Պոլսի հայադրոշմ հոգին և արվեստի դիվանագիտությունը Երևանում. Լևոն Լաճիկյանի «Բանաստեղծական Պոլիսը»

Նաիրա Գասպարյան բ․գ․թ․, դոցենտ, ԵՊՀ 

ՆիդՕրագրի համար

Արդի հայ մտավոր-մշակութային կյանքի երևելի դեմքերից մեկի՝ անվանի գեղագետ, արվեստաբան և նկարիչ Լևոն Լաճիկյանի արվեստը հերթական անգամ կամրջեց պատմական անցյալն ու ներկան, այս անգամ՝ Մայր Հայաստանի սրտում։ 

Մայիսի 19-ից 22-ը ՀԲԸՄ Հայաստանի դահլիճում (Երևան, Մելիք-Ադամյան փ., 2/2) տեղի ունեցավ արվեստագետի «Պոլիսն իմ աչքերով» խորագրով անհատական ցուցահանդեսի հանդիսավոր բացումը։ Ցուցահանդեսում ներկայացված էին հին ու նոր Պոլիսը և վերջինիս հայկական հարուստ ժառանգությունը՝ հեղինակի նուրբ ու բացառիկ գծանկարներով ու գեղանկարներով։ Դրանք ցոլանքն էին Պոլսո հնամենի թաղամասերի, եկեղեցիների, Պալյանների ճարտարապետական հանճարի և Բոսֆորի նեղուցը զարդարող հոյակերտ ու հայակերտ կառույցների։

Այս ձեռնարկը պատահական չէր ընտրել իր հարկը. Լևոն Լաճիկյանի և ՀԲԸՄ-ի (Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միություն) համագործակցությունն ունի խորքային, գաղափարական արմատներ։ Ինչպես հայտնի է, ՀԲԸՄ-ն, ստեղծված լինելով 1906-ին Կահիրեում, իր առաջին առաքելությունն իրականացրել է Թուրքիայում՝ սատար կանգնելով Աբդուլհամիդյան ջարդերին ենթարկվածներին։  

Պոլիսը՝ որպես արվեստի քրիստոնեական գոբելեն

Ցուցահանդեսի բացումն ուղեկցվեց հեղինակի «Պոլիսը և հայերը» բովանդակալից բանախոսությամբ, որն այցելուներին ասես ոգեղեն մի մեքենայով տեղափոխեց Պոլսի և այդ կայսերական քաղաքում հայոց ներկայության պատմական ակունքներ։ Պարոն Լաճիկյանն իր ելույթում հմտորեն հյուսեց հայոց արվեստի պատմությունը՝ ընդգծելով, որ դեռևս Կոստանդինոս մեծ կայսեր օրոք ստեղծվել էին նպաստավոր պայմաններ ստեղծագործական կյանքի ծաղկման համար։ 

Իսկ ինչո՞ւ ընտրվեց հենց Պոլիսը. որովհետև այդ քաղաքի ողջ ճարտարապետությունն ու մյուս արվեստները կարծես մեկ ամբողջական, շքեղ պատկերի համար «գոբելենի» դեր էին կատարում։ Պոլիսը հենց այն յուրօրինակ կենսատու միջավայրն էր, որն էական եղավ քրիստոնեության տարածման և քրիստոնեական արվեստի վիթխարի կոթողների ստեղծման համար։

Բանախոսի և արվեստագետի համար, սակայն, «Բանաստեղծական Պոլիսը» հստակորեն առանձնանում է շոշափելի, նյութական Պոլիսից։ Դա մի տեսիլք է, հոգեվիճակ, որը նկարիչը ձերբազատել է ժամանակի ավերումներից։ Ներկայացնելով արվեստը որպես «դիվանագիտության» ուրույն դրսևորում՝ Լաճիկյանը շեշտեց, որ հենց պոլսահայ մշակութային էլիտայի շնորհիվ էր, որ հայկական ներկայությունն ու դիվանագիտությունը բարձրացան գիտական ու մշակութային մակարդակի։

