Երբ հայերենը դառնում է Նիդերլանդների հանրային մշակույթի մի մասը

 

Նիդերլանդները հաճախ ներկայացվում են որպես ջրերի, հողմաղացների և կակաչների երկիր։ Սակայն կա ևս մի առանձնահատկություն, որը միշտ չէ, որ նկատում են նույնիսկ այստեղ երկար տարիներ ապրողները. այս երկիրը խոսում է բազմաթիվ լեզուներով։ Եվ այդ լեզուների շարքում իր պատվավոր տեղն ունի նաև հայերենը։ Սակայն պետք է գիտենալ, որ այս ամենը մարդկային գործոնի, անհատների ներդրած աշխատանքի շնորհիվ է նաև ստեղծվել:

Հաագայում՝ միջազգային արդարադատության և խաղաղության քաղաքում, Ամստերդամում՝ մշակութային մայրաքաղաքում, կարելի է հանդիպել հանրային արվեստի այնպիսի գործերի, որոնց վրա հայերեն տառերը դարձել են համաշխարհային մշակութային երկխոսության մի մասը։

«Ջուրն իր ճանապարհը կգտնի»

Եթե Հաագայի Holland Spoor երկաթուղային կայարանից քայլեք դեպի քաղաքի պատմական կենտրոն, ճանապարհին մի անսպասելի բացահայտում կկատարեք։

Մայթեզրի քարերի վրա փորագրված են տարբեր ժողովուրդների ասացվածքներ՝ իրենց բնօրինակ լեզվով և հոլանդերեն թարգմանությամբ։ Այս նախագիծը կոչվում է «Spreuk op de Stoep» («Ասացվածք մայթին») և ստեղծվել է՝ ընդգծելու, որ Հաագան բազմալեզու և բազմամշակութային քաղաք է։ Բոլոր ասացվածքները կապված են ճանապարհի, շարժման, ճանապարհորդության կամ կյանքի ընթացքի գաղափարի հետ։

Այստեղ է փորագրված նաև հայկական ժողովրդական իմաստությունը.

«Ջուրն իր ճանապարհը կգտնի»։

Այս կարճ նախադասությունը միայն բնական երևույթի մասին չէ։ Այն խորհրդանշում է համբերությունը, նպատակասլացությունը և այն համոզմունքը, որ նույնիսկ ամենադժվար պայմաններում կյանքը գտնում է իր ընթացքը։

Հայկական ասացվածքն ընդգրկվել է նախագծում Հաագայում գործող հայ համայնքի և հայերենը ներկայացնող մասնագետների մասնակցությամբ։ Այսօր հազարավոր մարդիկ ամեն օր անցնում են այդ հայերեն տառերի կողքով՝ հաճախ նույնիսկ չիմանալով, որ դրանք հայկական ժողովրդական իմաստության մի մասն են։

2018 թվականի մարտի 5-ին Նիդերլանդներում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Տիգրան Բալայանը, «Աբովյան» միության ղեկավար Մաթո Հախվերդյանը և Հոլանդահայ կազմակերպությունների ֆեդերացիայի քարտուղար Ինգե Դրոստը մասնակցեցին Հաագայի HS երկաթուղային կայարանի հարակից տարածքից դեպի քաղաքի կենտրոն ձգվող «Հին կենտրոնի գորգ» նախագծի բացման արարողությանը։

Սակայն այս պատմությունը սկսվել էր շատ ավելի վաղ։ Թե ինչպես հայկական ասացվածքը հայտնվեց Հաագայի պատմական կենտրոնի մայթին, ներկայացնում է Նիդերլանդահայ կազմակերպությունների ֆեդերացիայի նախագահ Մաթո Հախվերդյանը՝ իր հուշերում։

Պատմում է Նիդերլանդահայ կազմակերպությունների ֆեդերացիայի նախագահ Մաթո Հախվերդյանը

«2017 թվականի աշնանը Ինգա Դրոստը Հաագայում հրատարակվող «Den Haag Centraal» շաբաթաթերթում նկատել էր վրացերենի մասին մի հոդված, որտեղ նշվում էր, որ այդ լեզվով խոսում են նաև Հաագայի բնակիչներից ոմանք։ Ինգեն, ինչպես միշտ, անմիջապես կապ հաստատեց թերթի խմբագրության հետ։

Պարզվեց, որ հոդվածի հեղինակը Լեյդենի համալսարանի անգլերեն լեզվի դասախոս Ինգրիտ Տիկենն (Ingrit Tieken) էր, որը նույն թերթում հրապարակում էր «Հաագայի լեզուները» թեմայով հոդվածաշար։

