Ռուսական ցարը՝ Անտվերպենի կենտրոնում, որին կերտել է հայազգի քանդակագործը

 ԱՅԴ ՄԱՍԻՆ ԵՐԵՎԻ ՉԳԻՏԵԻՔ

04.07.2026/Նիդ.օրագիր/Hay Azian

Անտվերպենը զբոսաշրջիկներին հայտնի է իր Մայր տաճարով, Ռուբենսի արվեստով, Շելդա գետի նավահանգստով և ադամանդի համաշխարհային կենտրոնի համբավով։ Սակայն քաղաքի հին թաղամասերից մեկում կա մի հուշարձան, որն անակնկալի է բերում նույնիսկ շատ բելգիացիների։ Կլոստրոստրատ (Kloosterstraat) փողոցի փոքրիկ այգում ամբողջ հասակով կանգնած է Ռուսաստանի ամենահայտնի ցարի՝ Պյոտր Առաջինի՝ Պետրոս Մեծի բրոնզե արձանը։

Առաջին հարցը, որ ծագում է յուրաքանչյուրի մոտ, բնական է. ինչո՞ւ հենց Անտվերպենում և ինչո՞ւ հենց այստեղ։

Պատասխանը մեզ տեղափոխում է ավելի քան երեք դար հետ։

Մի ցար, որը Եվրոպա էր եկել սովորելու

1717 թվականի ապրիլին Պյոտր Առաջինը եվրոպական իր երկրորդ մեծ ճանապարհորդության ընթացքում այցելեց Անտվերպեն։ Նա Եվրոպա չէր եկել տարածքներ նվաճելու կամ ռազմական դաշինքներ կնքելու։ Նրա գլխավոր նպատակը գիտելիք ձեռք բերելն էր։ Նա ցանկանում էր ուսումնասիրել եվրոպական նավաշինությունը, առևտուրը, նավահանգիստների կազմակերպումը, արհեստները և պետական կառավարման փորձը՝ այն ամենը, ինչը կարող էր օգտակար լինել Ռուսաստանը ժամանակակից պետության վերածելու գործում։

Հետաքրքիր է, որ իր արտասահմանյան ճանապարհորդությունների ընթացքում Պյոտրը հաճախ ներկայացվում էր որպես «Պյոտր Միխայլով»։ Այս անունը նրան հնարավորություն էր տալիս հնարավորինս ազատ շրջել, այցելել գործարաններ, նավաշինարաններ և զրուցել վարպետների հետ՝ առանց պետական արարողակարգի կաշկանդումների։ Սակայն նրա երկու մետրին մոտ հասակը, խառնվածքն ու մեծ շքախումբը շատ արագ բացահայտում էին, թե իրականում ով է այդ «անհայտ ճանապարհորդը»։

Այդ տարիներին Անտվերպենը Եվրոպայի կարևորագույն առևտրային և ծովային կենտրոններից էր։ Պատմական աղբյուրների համաձայն՝ Պյոտր Առաջինը ժամանակավորապես կանգ է առել Սուրբ Միքայելի աբբայությունում, որն այսօր այլևս գոյություն չունի։ Հենց այդ վայրի դիմացի փոքրիկ այգում էլ 1998 թվականի հոկտեմբերի 7-ին կանգնեցվեց նրա արձանը՝ ի հիշատակ 1717 թվականի այդ պատմական այցի։

Հուշարձանը խորհրդանշական լուծում ունի։ Ցարը կանգնած է նավի տախտակամած հիշեցնող պատվանդանի վրա, որի մակերեսին փորագրված է կողմնացույցը։ Պատվանդանին հոլանդերեն և ռուսերեն գրված է. «1717 թվականին այստեղ ոտք դրեց ռուսական ցար Պյոտր Մեծը»։

Այսպիսով, Անտվերպենի այս հուշարձանը ոչ թե կայսրության փառաբանություն է, այլ քաղաքի պատմության մի հետաքրքիր էջի հիշեցում՝ մի այցի, որը տեղի է ունեցել ավելի քան 300 տարի առաջ։

Հայկական ձեռագիր՝ Եվրոպայի կենտրոնում

Քչերը գիտեն, որ այս հուշարձանի հեղինակը հայազգի աշխարհահռչակ քանդակագործ Գեորգի Վարդանի Ֆրանգուլյանն է։