«Պոլսի իսկական ոգին մտավորական, շնորհաշատ և ստեղծարար հայերն էին, ովքեր կայսերական կյանքի բոլոր բնագավառներում աչքի ընկան իրենց վիթխարի,  մնայուն գործունեությամբ»,— նշեց հեղինակը։

Նա բազմաթիվ օրինակներով ընդգծեց պոլսահայության էական դերը Թուրքիո տպագրության պատմության, թատրոնի, գրականության, լուսանկարչական արվեստի, բժշկության, գիտության ամենատարբեր բնագավառների մեջ։

Լևոն Լաճիկյանը հայտնի ու սիրված անուն է հատկապես քաղաքային բնանկարչության ոլորտում։ Շուրջ 20 անհատական ցուցահանդես է կազմակերպել Հայաստանում և արտերկրում։ Նա իր վրձնով ու գրչով անդրադարձել է թե՛ իր հարազատ ծննդավայր Գյումրուն, և թե՛ աշխարհի հայադրոշմ, հայակերտ շատ քաղաքների։ Միաժամանակ 10 արժեքավոր գրքերի հեղինակ է՝ տպագրված Երևանում, Նյու Յորքում և Ստամբուլում։ նրա գիտական հոդվածները լույս են տեսել հայագիտական նշանավոր հանդեսներում ու հանրագիտարաններում։ 

Ներկայացվող ցուցահանդեսում նկարչի սևեռուն ուշադրության կենտրոնում պատմական Պոլիսն էր, որին նվիրված 100-ից ավելի բացառիկ գծանկարները 2024 թվականին տեղ գտան Ստամբուլում լույս տեսած «Պոլիսը՝ հին եւ նոր» մեծարժեք պատկերագրքում։ Հայ արդի արվեստին և պատմամշակութային ժառանգության վավերագրմանը բերած զգալի նպաստի համար Լևոն Լաճիկյանը պարգևատրվել է ՀՀ Մշակույթի նախարարության, Գյումրու քաղաքապետարանի և Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) ոսկե մեդալներով։

Պոլսահայության ջերմ արձագանքը

Ցուցահանդեսի ինչպես բացման, այնպես էլ հաջորդող օրերին դահլիճը միշտ բազմամարդ էր։ Առաջին և սպասված այցելուների թվում էին պոլսահայ մշակույթի այսօրվա նշանավոր դեմքերը և նրանց թվում Ստամբուլից ժամանած հանրահայտ երգչուհի Սիպիլը (Sibil Pektorosoglu), «Մարմարա» օրաթերթի խմբագիր Նաիրա Սյուզմեն, Նյու Յորքից ժամանած պոլսահայ ճանաչված լուսանկարիչ Վարդան Էշէնեանը, ականավոր պոլսահայ բանաստեղծ Զարեհ Խրախունու դուստրը՝ Նորա Ճյումյուշյանը Փարիզից և այլն։

Պոլսահայ մամուլն իր առաջին էջերում լայնորեն արձագանքեց մշակութային այս նշանակալի իրադարձությանը՝ շեշտելով, որ Լաճիկյանի գծանկարները սոսկ պատկերներ չեն, այլ Պոլսի հայկականության վավերագրեր ու «ազգային հիշողությունը վերապրեցնող ճշմարիտ արվեստ»։ 

Լաճիկյանի կերտած «Բանաստեղծական Պոլիսը» Երևանի սրտում դարձավ հոգևոր հայրենիքի և մշակութային տոկունության տոնախմբություն՝ ապացուցելով, որ աշխարհագրական հեռավորությունն անզոր է, երբ խոսում է արվեստի վեհ դիվանագիտությունը։

The Armenian-Stamped Soul of Polis and Art Diplomacy in Yerevan: Levon Lachikyan’s “Poetic Polis”

Naira Gasparyan, PhD, Associate Professor, YSU

For NidOragir

The art of Levon Lachikyan—renowned esthete, art historian, and painter, and one of the prominent figures of contemporary Armenian intellectual and cultural life—has once again bridged the historical past and present, this time in the very heart of Mother Armenia.