Երբ տիկին Տիկենն իմացավ, որ Հաագայում ապրում են նաև հայերեն խոսող մարդիկ, պայմանավորվեցինք, որ նա կայցելի «Աբովյան» միություն և հետո հարցազրույց կանցկացնի ինձ հետ՝ հայերենի մասին։ 

Հարցազրույցը կայացավ 2017 թվականի դեկտեմբերին, իսկ հոդվածը լույս տեսավ 2018 թվականի հունվարի 25-ին «Den Haag Centraal» շաբաթաթերթում, այնուհետև ընդգրկվեց նրա «Հաագայի լեզուները» գրքում։ Հետաքրքիր զուգադիպությամբ պարզվեց, որ տիկին Տիկենը ժամանակին Լեյդենի համալսարանում դասավանդել էր նաև իմ դստերը՝ Նաիրիին։

Հենց այդ շրջանում տիկին Տիկենի մոտ ծնվեց մի հետաքրքիր գաղափար. Հաագայի «Hollands Spoor» երկաթուղային կայարանից դեպի քաղաքի կենտրոն տանող փողոցը խորհրդանշականորեն դարձնել քաղաքի «կարմիր գորգը»՝ այն ճանապարհը, որով հազարավոր մարդիկ առաջին անգամ մտնում են Հաագա։ Նախատեսվում էր մայթեզրերին փորագրել ճանապարհի, ուղու կամ ճանապարհորդության մասին ասացվածքներ՝ քաղաքի 34 լեզուներով, որոնց թվում հայերենն է»։

Հայերենի համար ընտրվեց «Ջուրն իր ճանապարհը կգտնի» ասացվածքը։ 

Հաագայի քաղաքապետարանը հավանություն տվեց նախաձեռնությանը։ 2018 թվականի մարտի 12-ին նախագիծը ներկայացվեց հանրությանը, իսկ աշխատանքներն ավարտվեցին նույն թվականի աշնանը։

Այսօր հայերեն ասացվածքը կարելի է տեսնել Հաագայի Wagenstraat – Bierkade խաչմերուկում՝ որպես քաղաքի մշակութային բազմազանությունն արտացոլող այս յուրահատուկ նախագծի մի մաս։

Բոլոր 34 լեզուներով փորագրված ասացվածքներին կարելի է ծանոթանալ նախագծի պաշտոնական կայքում՝ www.haagsespreuken.nl։

«Խաղաղություն»՝ բոլոր լեզուներով

Հաագայում կա ևս մեկ յուրօրինակ վայր։  Խաղաղության պալատի դիմաց գտնվող քարե նստարանի վրա «Խաղաղություն» բառը գրված է բազմաթիվ լեզուներով։ Այդ բառերի շարքում կարելի է գտնել նաև հայերենը՝ «Խաղաղություն»։ Այս հասարակ թվացող նստարանը հիշեցնում է, որ խաղաղության գաղափարը բոլոր ժողովուրդների ընդհանուր արժեքն է, անկախ լեզվից կամ մշակույթից։

Հայերենը՝ Ամստերդամի սրտում

Բազմալեզու հանրային արվեստի մեկ այլ ուշագրավ օրինակ գտնվում է Ամստերդամի Լեյդսեպլեյնում։

Ամստերդամի կենտրոնական Լեյդսեփլեյն հրապարակում տեղադրված «Against the Tide» («Ընդդեմ հոսանքի») ժամանակակից հուշարձանը դարձել է քաղաքի նոր մշակութային խորհրդանիշներից մեկը։ Հսկայական բրոնզե ձեռքերի տեսքով քանդակը ստեղծվել է հոլանդացի արվեստագետ Ռինի Հուրքմանսի կողմից և նվիրված է հայտնի հետաքննող լրագրող Պետեր Ռ. դե Վրիսի հիշատակին, որը սպանվել էր 2021 թվականին։ 

Հուշարձանը բացվել է 2024 թվականի հուլիսի 15-ին՝ լրագրողի մահվան երրորդ տարելիցին։ Այն տեղադրված է հենց այն շրջանի մոտ, որտեղ տեղի էր ունեցել նրա դեմ մահափորձը։ Քանդակի գաղափարը խորհրդանշում է օգնության մեկնված ձեռքը, համերաշխությունն ու արդարության համար պայքարը։ 

Արձանի մակերեսին կարելի է տեսնել 41 լեզուներով գրված պատգամներ, որոնք Պետեր դե Վրիսը թողել էր իր երեխաներին։ Դրանք կոչ են անում լինել սեփական արժեքներին հավատարիմ, պաշտպանել խոցելի մարդկանց, ազատ արտահայտել կարծիքը և առաջնորդվել արդարության զգացումով։ 

