ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՌԵՎՏՐԱՆԱՎԵՐ
XVI դ․ ամբողջ ընթացքում հոլանդացիները երկրի տնտեսական զարգացման հիմք հանդիսացող արևելյան ապրանքները՝ թեյը, պղինձը, արծաթը, բամբակը, գործվածքները, մետաքսը ու հատկապես համեմունքները ստանում էին Լիսաբոնից և Անտվերպենից, վճարելով խիստ բարձր գին։ Դա հոլանդացիներին ստիպեց ուղիղ կապ հաստատել Հնդկաստանի հետ։
1602 թ․ Ամստերդամում ստեղծվեց աշխարհի առաջին բաժնետիրական հաստատությունը՝ «Հոլանդական արևելահնդկական ընկերությունը» (Vereenigde Oostindische Compagnie)։ Հիմնադիրները 17 վաճառականներ էին, որոնք ներդրեցին 6,6 մլն գուլդեն, թողարկեցին 2153 բաժնետոմս և սկսեցին նավերն ուղարկել Հնդկաստան։ Արդեն 1669 թ․ ընկերությունն ուներ 150 առևտրանավ, 40 ռազմանավ, 50 հազար ծառայող և 10 հազար զինվորներից կազմված առանձին բանակ։
Արևելքի գաղութների «առատության եղջյուրից» թափվող ապրանքները Ամստերդամը վերածեցին աշխարհի ամենահարուստ քաղաքի։ Բարեկեցությունը, ազատականության ոգին հանգեցրեցին այլ կրոնադավանաբանական հավատք ունեցողների հանդեպ բացառիկ հանդուրժողականության, ինչը եզակի երևույթ էր կրոնական պատերազմներից բզկտվող Արևմտյան Եվրոպայի համար։
Իսկ ինչպիսի՞ն էր հայերի մասնակացությունը ազգերի ու ազգությունների հոլանդական այդ «տոնավաճառին»։ Պատասխանը միանշանակ է՝ հայերը համաշխարհային հանրակցության լիիրավ անդամներ էին և Ամստերդամի թատերական բեմականացման ժամանակ հանդես էին գալիս ոչ թե որպես միզանսցենի անխոս պերսոնաժներ, այլ՝ ինքնուրույն դերկատարներ։ Եվ պատճառը միջազգային առևտրատնտեսական հարաբերություններում նրանց նվաճած կայուն դիրքերն էին։
Ես այստեղ նպատակ չունեմ անդրադառնալու հայ-հոլանդական առևտրատնտեսական առնչությունների ողջ համալիրին, այլ կուզենայի ուշադրություն հրավիրել լոկ մեկ փաստի։
1612 թ. Առևտրատնտեսական պայմանագիր կնքվեց Թուրքիայի ու Հոլանդիայի՝ եվրոպական առևտրային նավագնացային գերտերության միջև։ Սակայն թուրքերը մի նախապայման էին դրել՝ իրենց նավահանգիստներում թույլ էին տալիս խարիսխ ձգել բացառապես հոլանդական դրոշ կրող նավերին, այլ ոչ օտարերկրյա, թեկուզ հոլանդական ապրանքներով բեռնավորված լողամիջոցներին։
Ամստերդամում վաղուց ի վեր տնտեսական լայն գործունեություն ծավալած հայ վաճառականներն ուշադրություն դարձրեցին պայմանագրի այդ կետին։ Մի կողմից ակնհայտ էր, որ հոլանդական նավերով ապրանքներ տեղափոխելը շահավետ էր, մյուս կողմից պարզից էլ պարզ էր, որ է՛լ ավելի ձեռնտու էր ոչ թե նավ վարձակալելը, այլ սեփականն ունենալը։ Սակայն՝ ինչպե՞ս։ Տրամաբանական ելքն աչքի առաջ էր։
1653 թ. ապրիլի 21¬-ի թվակիր մի հիշատակություն կա առ այն, որ Ամստերդամից դուրս են եկել հինգ առևտրանավեր, որոնց ուղեկցում էին յոթ ռազմանավեր՝ ծովահեններից կամ այլ երկրների պետական զավթումներից պաշտպանելու համար։ Հոլանդական դրոշի ներքո լողացող առևտրանավերից չորսն ուղևորվում էին Թուրքիա, մեկը՝ Վենետիկ։ Այդ չորս նավերից երկուսն իրենց նավակողերին կրում էին այսպիսի անվանումներ՝ Coopman van Armenien («Հայաստանի վաճառական») և Coopman van Persien («Պարսկաստանի վաճառական»)։ Կասկածից վեր է, որ այդ նավերը պատկանում էին հայ վաճառականներին, թերևս՝ նորջուղայեցիներին։ Որովհետև անհնար է պատկերացնել, թե հոլանդացիներն իրենց նավերն այդպիսի անուններով կկոչեին։ Ակնհայտ է, որ հայերն իրենց նավերը կառուցել, պաշտոնապես գրանցել էին Ամստերդամում և հոլանդական դրոշն օգտագործելով առևտուր էին անում Թուրքիայի հետ։