Նա ծնվել է 1945 թվականի մայիսի 29-ին Թբիլիսիում՝ հայկական ընտանիքում։ Հետագայում տեղափոխվել է Մոսկվա, որտեղ ձևավորվել է որպես ժամանակակից մոնումենտալ արվեստի ամենաճանաչված ներկայացուցիչներից մեկը։

Ֆրանգուլյանի ստեղծագործական աշխարհագրությունը տպավորիչ է։ Նրա հեղինակած հուշարձաններն ու քանդակները կարելի է հանդիպել Ռուսաստանի, Բելգիայի, Իտալիայի, Ուկրաինայի և այլ երկրների քաղաքներում։

Բրյուսելի Լակեն թաղամասում է կանգնած նրա կերտած Ալեքսանդր Պուշկինի արձանը, Անտվերպենում՝ Պյոտր Առաջինի հուշարձանը, Օդեսայում՝ Իսահակ Բաբելի արձանը, Եկատերինբուրգում՝ Ռուսաստանի առաջին նախագահ Բորիս Ելցինի հուշարձանը, իսկ Մոսկվայում՝ Արամ Խաչատրյանի, Բուլատ Օկուջավայի, Իոսիֆ Բրոդսկու և այլ նշանավոր մշակութային գործիչների հուշարձանները։ Նրա ամենանշանակալի ստեղծագործություններից է նաև «Վշտի պատ» հուշահամալիրը, որը նվիրված է ստալինյան բռնաճնշումների զոհերի հիշատակին։ Իսկ Վենետիկի լագունում, Սան Միքելե կղզու դիմաց, տեղադրված է նրա յուրօրինակ «Դանթեի նավակը» քանդակային կոմպոզիցիան, որը դարձել է քաղաքի ժամանակակից արվեստի ուշագրավ խորհրդանիշներից։

Ֆրանգուլյանի ստեղծագործություններին բնորոշ է այն, որ նա երբեք պարզապես դիմանկար չի կերտում։ Նա փորձում է բացահայտել մարդու ներաշխարհը, բնավորությունն ու պատմական առաքելությունը։ Անտվերպենի Պյոտր Առաջինն էլ ներկայացված է ոչ թե որպես նվաճող, այլ որպես ճանապարհորդ և բարեփոխիչ՝ մարդ, որի հայացքը կարծես ուղղված է դեպի ծովը, դեպի նոր գաղափարների աշխարհը։

Այսօր հազարավոր զբոսաշրջիկներ անցնում են այս արձանի կողքով, լուսանկարվում և շարունակում ճանապարհը՝ հաճախ չիմանալով, թե ինչ պատմություն է թաքնված այդ բրոնզե կերպարի հետևում։

Իսկ հայ այցելուների համար այս հուշարձանն ունի ևս մեկ խորհուրդ։ Այն հիշեցնում է, որ Եվրոպայի մշակութային կենտրոններից մեկում կանգնած այս ստեղծագործությունը կերտել է հայազգի արվեստագետը, որի գործերը վաղուց դարձել են համաշխարհային մշակութային ժառանգության մի մասը։

Անտվերպենի այս փոքրիկ այգում կարծես հանդիպում են երեք մշակույթներ՝ բելգիականը, ռուսականը և հայկականը։ Մեկը պահպանել է պատմական հիշողությունը, մյուսը ներկայացնում է պատմության հայտնի դեմքին, իսկ երրորդը՝ հայ արվեստագետի ստեղծագործական տաղանդի միջոցով, այդ պատմությունը դարձրել է տեսանելի և կենդանի։ Ֆրանգուլյանը հայ քանդակագործներից այն եզակիներից է, որի ստեղծագործությունները կանգնած են եվրոպական մի քանի մայրաքաղաքներում և դարձել են այդ քաղաքների հանրային տարածքի անբաժանելի մասը։

Երբ հաջորդ անգամ քայլեք Կլոստրոստրատ փողոցով, մի շտապեք անցնել այս հուշարձանի կողքով մտածեք թե ինչպես արվեստը կարող է դարեր անց միավորել ժողովուրդներին և պահպանել պատմության հիշողությունը, իսկ հայկական հետքն իրոք ամենուր է:

YOU PROBABLY DIDN'T KNOW THIS

The Russian Tsar in the Heart of Antwerp – Sculpted by an Armenian Artist

04.07.2026 / Dutch Diary /Hay Azian

Antwerp is famous for its Cathedral of Our Lady, the artistic legacy of Rubens, the Port of Antwerp on the River Scheldt, and its reputation as the world's diamond capital. Yet, in one of the city's historic neighborhoods stands a monument that surprises even many Belgians. In a small park on Kloosterstraat stands a life-size bronze statue of one of Russia's most renowned rulers—Tsar Peter I, better known as Peter the Great.