Այսօր «Against the Tide»-ը ոչ միայն հուշարձան է, այլև հիշեցում, որ լրագրությունը, խոսքի ազատությունն ու քաղաքացիական խիզախությունը մնում են ժողովրդավարական հասարակության հիմնասյուները։ Ամստերդամ այցելող զբոսաշրջիկների համար այն դարձել է ժամանակակից արվեստի այն բացառիկ նմուշներից մեկը, որը միավորում է գեղարվեստական արտահայտությունն ու հասարակական ուղերձը։ Հուշարձանի երկու բրոնզե ձեռքերը խորհրդանշում են աջակցությունը, մարդասիրությունը և արդարության համար պայքարը, իսկ հայերեն տեքստը այդ համամարդկային ուղերձը հասանելի է դարձնում նաև հայ ընթերցողին։

Այլ  հուշարձաններ.

Հաագայում կա նաև World Peace Flame հուշահամալիրը, որը շրջապատված է աշխարհի երկրներից բերված քարերով և կապված է միջազգային խաղաղության շարժման հետ։

2022 թվականին Հաագայի Խաղաղության պալատի տարածքում տեղադրվել է հայկական խաչքար, որի վրա, բնականաբար, կան հայերեն արձանագրություններ։ Դա արդեն բազմալեզու հուշարձան չէ, այլ հատուկ հայկական հուշակոթող։

Ինգա Դրոստը և Մաթո Հախվերդյանը  Խաղաղության պալատի տարածքում տեղադրված հայկական խաչքարի մոտ

 Հայկական հուշակոթողներ`Հայերեն, հոլանդերեն, անգլերեն գրություններով կան տարբեր քաղաքներում` Հաագա, Ամստերդամ, Ռոտերդամ, Ուտրեխտ, Ալմելո, Մաստրիխտ և այլն։ Հավանաբար մյուս անգամ պատմենք հայկական խաչքարերի և հուշարձանների մասին:

Ավելին` քան պարզապես գրությունները

Այս երեք օրինակները ցույց են տալիս, որ հայերենը Նիդերլանդներում միայն հայկական համայնքի լեզուն չէ։ Այն դարձել է հանրային մշակույթի մի մաս՝ ներկայացնելով Հայաստանը միջազգային միջավայրում։

Երբ Հաագայում մայթի վրա կարդում ենք. «Ջուրն իր ճանապարհը կգտնի», երբ Խաղաղության պալատի դիմաց տեսնում ենք «Խաղաղություն» բառը, կամ Ամստերդամում հանդիպում ենք հայերենով գրված արդարության կոչին, հասկանում ենք, որ հայերենը նույնպես դարձել է այն լեզուներից մեկը, որով Նիդերլանդները պատմում է իր բազմազանության, հանդուրժողականության և համամարդկային արժեքների մասին։

Թերևս սա է այս հուշարձանների ամենամեծ խորհուրդը. աշխարհի տարբեր լեզուները կարող են հնչել տարբեր կերպ, բայց դրանց փոխանցած արժեքները հաճախ նույնն են՝ խաղաղություն, արդարություն և մարդկային արժանապատվություն։

Hay Azian

Հայ համայնքի մասին պատմող  «Նիդերլանդական օրագրի» գլխավոր խմբագիր

When Armenian Becomes Part of the Public Culture of the Netherlands

July 1, 2026 | Dutch Diary

The Netherlands is often associated with water, windmills, and tulips. Yet there is another characteristic that even many long-time residents may overlook: this is a country that speaks many languages. Among those languages, Armenian has earned its own respected place. It is important to recognize, however, that this presence did not emerge by chance—it is also the result of the dedication and efforts of individuals who worked to make it possible.

In The Hague—the international city of peace and justice—and in Amsterdam, the country's cultural capital, one can encounter remarkable works of public art where Armenian letters have become part of a global cultural dialogue.

"Water Will Find Its Way"

If you walk from The Hague's Hollands Spoor railway station toward the historic city center, you will make an unexpected discovery.

Along the sidewalks, stones are engraved with proverbs from different peoples, displayed in their original language alongside a Dutch translation. This project, called Spreuk op de Stoep ("A Proverb on the Pavement"), was created to emphasize that The Hague is a multilingual and multicultural city. Each proverb relates to the ideas of roads, journeys, movement, or life's path.

Among them is an Armenian folk proverb:

"Water will find its way."

This brief sentence is about much more than nature. It symbolizes patience, perseverance, and the belief that even under the most difficult circumstances, life always finds a way forward.

The Armenian proverb became part of the project through the participation of the Armenian community in The Hague and specialists representing the Armenian language. Today, thousands of people pass these Armenian letters every day, often without realizing they are reading a piece of Armenian folk wisdom.