Զմյուռնիայի հոլանդական հյուպատոսի գրավոր տեղեկագրում նշվում է, որ 1653 թ. մայիսի 5¬-ին «Հայաստանի վաճառականը»՝ «Գերդերլանդ» ռազմանավի ուղեկցությամբ, բարեհաջող խարիսխ է ձգել տեղի նավահանգստում։ Հայկական այս առևտրանավի մասին հաջորդ հիշատակությունը վերաբերում է 1699¬-ին, ըստ որի այն Ամստերդամից եկել ու բեռնաթափվել էր Զմյուռնիայում։ Վերջին անգամ նավը հիշատակվում է Զմյուռնիայում 1714 թ.՝ Smirnsche Coopman («Զմյուռնիայի վաճառական») անվամբ։ Պարզ թվաբանական գործողությունը հուշում է, որ հայապատկան առևտրանավը Միջերկրականի ջրերում լողացել է առնվազն 61 տարի։
Ասում ենք՝ առնվազն, որովհետև հիմնվում ենք միայն հայտնի փաստերի վրա։ Այնինչ շատ բան անհայտ է։ Օրինակ, ստույգ ովքե՞ր էին նավատերերը, ի՞նչ տեսակի նավ էր, ուրիշ ի՞նչ նավահանգիստներ է մտել, ի՞նչ եղավ «Պարսկաստանի վաճառականը»։ Հարցե՜ր, հարցե՜ր, որոնց պատասխաններն սպասում են իրենց ուսումնասիրողներին։
Հայկական առևտրանավերի հուշն ամփոփված է տարբեր նավահանգիստների սրտերում…
Բելգիայի «հայկական» ծխախոտը
ՍԱ ՔՉԵՐԸ ԳԻՏԵՆ
Մոռացված մի արդյունաբերության պատմություն
05.07.2026/Նիդ.օրագիր/Խաչատուր ԴԱԴԱՅԱՆ
1895-1896 թվականների համիդյան ջարդերը հազարավոր հայերի համար դարձան հայրենիքը լքելու ողբերգական սկիզբը։ Փրկություն որոնող փոքրաթիվ խմբերից մեկը հասավ նաև Բելգիա՝ հաստատվելով հիմնականում Brussels-ում և Antwerp-ում։ Սկզբնական շրջանում այստեղ ձևավորվեց շուրջ հիսուն արևմտահայ վաճառականներից բաղկացած զուտ առևտրատնտեսական համայնք, սակայն Հայոց ցեղասպանությունից հետո համայնքը զգալիորեն ընդլայնվեց՝ հասնելով շուրջ հազար մարդու։ Նրան միացան նաև 1917 թվականի բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո Կովկասից, հատկապես Tiflis-ից, գաղթած հայ գործարարներն ու արդյունաբերողները։
Հետաքրքիր է, որ այդ համայնքը պարզապես գաղթականների հավաքականություն չէր։ Այն շատ արագ վերածվեց տնտեսական լուրջ ուժի, որի ազդեցությունը զգացվում էր Բելգիայի արդյունաբերական կյանքում։
1926 թվականի վիճակագրությունը բավական խոսուն է։ Տարբեր տարիքի շուրջ հազար հայերից հարյուր տղամարդ զբաղվում էր գործարարությամբ։ Նրանց տնտեսական գործունեությունը հիմնականում կենտրոնացած էր երեք ոլորտներում՝ ծխախոտարդյունաբերություն, ակնագործություն և գորգավաճառություն։
Սակայն անվիճելի առաջատարը ծխախոտի արտադրությունն էր։
Թիվ 1 բիզնեսը ծխախոտարդյունաբերությունն էր։ Բավական է նշել, որ 86 հայ վաճառականներից 42-ը զբաղվում էր ծխախոտի առևտրով, իսկ 14 հայապատկան գործարաններից 12-ը ծխախոտարդյունաբերական էին։
Ամենահայտնի ձեռնարկություններից էին Antwerp-ի «Տ. Չամքերթեն և ընկ.» ընկերության «Արաքս» գործարանը, ինչպես նաև Brussels-ում գործող Ա. և Հ. Գոյունճյան եղբայրների «Elmas»-ը (20 ave. Du Roi, 69 r. du Pont), Դավիթ Մսրյանի «Davros»-ը (18 blv. Leopold II), Տիգրան Մուրադյանի «Kars»-ը (131 blv. de Waterloo), Անտոն Մաթոսյանի «Marouf»-ը (211 ave. de la Reine) և բնիկ թիֆլիսցի, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ֆինանսների նախկին նախարար Արտաշես Էնֆիաճյանի «Enfi»-ն (188 r. Massai)։
