Վարդավառ․ զուտ հայկական տո՞ն. իմաստը, պատմությունն ու մշակութային ժառանգությունը

 

Երևան, 12 հուլիսի, 2026 թ. — Այսօր Հայաստանում և աշխարհի բազմաթիվ հայկական համայնքներում նշվում է Վարդավառը՝ ամառվա ամենասպասված և ամենաուրախ տոներից մեկը։ Ջրոցի, ժողովրդական տոնախմբությունների և եկեղեցական արարողությունների այս յուրօրինակ համադրությունը վաղուց դարձել է հայկական մշակութային ինքնության անբաժանելի մասը։ Սակայն պատմական տեսանկյունից Վարդավառի ծագումն ավելի բազմաշերտ է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։

Պատմաբանների և մշակութաբանների մեծ մասը համաձայն է, որ Վարդավառի արմատները հասնում են նախաքրիստոնեական շրջան։ Այն ձևավորվել է հին Հայաստանի հավատալիքների միջավայրում, սակայն միաժամանակ ներառում է այնպիսի պատկերացումներ, որոնք բնորոշ էին հնդեվրոպական բազմաթիվ ժողովուրդների՝ կապված ջրի, պտղաբերության, արևի և բնության վերածննդի հետ։ Այլ կերպ ասած՝ իր ծագմամբ այն բացառապես հայկական չէ, սակայն իր պատմական զարգացման, պահպանման և ժամանակակից ձևավորման առումով դարձել է բացառիկ հայկական մշակութային ժառանգություն։

Աստղիկի պաշտամունքից մինչև ժողովրդական տոն

Ըստ պատմական աղբյուրների՝ նախաքրիստոնեական Հայաստանում Վարդավառը նվիրված էր սիրո, գեղեցկության և պտղաբերության աստվածուհի Աստղիկին։ Ավանդության համաձայն՝ այդ օրը մարդիկ միմյանց վրա ջուր էին ցողում, վարդեր էին նվիրում, աղավնիներ բաց թողնում և զոհաբերություններ կատարում՝ խնդրելով առատ բերք, բարեբերություն և պաշտպանություն։

Ջուրը հին հավատալիքներում դիտվում էր որպես կյանքի, մաքրության և վերածննդի խորհրդանիշ, իսկ վարդը՝ սիրո և գեղեցկության մարմնավորում։ Հենց այս խորհրդանիշների համադրությունն է ձևավորել տոնի ժողովրդական բովանդակությունը, որը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։

Տոնի անվան ծագման վերաբերյալ գիտական շրջանակներում միանշանակ կարծիք չկա։ Ամենատարածված վարկածը այն կապում է «վարդ» բառի հետ՝ նկատի ունենալով ծիսակարգերում վարդի կարևոր դերը։ Կան նաև այլ լեզվաբանական մեկնաբանություններ, սակայն դրանցից ոչ մեկը համընդհանուր ընդունված չէ։

Քրիստոնեական վերաիմաստավորում

301 թվականին Հայաստանի քրիստոնեացումից հետո Հայ Առաքելական Եկեղեցին, ինչպես բազմաթիվ այլ հին տոների դեպքում, պահպանեց ժողովրդական լայն տարածում ունեցող այս տոնակատարությունը՝ այն վերաիմաստավորելով քրիստոնեական խորհրդաբանությամբ։

Վարդավառը կապվեց Հիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպության տոնի հետ, որը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից երրորդն է։

Ավետարանի համաձայն՝ Թաբոր լեռան վրա Քրիստոսը երեք առաքյալների ներկայությամբ պայծառակերպվեց․ Նրա դեմքը փայլեց արևի պես, իսկ զգեստները դարձան ձյան նման սպիտակ։ Քրիստոնեական մեկնաբանությամբ այս իրադարձությունը խորհրդանշում է աստվածային լույսը, մարդու հոգևոր նորոգումն ու Աստծո ներկայության հայտնությունը։

VI դարում կաթողիկոս Մովսես Եղիվարդեցու օրոք վերջնականապես սահմանվեց, որ Վարդավառը նշվելու է Զատկից 98 օր հետո՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին։

Ջուրը՝ որպես մշակութային խորհրդանիշ

Թեև տոնի եկեղեցական բովանդակությունը փոխվեց, ժողովրդական շատ ավանդույթներ շարունակեցին ապրել։ Դրանցից ամենահայտնին ջրոցի սովորույթն է, որը դարձել է Վարդավառի գլխավոր խորհրդանիշը։

Ժողովրդական ընկալմամբ ջուրը խորհրդանշում է.

• մաքրում և հոգևոր նորոգում,
• կյանքի և բնության շարունակականություն,
• մարդկանց հավասարություն՝ անկախ տարիքից, դիրքից կամ սոցիալական կարգավիճակից,
• համայնքային համերաշխություն և փոխադարձ բարեմաղթանք։

Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրերում Վարդավառը մինչ օրս ուղեկցվում է ուխտագնացություններով, մատաղներով, ժողովրդական երգ ու պարով, ձիարշավներով և համայնքային տոնակատարություններով՝ պահպանելով իր բազմաշերտ բնույթը։

Զուտ հայկական, թե՞ համամարդկային արմատներով

Գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ջրի և պտղաբերության հետ կապված ամառային ծեսեր գոյություն են ունեցել տարբեր հին քաղաքակրթություններում։ Այդ պատճառով Վարդավառի գաղափարական հիմքերը չեն կարող դիտվել բացառապես հայկական երևույթ։

Միևնույն ժամանակ, հենց Հայաստանում է այս տոնը պահպանվել գրեթե անընդհատ՝ անցնելով հեթանոսությունից քրիստոնեություն, վերապրելով միջնադարը, Օսմանյան և Պարսկական տիրապետությունները, ցեղասպանությունը, խորհրդային շրջանը և շարունակելով ապրել նաև անկախ Հայաստանի ու սփյուռքի հայկական համայնքների կյանքում։

Այս շարունակականությունն է Վարդավառին տալիս իր բացառիկ հայկական բնույթը։ Թեև դրա պատմական արմատները կիսվում են այլ մշակույթների հետ, ժամանակակից Վարդավառը ձևավորվել է որպես հայկական մշակույթի ինքնատիպ և ճանաչելի խորհրդանիշ։

Կենդանի ավանդույթ

Այսօր Վարդավառը շարունակում է միավորել մարդկանց՝ անկախ նրանց կրոնական համոզմունքներից կամ բնակության երկրից։ Այն միաժամանակ եկեղեցական տոն է, ժողովրդական ավանդույթ և մշակութային հիշողության կարևոր մաս։

Հազարամյակների ընթացքում փոխվել են տոնի մեկնաբանությունները, սակայն նրա հիմնական ուղերձը մնացել է նույնը՝ նորոգում, կյանքի շարունակություն, համերաշխություն և ուրախություն։

Հենց այդ պատճառով էլ Վարդավառը շարունակում է մնալ ոչ միայն անցյալի ժառանգություն, այլև կենդանի մշակութային արժեք, որը յուրաքանչյուր ամառ նորովի միավորում է հայերին աշխարհի տարբեր ծայրերում։

Շնորհավոր Վարդավառ։ Թող այս տոնը բոլորին բերի խաղաղություն, առողջություն և լուսավոր օրեր։

Hay Azian