On March 5, 2018, Ambassador of the Republic of Armenia to the Netherlands Tigran Balayan, Mato Hakhverdian, chairman of the Abovian Cultural Association, and Inge Drost, secretary of the Federation of Armenian Organizations in the Netherlands, attended the inauguration of the "Carpet to the Old City" project, stretching from Hollands Spoor Station toward the center of The Hague.

Yet the story had begun much earlier.

How an Armenian proverb found its place on the pavement of The Hague's historic center is described in the memoirs of Mato Hakhverdian, President of the Federation of Armenian Organizations in the Netherlands.

Mato Hakhverdian recalls:

"In the autumn of 2017, Inge Drost noticed an article in the weekly newspaper Den Haag Centraal about the Georgian language, mentioning that Georgian was spoken by some residents of The Hague. As always, Inge immediately contacted the newspaper.

We learned that the article's author was Dr. Ingrit Tieken, a lecturer in English at Leiden University, who was publishing a series called The Languages of The Hague.

When Dr. Tieken discovered that Armenian was also spoken in The Hague, we arranged for her to visit the Abovian Association and later interview me about the Armenian language.

The interview took place in December 2017, and the article appeared on January 25, 2018, in Den Haag Centraal. It was later included in her book The Languages of The Hague. Interestingly, we also discovered that Dr. Tieken had once taught my daughter, Nairi, at Leiden University.

Around that time, Dr. Tieken came up with an inspiring idea: to symbolically transform the route from Hollands Spoor railway station to the city center into The Hague's 'red carpet'—the path through which thousands of visitors enter the city for the first time. The plan was to engrave proverbs about roads, journeys, and travel on the pavements in the city's 34 languages, including Armenian."

For Armenian, the proverb "Water will find its way" was selected.

The Municipality of The Hague approved the initiative. The project was officially presented on March 12, 2018, and completed later that autumn.

Today, the Armenian proverb can be found at the Wagenstraat–Bierkade intersection, where it forms part of this unique project celebrating the city's cultural diversity.

All 34 engraved proverbs can be viewed on the project's official website: www.haagsespreuken.nl.

"Peace" in Every Language

The Hague offers another remarkable example.

In front of the Peace Palace stands a stone bench on which the word "Peace" is engraved in many languages—including Armenian: «Խաղաղություն».

This simple yet meaningful monument reminds visitors that peace is a universal value shared by all peoples, regardless of language or culture.

Armenian in the Heart of Amsterdam

Another fascinating example of multilingual public art can be found at Leidseplein in central Amsterdam.

The contemporary memorial Against the Tide has become one of the city's newest cultural landmarks. Created by Dutch artist Rini Hurkmans, the sculpture consists of two monumental bronze hands and commemorates renowned investigative journalist Peter R. de Vries, who was assassinated in 2021.

The memorial was unveiled on July 15, 2024, the third anniversary of his death, near the location where the attack took place.

The sculpture symbolizes helping hands, solidarity, and the pursuit of justice.

Its surface bears Peter R. de Vries' message to his children, engraved in 41 languages, including Armenian. The text encourages people to remain true to themselves, protect the vulnerable, speak honestly, and always follow their sense of justice.

Today, Against the Tide serves not only as a memorial but also as a powerful reminder that journalism, freedom of expression, and civic courage remain essential pillars of democratic society. For visitors to Amsterdam, it has become an exceptional example of contemporary public art that combines artistic expression with a profound social message.

Other Memorials

The Hague is also home to the World Peace Flame, surrounded by stones donated by countries from around the world and dedicated to the international peace movement.

In 2022, an Armenian khachkar (cross-stone) was installed within the grounds of the Peace Palace. Naturally, it bears Armenian inscriptions. While it is not a multilingual monument, it represents Armenia's cultural and spiritual heritage in one of the world's foremost centers of international law.

Armenian memorials bearing inscriptions in Armenian, Dutch, and English can also be found in several Dutch cities, including The Hague, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Almelo, and Maastricht.

Perhaps another time we will tell the story of the Armenian khachkars and memorials throughout the Netherlands.

More Than Just Inscriptions

These examples demonstrate that Armenian in the Netherlands is more than simply the language of an immigrant community. It has become part of the country's public cultural landscape, representing Armenia within an international setting.

When we read "Water will find its way" on a pavement in The Hague, see the Armenian word "Peace" in front of the Peace Palace, or encounter a message of justice written in Armenian in the heart of Amsterdam, we realize that Armenian has become one of the many languages through which the Netherlands expresses its diversity, tolerance, and shared human values.

Perhaps this is the greatest message these monuments convey: although the languages of the world may sound different, the values they express are often the same—peace, justice, and human dignity.

Hay Azian

Editor-in-Chief of Dutch Diary, chronicling the life of the Armenian community in the Netherlands.