Տեսանյութ` Անահիտ Աղբեկյանի