Սակայն հայկական ձեռնարկատիրությունը միայն ծխախոտի արտադրությամբ չէր սահմանափակվում։ Այդ նույն արտադրության շուրջ ձևավորվել էր ամբողջական արդյունաբերական շղթա։ Brussels-ում Ալեքսան Մաթոսյանը հիմնադրել էր խավաքարտի (կարտոնաժ) արտադրություն, Պալըքճյան եղբայրները՝ սիգարետի ժապավենի գործարան, իսկ Antwerp-ում Ժ. Նիգորյանը և Տ. Սալամանյանը զբաղվում էին խավաքարտի արտադրությամբ, մինչդեռ Տեր-Սահակյանը սիգարետի տուփեր էր արտադրում։ Այսպիսով, հայ գործարարները ոչ միայն ծխախոտ էին մշակում, այլև պատրաստում էին դրա վաճառքի համար անհրաժեշտ գրեթե ամբողջ արտադրական ենթակառուցվածքը։
Հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ հենց Բելգիան դարձավ հայկական ծխախոտի այդքան կարևոր կենտրոն։
Պատասխանը պետք է փնտրել Antwerp-ի նավահանգստում։ XX դարի առաջին տասնամյակներին այն Եվրոպայի ամենախոշոր առևտրային հանգույցներից մեկն էր, որտեղ ներմուծվում էին Օսմանյան կայսրությունից, Հունաստանից, Բուլղարիայից և Մերձավոր Արևելքից եկող լավագույն ծխախոտները։ Հայ վաճառականները դեռ հայրենիքում մեծ փորձ էին կուտակել այս ոլորտում, և Բելգիա տեղափոխվելով՝ կարողացան իրենց մասնագիտական գիտելիքը վերածել հաջողակ բիզնեսի։
Նրանց արտադրանքը հաճախ վաճառվում էր «Oriental Cigarettes» կամ «Turkish Blend» անվանումներով։ Եվրոպացի գնորդների մեծ մասը նույնիսկ չէր էլ կասկածում, որ այդ բարձրորակ արևելյան խառնուրդների իրական հեղինակներն ու արտադրողները հայերն էին։
Հետաքրքիր է նաև, որ հայկական ապրանքանիշերի անվանումները պատահական չէին ընտրված։ «Araks»-ը հիշեցնում էր հայրենի գետը, «Kars»-ը՝ կորցրած հայկական քաղաքը, «Davros»-ը՝ Taurus լեռնաշղթան, իսկ «Elmas»-ը, որը թուրքերեն նշանակում է «ադամանդ», խորհրդանշում էր բարձր որակն ու արժեքը։ Այդ անվանումները ոչ միայն առևտրային նշաններ էին, այլև ազգային հիշողության պահպանման յուրօրինակ ձև։
Հայկական գործարաններում աշխատում էին ոչ միայն հայեր, այլև բազմաթիվ բելգիացիներ, հույներ և այլ ներգաղթյալներ։ Այս ձեռնարկությունները ստեղծում էին աշխատատեղեր, մասնակցում երկրի տնտեսության զարգացմանը և աստիճանաբար դառնում Բելգիայի արդյունաբերական կյանքի ճանաչված մասնակիցներ։
Միևնույն ժամանակ հայ գործարարները զգալի միջոցներ էին հատկացնում համայնքային կյանքին։ Նրանց աջակցությամբ գործում էին հայկական եկեղեցական և բարեգործական կառույցներ, օգնություն էր ցուցաբերվում ցեղասպանությունից փրկված ընտանիքներին, իսկ երիտասարդ սերունդը հնարավորություն էր ստանում պահպանելու ազգային ինքնությունը։
1930-ական թվականներից հայերի մի զգալի հատված սկսեց տեղափոխվել Antwerp-ի մեկ այլ կարևոր ոլորտ՝ ադամանդագործություն, որը հետագայում դարձավ համայնքի տնտեսական հիմնական ուղղություններից մեկը։ Իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ծանր հարված հասցրեց հայկական ծխախոտարդյունաբերությանը։ Գործարանների մի մասը փակվեց, մյուսները չկարողացան դիմակայել պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային խոշոր արտադրողների մրցակցությանը։
Այսօր այդ գործարաններից շատերի հետքերն այլևս դժվար է գտնել։ Սակայն մեկ դար առաջ «հայկական ծխախոտը» Բելգիայում և նրա սահմաններից դուրս որակի, վարպետության և վստահելիության խորհրդանիշ էր։
Հայոց ցեղասպանությունից փրկված այդ մարդիկ Եվրոպա բերեցին ոչ միայն իրենց ցավն ու հիշողությունները, այլև մասնագիտական փորձ, ձեռնարկատիրական միտք և աշխատասիրություն։ Նրանք կարողացան օտար երկրում կառուցել մի ամբողջ արդյունաբերություն, որի պատմությունը գրեթե մոռացվել է։
Եվ գուցե ժամանակն է, որ այդ պատմությունը կրկին իր արժանի տեղը զբաղեցնի ոչ միայն հայկական, այլև բելգիական տնտեսական պատմության էջերում։
Խաչատուր ԴԱԴԱՅԱՆԸ