The first question that naturally comes to mind is: Why Antwerp? And why here?

The answer takes us back more than three centuries.

A Tsar Who Came to Europe to Learn

In April 1717, during his second major journey across Europe, Peter the Great visited Antwerp. He did not come to conquer lands or negotiate military alliances. His primary purpose was to learn. He wanted to study European shipbuilding, trade, the organization of ports, craftsmanship, and methods of public administration—everything that could help transform Russia into a modern state.

Interestingly, during his travels abroad, Peter often used the name "Pyotr Mikhailov." This allowed him to move around more freely, visit shipyards and workshops, and speak directly with craftsmen without the constraints of royal protocol. However, his nearly two-meter height, energetic personality, and large entourage quickly revealed the true identity of the "unknown traveler."

At that time, Antwerp was one of Europe's leading commercial and maritime centers. According to historical sources, Peter the Great stayed for a short time at St. Michael's Abbey, which no longer exists today. On October 7, 1998, a monument was erected in the small park opposite the former abbey to commemorate his historic visit of 1717.

The monument itself is rich in symbolism. Peter stands on a pedestal resembling the deck of a ship, decorated with a compass rose. An inscription in Dutch and Russian reads: "In 1717, Tsar Peter the Great set foot here."

Thus, the monument in Antwerp is not a glorification of the Russian Empire but rather a reminder of an interesting chapter in the city's own history—a visit that took place more than 300 years ago.

An Armenian Signature in the Heart of Europe

Few people know that the monument was created by the world-renowned sculptor of Armenian origin, Georgy Vartan Frangulyan.

Born in Tbilisi on May 29, 1945, into an Armenian family, Frangulyan later moved to Moscow, where he became one of the leading masters of contemporary monumental sculpture.

His artistic legacy spans numerous countries, including Russia, Belgium, Italy, Ukraine, and beyond.

Among his best-known works are the monument to Alexander Pushkin in Brussels' Laeken district, Peter the Great in Antwerp, Isaac Babel in Odesa, Boris Yeltsin in Yekaterinburg, and monuments in Moscow dedicated to Aram Khachaturian, Bulat Okudzhava, Joseph Brodsky, and other distinguished cultural figures. He is also the author of the monumental Wall of Grief, dedicated to the victims of Stalinist repression. Another remarkable work is The Barque of Dante, installed in the Venetian Lagoon opposite the island of San Michele.

Frangulyan's sculptures are never merely portraits. He seeks to reveal the inner world, character, and historical mission of each individual. His Peter the Great in Antwerp is portrayed not as a conqueror, but as a traveler and reformer whose gaze seems fixed upon the sea—the gateway to new ideas.

Today, thousands of visitors pass by the monument, take photographs, and continue on their way, often unaware of the fascinating story behind the bronze figure.

For Armenian visitors, however, the monument carries another meaning. It is a reminder that this remarkable work in one of Europe's great cultural cities was created by an Armenian artist whose sculptures have become part of the world's cultural heritage.

In this small Antwerp park, three cultures seem to meet: Belgian, Russian, and Armenian. One preserves historical memory, another represents a major historical figure, while the third, through the talent of an Armenian sculptor, transforms history into enduring art. Frangulyan is among the few Armenian sculptors whose works stand in several European capitals and have become an integral part of their public spaces.

The next time you walk along Kloosterstraat, don't simply pass by this monument. Pause for a moment and reflect on how art can unite nations across centuries and preserve historical memory. The Armenian imprint, indeed, can be found almost everywhere.