From May 19 to 22, the grand opening of the artist's solo exhibition, titled "Polis through My Eyes," took place in the AGBU Armenia Hall (Yerevan, 2/2 Melik-Adamyan St.). The exhibition showcased both ancient and modern Polis and its rich Armenian heritage through the author's delicate and exceptional drawings and paintings. These works were a radiant reflection of the ancient quarters of Polis, its churches, the architectural genius of the Balyan family, and the magnificent, Armenian-built structures adorning the Bosphorus Strait.

This venue was not chosen by chance; the cooperation between Levon Lachikyan and the AGBU (Armenian General Benevolent Union) has deep, ideological roots. As is well-known, the AGBU, founded in 1906 in Cairo, carried out its first historic mission in Turkey by providing vital support to the survivors of the Hamidian massacres.

Polis: A Christian Tapestry of Art

The opening of the exhibition was accompanied by the author’s profound and meaningful lecture, "Polis and the Armenians," which transported visitors, as if by a spiritual time machine, to the historical roots of the Armenian presence in this imperial city. In his speech, Mr. Lachikyan skillfully wove together the history of Armenian art, emphasizing that as early as the reign of Emperor Constantine the Great, favorable conditions had been established for the flourishing of creative life.

Why was Polis chosen? Because all the architecture and other arts of that city served as a "tapestry" for one complete, magnificent image. Polis was precisely that unique, life-giving environment essential for the spread of Christianity and the creation of monumental masterpieces of Christian art.

For the speaker and artist, however, the "Poetic Polis" clearly stands apart from the tangible, physical Polis. It is a vision, a state of mind, which the painter has liberated from the ruins of time. Presenting art as a unique manifestation of "diplomacy," Lachikyan emphasized that it was precisely due to the Istanbul-Armenian cultural elite that the Armenian presence and diplomacy rose to a profound scientific and cultural level.

"The true soul of Polis consisted of the intellectual, gifted, and creative Armenians who stood out for their monumental and enduring contributions in all spheres of imperial life," the author noted.

With numerous examples, he highlighted the essential role of the Armenian community of Istanbul in the history of Turkish printing, theater, literature, the art of photography, medicine, and diverse scientific fields.

The Intent Gaze of a City-Praising Painter

Levon Lachikyan is a well-known and beloved name, particularly in the field of urban landscape painting. He has organized around 20 solo exhibitions in Armenia and abroad. With his brush and pen, he has captured both his native birthplace of Gyumri and many Armenian-stamped, Armenian-built cities around the world. Concurrently, he is the author of 10 valuable books published in Yerevan, New York, and Istanbul. His scientific articles have appeared in prominent Armenological journals and encyclopedias.

In this current exhibition, the artist’s intent focus was on historical Polis. More than 100 exceptional drawings dedicated to the city were featured in his highly valuable 2024 art album, “Polis: Old and New,” published in Istanbul. For his significant contribution to contemporary Armenian art and the documentation of historical-cultural heritage, Levon Lachikyan has been awarded the Gold Medals of the Ministry of Culture of the Republic of Armenia, the Gyumri Municipality, and Yerevan State University (YSU).

The Warm Resonance of the Istanbul-Armenian Community

Both on the opening night and the following days of the exhibition, the hall was consistently crowded. Among the first and highly anticipated visitors were prominent figures of contemporary Istanbul-Armenian culture, including the world-famous Istanbul-born singer Sibil (Sibil Pektorosoglu), the editor of the Marmara daily newspaper Naira Syuzme, the renowned Istanbul-Armenian photographer from New York Vardan Eşenli, and Nora Cümbüşyan from Paris, the daughter of the prominent Istanbul-Armenian poet Zareh Khrakhuni, among others.

The Istanbul-Armenian press widely covered this significant cultural event on its front pages, emphasizing that Lachikyan’s drawings are not merely images, but historical chronicles of Polis Armenian character and "true art that revives national memory."

The "Poetic Polis" crafted by Lachikyan became a celebration of spiritual homeland and cultural resilience in the heart of Yerevan, proving that geographical distance is powerless when the noble diplomacy of art speaks.