ВЫ, ВЕРОЯТНО, НЕ ЗНАЛИ ОБ ЭТОМ

Русский царь в центре Антверпена, памятник которому создал армянский скульптор

04.07.2026 / «Нидерландский дневник» /Hay Azian

Антверпен известен своим Собором Богоматери, творческим наследием Рубенса, портом на реке Шельда и статусом мировой столицы алмазов. Однако в одном из исторических кварталов города находится памятник, который удивляет даже многих бельгийцев. В небольшом сквере на улице Клостерстрат (Kloosterstraat) стоит бронзовая статуя в полный рост одного из самых известных российских правителей — царя Петра I, Петра Великого.

Первый вопрос, который возникает у каждого: почему именно Антверпен и почему именно здесь?

Ответ переносит нас более чем на три столетия назад.

Царь, приехавший в Европу учиться

В апреле 1717 года, во время своего второго большого путешествия по Европе, Пётр I посетил Антверпен. Он приехал не для завоеваний и не для заключения военных союзов. Его главной целью было обучение. Он стремился изучить европейское кораблестроение, торговлю, организацию портов, ремёсла и систему государственного управления — всё то, что могло помочь превратить Россию в современное государство.

Любопытно, что во время зарубежных поездок Пётр часто представлялся как «Пётр Михайлов». Это позволяло ему свободнее посещать верфи, мастерские и беседовать с мастерами без придворного этикета. Однако его почти двухметровый рост, энергичный характер и многочисленная свита быстро раскрывали личность «неизвестного путешественника».

В начале XVIII века Антверпен был одним из важнейших торговых и морских центров Европы. Согласно историческим источникам, Пётр I некоторое время останавливался в аббатстве Святого Михаила, которое до наших дней не сохранилось. Именно напротив этого места 7 октября 1998 года был установлен памятник в честь исторического визита русского царя в 1717 году.

Памятник наполнен символикой. Пётр стоит на постаменте, напоминающем палубу корабля, украшенную изображением розы ветров. На постаменте на русском и нидерландском языках выгравированы слова: «В 1717 году здесь ступил на землю русский царь Пётр Великий».

Таким образом, памятник в Антверпене — это не прославление Российской империи, а напоминание об интересной странице истории самого города.

Армянский след в сердце Европы

Мало кто знает, что автор памятника — всемирно известный скульптор армянского происхождения Георгий Вартанович Франгулян.

Он родился 29 мая 1945 года в Тбилиси в армянской семье, а позднее переехал в Москву, где стал одним из крупнейших мастеров современной монументальной скульптуры.

Его произведения украшают города России, Бельгии, Италии, Украины и других стран.

Среди наиболее известных работ Франгуляна — памятник Александру Пушкину в брюссельском районе Лакен, памятник Петру Великому в Антверпене, памятник Исааку Бабелю в Одессе, памятник Борису Ельцину в Екатеринбурге, памятники Араму Хачатуряну, Булату Окуджаве, Иосифу Бродскому и другим выдающимся деятелям культуры в Москве. Он также является автором мемориала «Стена скорби», посвящённого жертвам сталинских репрессий. Особое место занимает и композиция «Ладья Данте», установленная в Венецианской лагуне напротив острова Сан-Микеле.

Для творчества Франгуляна характерно стремление раскрыть внутренний мир человека, его характер и историческую миссию. Поэтому Пётр I в Антверпене изображён не как завоеватель, а как путешественник и реформатор, устремивший взгляд к морю — символу новых знаний и открытий.

Сегодня тысячи туристов проходят мимо памятника, фотографируются и продолжают прогулку, зачастую даже не подозревая, какую историю хранит эта бронзовая фигура.

Для армянских посетителей этот памятник имеет ещё одно значение. Он напоминает о том, что это произведение искусства в одном из культурных центров Европы создано армянским мастером, чьи работы давно стали частью мирового культурного наследия.

В этом небольшом антверпенском сквере словно встречаются три культуры — бельгийская, русская и армянская. Одна хранит историческую память, другая представляет выдающуюся историческую личность, а третья — благодаря таланту армянского скульптора — делает эту историю зримой и живой. Франгулян — один из немногих армянских скульпторов, чьи произведения установлены в нескольких европейских столицах и стали неотъемлемой частью их городского пространства.

Если вам доведётся пройти по улице Клостерстрат, не спешите проходить мимо этого памятника. Остановитесь на мгновение и задумайтесь о том, как искусство способно соединять народы сквозь века и сохранять историческую память. Армянский след действительно можно встретить повсюду.